زنجان
← همه اخبار
مختصر آشنایی با هنر نقاشی ایران
۱۳ اسفند ۱۳۹۳کد خبر: 33449۴
کورنگون محلی است بین شوش و تخت جمشید و شهرت آن به دلیل وجود نقش برجسته ایست که مربوط به دوره عیلام و حدود ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد است. مهمترین ویژگی نقش برجسته کورنگون توسط هرتسفلد کشف و بررسی شد .
اینست که تمام انسان های نقش شده به حالت نیم رخ می باشند و این نوع نمایش افراد در نقاشی ها و حجاری های این دوره در سرزمین های مجاور و حتی مصر وجود نداشته است. نقش برجسته کورنگون رب النوعی را همراه با همسرش نشان می دهد که بر تختی ساخته شده از مارها نشسته و جامی در دست دارد که آب زندگانی از آن به سوی پیروانش جاری است.
نقش برجسته متظلم مدی نشان دهنده صحنه مربوط به کسی است که به خاطر کسی که در حق او انجام شده به شاه هخامنشی شکایت می برد .
نقش برجسته مشهور بیستون در کرمانشاه نشان دهنده شکست و کشتن دشمنان توسط داریوش بزرگ است .
کتیبه بیستون با سه خط میخی پارس باستان، میخی بابلی و میخی عیلامی نوشته شده است. و دارای هزارها کلمه است .
پارتها ( اشکانیان ) به روش کنده کاری روی گچ کار می کردند اما ساسانیان شیوه قالب گبری را مورد استفاده قرار می دادند .
هنر ایران اگر چه در طول تاریخ اغلب متاثر از هنر کشور های گوناگون بوده اما همواره سه ویژگی و خصوصیت را در خود حفظ کرده که عبارتند از :
استفاده از رنگ های تند، تمایل به ریزه کاری، تصرف در نقش های طبیعت
بهترین نمونه نقاشی دوره پارتی آثار نقاشی دیواری بناهای کوه خواجه ی سیستان می باشد. در این نگاره ها می توان سرچشمه های سنت های تزئینی در نقاشی پس از اسلام را جستجو کرد .
این خصوصیات عبارتند از :
۱- قلم گیری با خطوط سیاه در اطراف نقش ها و پیکره ها
۲- خودداری از نمایش پرسپکتیو
۳- به کار بردن رنگ های تخت و بدون سایه روشن
استفاده از نقاشی دیواری به همراه گچبری رنگی برای تزئین بنا از زمان اشکانیان در ایران متداول شد .
در زمان ساسانیان برای تزئین بناها از شیوه های مختلف تزئین مانند موزائیک – گچبری نقش برجسته و نقاشی دیواری استفاده می کردند .
بیشتر آثار باقی مانده از دوره ساسانیان در نقش رستم، بیشاپور، طاق بستان و فیروز آباد قرار دارند .
بسیاری از نقش برجسته های دوره ساسانی دارای دو مضمون هستند که هر دو مضمون از زمان اردشیر یکم یعنی بنیانگذار سلسله ساسانی رایج شدند :
یکی اعطای عنوان شاهی از جانب اهورا مزدا به شاه ساسانی و دیگری صحنه هایی از پیروزی شاه ساسانی به دشمنان .
در زمان سلطنت بهرام اول هنر نقش برجسته ساسانی به اوج رونق خود رسید. اما بزرگترین نقش برجسته صحنه پیروزی و غلبه اردشیر بابکان بر اردوان آخرین پادشاه اشکانی را نشان می دهد .
از میان تمام شاهان ساسانی بهرام دوم به حجاری بیشتر توجه می کرد. او تنها شاه ساسانی است که نزدیکان خود یعنی ولیعهد و ملکه را در معرض دید قرار می دهد .
بهرام دوم دارای تاج مخصوصی بود که دو بال عقاب بر آن قرار داشت و در نقش برجسته ها تصویر او به راحتی قابل شناسایی است .
هنر دوران ساسانی بیشتر اختصاص به بازنمایی تصویر شاه در حال انجام کارهایی مانند پیروزی در جنگ – شکار – تاج گیری از اهورا مزدا و جلوس بر تخت شاهی دارد.
در زمینه معماری طرح چلیپا را برای اولین بار در کاخ بیشاپور و در اکثر آتشگاههای دوره ساسانی مشاهده می کنیم .
قدیمی ترین کتابهای خطی اسلامی که دارای تصاویر زیادی هستند کتاب های ترجمه شده در زمینه طب و علوم و صنایه اند که مشهورترین آنها عجایب المخلوقات قزوینی و الحیل الجامع بین العلم جزری است. کتاب های ادبی نیز در این زمینه وجود دارند که از جمله می توان کلیله و دمنه و مقامات حریری را نام برد .
نخستین نمونه کتاب های مصور شده که از سده های آغازین دوره اسلامی ایران موجودند شامل کتاب های علمی به ویژه در زمینه پزشکی و زیست شناسی می باشند .
عدم رعایت بعد نمایی ( پرسپکتیو ) استفاده از رنگ های ساد ه و بدون سایه روشن و دقت در جزئیات ویژگی های هنر نقاشی ایران در دوره اسلامی هستند .
یکی از مهمترین دوران تاریخ هنر های اسلامی و ادبیات فارسی مربوط به دوران سلجوقیان می باشد .
منظومه عاشقانه ورقه ی گلشاه که توسط عیوقی شاعر دوره غزنوی سروده شده در دوران سلجوقیان تصویر سازی گردید. این کتاب دارای ۷۱ تصویر کوچک و افقی است. این کتاب امروزه در موزه توپقاپو سرای استانبول ترکیه نگهداری می شود .
ابوتراب و فخرالدین حسین بدیع از نقاشان مشهور دوره سلجوقی بوده اند .
قرآن های تهیه شده در دوره سلجوقی به سه ویژگی از قرآن های پیشین متمایز می شوند:
۱-استفاده از کاغذ به جای کاغذ پوستی که برای نخستین بار در ایران در دوره سلجوقیان صورت گرفت .
۲- کاربرد وسیع خط نسخ .
۳- تبدیل شدن قطع کتاب ها از افقی به عمودی که هم زمان با رواج خط نسخ در این دوران صورت گرفت .
شاهنامه فردوسی که به شاهنامه ابوسعیدی و شاهنامه دموت نیز مشهور است در زمان ایلخانیان و به دستور خواجه رشیدالدین فضل ا… در ربع رشیدی تهیه و تصویر سازی شد. این نسخه را نقطه اوج پیشرفت نقاشی ایلخانی به شمار می آورند .
شاهنامه ابوسعیدی ( دموت ) در سده هشتم در تبریز و توسط چند نقاش مصور شد. تعداد تصاویر آن را برخی ۵۵ و برخی دیگر ۵۸ نگاره می دانند که اغلب بزرگ بودند.
امروزه تنها یک برگ از تصاویر شاهنامه ی دموت در ایران و در موزه رضا عباسی ( تهران ) وجود دارد .
صاحب نظران و محققان احتمال می دهند که تعدادی از تصاویر شاهنامه و نیز کتاب کلیله و دمنه ی تهیه شده در دوره ی تهیه شده در دوره ایلخانی به دست دو نقاش نامدار آن زمان یعنی شمس الدین و احمد موسی کشیده شده اند .
در نقاشی های شاهنامه دموت خشونت خاصی به چشم می خورد که با نوع طراحی و رنگ های آن هماهنگ است .
نمایش حالات عاطفی پیکره ها در نقاشی های شاهنامه ابوسعیدی نسبت به سایر کتاب های مصورشده در دوره ایلخانی بیشتر است .
نگاره های صحنه ی مرگ اسکندر (زاری بر جسد اسکندر) و رزم اسکندر با کرگدن مربوط به کتاب شاهنامه ابوسعیدی می باشد. کتاب خاوران نامه که توسط ابن حسام خوسفی و به تقلید از شاهنامه ی فردوسی سروده شده. در مورد جنگ های حضرت علی (ع) با پادشاهان تور – صلصال – جمشید – طهماسب و… است که با خط نستعلیق نوشته شده است. این نسخه به دسته نقاشی به نام فرهاد در بین سال های ۸۸۱ تا ۸۸۳ هجری نقاشی شد.
در تصاویر خاوران نامه انسان ها درشت و نیرومند و دارای سرهای بزرگ هستند و به گرد سر حضرت علی (ع) هاله ای از نور با شعله های طلایی وجود دارد. اغلب نقاشی های این نسخه ترکیب بندی های نومایه ای هستند که مهارت طراحی و تخیل قوی فرهاد را نشان می دهد .
فرهاد اولین کسی است که پس از جنید نقاش اثار خود را امضاء کرده است. این هنرمند را بنیانگذار سبک تجارتی شیراز می دانند. از نقاشان مشهور مکتب جلایری (تبریز- بغداد) می توان جنید بغدادی (جنید نقاش – جنید سلطانی) را نام برد .
او که اهل شیراز و شاگرد شمس الدین بود به بغداد رفت و به دربار سلطان احمد جلایری راه یافت و به همین سبب او را نیز سلطانی نامیده اند. بهترین نمونه های مکتب نگارگری (تبریز– بغداد) به دست جنید آفریده شده است .
انسان های بلند قامت و لاغر با چهره ی گرد و حرکات نرم و ملایم گزینه رنگی بسیار وسیع شامل انواع سبز و آبی و قرمز و زرد و رنگ های خاکی و پیکره های کوچک در داخل منظره ی طبیعی و درون معماری از ویژگی های آثار جنید است .
محمد سیاه قلم نقاش و طنز نگار ایرانی به سبب تخیل قوی و مهارت در نقاشی شکل های عجیب یکی از هنرمندان استثنایی و منحصر به فرد در تاریخ هنر ایران می باشد .
او هنرمندی مبتکر و مخترع بود. از جمله یک ساعت ابتکاری برای امیر علیشیر نوایی ساخت. سیاه قلم در نخستین دوره فعالیت هنری خود همزمان رقیب روح ا… میرک (استاد کمال الدین بهزاد) بود. از آثار او می توان به دیو ها و اژدها – دویو در غل و زنجیر و دویو در حال رقص اشاره کرد .
کمال الدین بهزاد بزرگ ترین نقاش دوره تیموری و بزرگترین نگار گر ایرانی در همه دوره ها بوده است. او در سال ۸۵۴ هجری در هرات متولد شد و در سال ۹۴۲ هجری در شهر تبریز در گذشت. و آرامگاهش در باغ شیخ کمال خجندی و در جوار قبر او قرار دارد. بر اساس نوشته قاضی احمد قمی در کتاب (گلستان هنر) بهزاد در کودکی یتیم می شود و امیر روح ا… معروف به میرک نقاش که رئیس کتابخانه سلطان حسین بایقرا بود سرپرستی و نگهداری او را به عهده می گیرد .
کمال الدین بهزاد اولین نقاشی بود که به کشیدن تک چهره پرداخت .
در آثار بهزاد انسان ها نسبت به هم و نسبت به فضای پیرامون خود تاثیر متقابل دارند و در یک ترکیب بندی مستحکم که براساس شکل دایره قرار دارد یک واحد کامل را بوجود می آورند .
در آثار کمال الدین بهزاد احساس و عقل به گونه ای هنرمندانه و ظریف متعادل شده اند. نحوه نگارش بهزاد به انسان با شیوه بکار گیری رنگ و خط و به طور کلی با چگونگی نظم دهی ساختار آثارش تناسب کامل دارد. این محتوای انسان گرایانه و قالب متناسب و ملازم با آن در هنر تصویری ایران بی سابقه بوده و تازگی دارد .
پیر سید احمد تبریزی و روح ا… میرک استادان کمال الدین بهزاد بوده اند. بهزاد نه تنها شاگردان مشهوری مانند: مظفرعلی – خواجه عبدالعزیز– قاسم علی چهره گشا – آقا میرک – میرمصور و شیخ زاده خراسانی را در مکتب هرات تربیت کرد بلکه مکتب تبریز دوره صفوی را نیز متاثر از دیدگاه و سبک خود نمود .
بهترین و عالی ترین اثر بهزاد به احتمال زیاد اثری با عنوان وسوسه یوسف از کتاب بوستان سعدی است .
نقاشی های بهزاد را می توان در دو وجه مشترک نام برد :
۱-کیفیت برتر در مضمون و اجرا
۲- قرار داشتن امضاء در محلی نا پیدا که همیشه با تواضع همراه است .
نسخه بوستان سعدی موجود در کتابخانه سلطنتی مصر مربوط به سال ۸۹۳ هجری و دارای چهار نقاشی با امضاء بهزاد است .
کتاب دیگری که نگاره های آن را بهزاد کشیده است یک نسخه خمسه نظامی است که به سفارش میر علی شیر نوایی تهیه شده است .
بعضی از آثار کمال الدین بهزاد عبارتند از :
جنگ شتر سواران، هارون الرشید در گرمابه، وسوسه یوسف، چهره سلطان حسین بایقرا، ساختن کاخ خورنق، ساختن مسجد سمرقند، تصاویری برای مرقع گلشن، خمسه نظامی و بوستان سعدی می باشد .
میر مصور از شاگردان برجسته کمال الدین بهزاد و دارای سهم بسیاری درشکل گیری مکتب تبریز صفوی بوده است. برخی از تصاویر شاهنامه تهماسبی به دست یا زیر نظر او کشیده شده اند .
سلطان محمد نقاش که در مکتب ترکمان در تبریز پرورش یافت و به درجه استادی رسید یکی از بزرگترین هنرمندان مکتب دوم تبریز و یکی از بنیان گذاران اصلی آن بوده است.
او دوست و معلم شاه تهماسب صفوی بود. و پس از مرگ بهزاد نیز ریاست کتابخانه سلطنتی را بر عهده گرفت .
اسکندر منشی مورخ دوره صفویه سلطان محمد را در مهرت هنری و شهرت همتای کمال الدین بهزاد می داند .
سلطان محمد هنرمندی تیز بین و ژرف اندیش بود و به شیوه شخصی و ابتکاری دست یافت. او در نمایش حرکات طبیعی و موزون انسان و حیوان و نمایش فوق العاده لطیف اسب ها و به طور کلی در بیان و نمایش حرکت مهارت بسیاری داشت .
بعضی از آثار سلطان محمد به صورت زیر است :
کشته شدن دیو سیاه به دست هوشنگ، بزم هوشنگ شاه به مناسبت کشف آتش، مستی لاهوتی و مستی ناسوتی (دیوان حافظ)، بارگاه کیومرث، معراج پیامبر (ص)، پیرزن و سلطان سنجر (خمسه تهماسبی)، ضیافت عید فطر (دیوان حافظ)، رستم خفته و نبرد رخش و شیر .
قزوین در سال ۹۵۵ هجری پایتخت صفویان شد. در این زمان شاه اسماعیل دوم که جانشین شاه تهماسب بود ابراهیم میرزا را به قتل رساند و سپس تعدادی از نقاشان مشهد- تبریز و شیراز را به قزوین فرا خواند.
در میان نقاشان مکتب قزوین به نام های تازه ای مانند: صادق بیگ افشار، سیاوش بیگ گرجستانی، علی اصغر کاشانی (پدر رضا عباسی) میرزین الدین و مراد دیلمی بر می خوریم .
ویژگی های نقاشی قزوین کمابیش شبیه نقاشی های مشهد است. با این تفاوت که در نگاره های مکتب قزوین ، تعداد پیکره ها کمتر از مکتب مشهد است .
شاه اسماعیل دوم در مدت کوتاه سلطنت خود که حدود یک سال طول کشید شاهنامه ای را به هنرمندان مکتب قزوین سفارش داد، که هنرمندانی مانند صادق بیگ افشار، علی اصغر کاشانی و سیاوش بیگ گرجستانی در تصویر سازی آن شرکت داشتند .
شاهنامه قوام بن محمد شیرازی نیز در مکتب قزوین مصورسازی و تهیه شد. این شاهنامه که دارای ۳۷ نگاره است، در موزه رضا عباسی قرار دارد. این نسخه به خط قوام بن محمد شیرازی در سال ۱۰۰۰ هجری (آخرین سال مکتب قزوین) نوشته شده است.
شاه عباس صفوی در سالهای آغازین حکومت خود، پایتخت ایران را از قزوین به اصفهان تغییر داد. دوران حکومت این پادشاه صفوی، دوره طلایی هنر و معماری ایران است.
رضا عباسی (فرزند علی اصغر کاشانی) را عامل اصلی در تشکیل مکتب اصفهان می دانند. او نقاش دوره شاه عباس بوده و به سبب انتساب وی، به عباسی مشهور شده است.
مشاهده دقیق طبیعت، استفاده از رنگ های ملایم، محدود کردن تزئین به دو یا سه رنگ، توجه به انسان بیش از فضای اطراف، فضاسازی های بسیار ساده، به کار گیری خطوط منحنی و دلپذیر، ساخت و ساز ماهرانه خز لباسها، ظرافت و مهارت در طراحی از موی سر و ریش مردان، از مشخصات و ویژگی های کار رضا عباسی بود .
اگرچه رضا عباسی مینیاتور هم می کشیده، اما شهرت او بیشتر به دلیل پرتره ها و نقاشی های بزرگی است که با شباهت زیاد به طبیعت و مدل کشیده شده اند .
رضا عباسی در کشیدن خطوط منحنی و طرح قوی و عمیق مهارت بسیاری داشته است. مهارت او به ویژه در طراحی و نقاشی از موی سر و رویش بسیار جالب توجه است .
نقاشان بزرگی مانند محمد یوسف، محمد علی تبریزی، محمد قاسم، افضل حسینی آثار وی را مورد الهام و الگوی خود قرار داده اند .
همچنین نقاشان دیگری مانند معین مصور و شفیع عباسی شاگرد و پیرو او بودند .
هنر مصور سازی و نقاشی زمان صفویان را به دو گروه تقسیم می کنند :
دوره اول که مربوط به سده ی دهم هجری و مکتب دوم تبریز است، توسط کمال الدین بهزاد و شاگردان و پیروانش آغاز شد .
دوره دوم که شامل سده یازدهم و بخشی از سده دوازدهم (تا سال ۱۱۳۸) است و با نام مکتب اصفهان مشخص می شود، به دست رضا عباسی و شاگردان و پیروانش شکل گرفت. در مکتب اصفهان تحول اساسی در فرم و محتوای هنری بوجود می آید .
در مکتب اصفهان دو شیوه نقاشی وجود داشته است :
یکی شیوه سنتی و تکاملی و ادامه آن و دیگر شیوه اروپائی مآب، که به فرهنگی سازی مشهور است .
شاه عباس دوم حامی و مروج اسلوب نقاشی غرب و شیوه چهره سازی اروپائی بود. از جمله به گفته برخی از پژوهش گران، محمد زمان را برای مطالعه و آموزش و تکمیل هنر خود، به ایتالیا فرستاد .
در زمان صفویان نقاشی رنگ و روغن روی بوم در ایران رایج می گردد و پرتره سازی و ساختن تک چهره آغاز می شود. نقاشی علاوه بر روی کاغذ، بر دیوارهای قصر ها و بناهاراه پیدا می کند .
صادق بیگ افشار (صادقی) شاگرد مظفرعلی و پیرو شیوه واقع گرایی کمال الدین بهزاد بود. مدتی در تبریز و زمانی نیز در قزوین، در کتابخانه سلطنتی فعالیت داشت و در زمان شاه عباس اول، سرپرست کتابخانه شاهی در اصفهان شد. او منظومه ای در باره ی اصول و فنون نقاشی و رنگ سازی سروده است ، که (قانون المصور) نام دارد.
صادقی که از پیشگامان مکتب اصفهان می باشد، هنرمندی نو جو، آگاه و آزاد بود و شیوه اش در طراحی تازگی داشت. بین صادق بیگ افشار که در آن زمان استادی سالخورده بود، با رضا عباسی هنرمند جوان این دوره، در کارگاه سلطنتی شاه عباس رقابت وجود داشت .
صادق بیگ در سال ۱۰۱۸ هجری در گذشت و رضا عباسی به مدت یک ربع قرن، بدون رقیب ماند .
صاحب نظران و محققان از حدود سالهای ۱۱۰۰ تا ۱۱۷۰ هجری را (دوره فترت) در هنر ایران دانسته اند .
زیرا در اواخر دوره صفوی هنر های مختلف رونق خود را از دست دادند و پس از سقوط دولت صفوی در سال ۱۱۳۸ هجری و به سلطنت رسیدن نادر شاه افشار، ضمن اینکه شرایط مناسبی برای رشد هنر موجود نبود، نادر شاه نیز از هنر حمایت نکرد .
در دوره افشار نقاشی از فعالیت و رشد چندانی برخوردار نبود، از نگارگران این زمان می توان به هنرمندانی مانند محمد علی بیگ (نقاش باشی دوران افشار)، داود نقاش، هادی نقاش ، ابدال بیگ و محمد رضا هندی اشاره کرد .
بین نقاشی های دوره های افشار، زند و قاجار نمی توان مرز مشخص و قابل ملاحضه ای را تشخیص داد. شاید تنها اختلاف موجود، در زمینه رنگ بوده. بدین معنی که اغلب نقاشی های دوره زند، شامل انواع سبز می باشد، در حالی که دوره قاجار، انواع رنگ قرمز بیشتر مورد استفاده قرار می گرفت .
آقا صادق، آقا باقر، آقا زمان، آقا نجف و علی اشرف از هنرمندان نامدار دوره زندیه بوده اند .
در اوایل دوره قاجار، سبک منسجمی در نقاشی ایران بوجود می آمد، که آنرا مکتب زند و قاجار نام برده اند. زیرا مرز معین و مشخصی بین هنر نقاشی دوره های صفوی به بعد را نمی توان به وضوح تعیین کرد و آنها را از یکدیگر تفکیک نمود .
عبدالله خان از نقاشان خاص فتحعلی شاه بود و از او تک چهره می کشید. مهر علی برجسته ترین نقاش دربار فتحعلی شاه بود که در نقاشی پشت شیشه (ویترای) نیز مهارت بسیاری داشت .
در دوره محمد شاه قاجار، ابوالحسن غفاری (عموی کمال الملک) برای یاد گیری نقاشی اروپائی و نیز اصول چاپ سنگی از سوی دربار به ایتالیا فرستاده شد. پس از بازگشت، توسط ناصرالدین شاه که تازه به سلطنت رسیده بود، با لقب (صنیع الملک(، نقاشباشی دربار شد .
صنیع الملک به دستور ناصرالدین شاه قاجار، مسئولیت چاپ و نشر روزنامه ی (دولت علیه ی ایران) را برعهده گرفت .
تصاویری که به دست صنیع الملک و شاگردانش در روزنامه های آن زمان کشیده شد، سبب شد او را (پدرهنر گرافیک ایران) لقب داده اند. این هنرمند در واقع بنیان گذار و پیش گام هنر گرافیک در ایران به شمار می رود .
صنیع الملک اولین هنرستان نقاشی به شیوه نوین را در ایران (تهران) تاسیس کرد. این هنرستان که (مجمع الصنایع ناصری) نام داشت، در سال ۱۲۷۸ دایر شد .
کار اصلی صنیع الملک، چهره نگاری واقع گرایانه بود. از این رو کار و آثار این نقاش را می توان پلی دانست که مکتب پیکر نگاری درباری را به مکتب آکادمیک کمال الملک می پیوندند.
از هنرمندان صاحب نام دوره قاجار، باید از محمود خان ملک الشعرا (معروف به شریف) نام برد. این هنرمند که مورد توجه ناصرالدین شاه قرار داشت، در زمینه های شعر، نقاشی و خوشنویسی فعالیت داشت. اگر چه او را از پایه گذاران نقاشی رنگ و روغن می دانند، اما بیشتر اثار او به روش آبرنگ کار شده اند .
شیوه کار آبرنگ محمود خان ملک الشعراء، رآلیسم آمیخته با ریزه کاری و پرداز خاص ایرانی است .
میرزا علی اکبر خان نقاش باشی (مزین الدوله) از هنرمندان دوره قاجار بود که در دوره ناصرالدین شاه به اروپا فرستاده شد و پس از بازگشت از پاریس در سال ۱۲۸۵ هجری به تدریس موسیقی، نقاشی و زبان فرانسه پرداخت. او استاد کمال الملک (ممحمد غفاری) بوده است. (کاوانل) فرانسوی نیز استاد کمال الملک بود .
مزین الدوله از نخستین بنیانگذاران تئاتر در ایران به شمار می رود. او مدتی به ناصرالدین شاه درس فرانسه و نقاشی می داد .
محمد غفاری ملقب به (کمال الملک) برادر زاده صنیع الملک و برادر ابوتراب غفاری بود.
او شاگرد مزین الدوله در مدرسه دارالفنون بود و ناصرالدین شاه پس از دیدن نقاشی هایش در این مدرسه، وی را به دربار برد. و به او لقب (کمال الملک) داد .
کمال الملک پس از کشته شدن ناصرالین شاه چند سالی در اروپا زندگی کرد و به مطالعه و نقاشی پرداخت. و پس از بازگشت به کمک حکیم الممالک (ابراهیم حکیمی) مدرسیه ی صنایع مستظرفه را در سال ۱۲۸۹ شمسی تاسیس کرد .
کمال الملک پرسپکتیو را به صورت علمی وارد نقاشی ایران کرد. او در آثارش بیش از همه ی هنرمندان اروپائی، متاثر از آثار رامبراند بود. در زمان کمال الملک که او را می توان آخرین چهره اصلی در هنر اواخر دوره قاجار به شمار آورد، نفوذ هنر غربی به آخرین مرحله خود و حذف تقریبی نقاشی سنتی ایران رسید .
از شاگردان کمال الملک می توان به هنرمندان زیر اشاره کرد :
علی محمد حیدریان، حسین شیخ و اسماعیل آشتیانی در نقاشی– علی رخساز در موزائیک - ابوالحسن صدیقی در مجسمه سازی – جمشید امینی در قالی بافی .
بعضی از آثار کمال الملک (محمد غفاری) عبارتند از :
فالگیر یهودی، رمال (فالگیر)، تکیه ی دولت، تالار آینه، حوض خانه ی صاحب قرانیه، منظره کوه شمیران، عمله ی طرب، مرد مصری، گربه و قفس قناری، حوضخانه عمارت گلستان و میدان کربلای معلا .
کمال الملک در سال ۱۳۰۴ شمسی به دستور رضاخان به حسین آباد نیشابور تبعید شد و در سال ۱۳۱۹ شمسی، پس از دوازده سال رنج دوری و تبعید، در گذشت. او در مقبره شیخ عطار و در جوار قبر شیخ عطار و عمر خیام به خاک سپرده شد .
در یک جمع بندی، صاحب نظران برای هنر دوره قاجار سه ویژگی زیر را در نظر گرفته اند :
۱٫داشتن ارتباط نسبی با هنر و تمدن اسلامی
۲٫ ورود عناصر تصویری غرب و وابستگی به آن
۳٫ حضور عناصر مردمی و عامیانه
صاحب نظران هنر ایران ، نقاشی هنر معاصر را به چهار گرایش یا جریان به صورت زیر تقسیم کرده اند :
۱٫نقاشی قهوه خانه ای
۲٫ نقاشی آکادمیک
۳٫ نگارگری جدید
۴٫ نقاشی مدرن (هنر نوگرا – سقاخانه ا )
ابداع نقاشی قهوه خانه ای (خیال سازی) را حسین قولر آغاسی می دانند. او به همراه محمد مدبر این شیوه نقاشی سنتی ایران را به اوج رساند .
در نقاشی به شیوه قهوه خانه ای موضوع نقاشی مهم تر از پایبندی به تناسب و تکنیک های رایج و آکادمیک است. ارزش آن به این دلایل است که :
۱٫سادگی در بیان موضوعات مورد نظر
۲٫ مردمی بودن آنها
۳٫ بیان باورها و موضوعات مورد علاقه مردم
نام نقاشی قهوه خانه ای برای اولین بار توسط (مارکوگریکوریان) برای شیوه نقاشی یاد شده به کار برده شد .
جنگ هفت لشکر (نبرد رستم و اشکبوس)، مصیبت کربلا، مراسم عقد و نبرد فرامرز و بهمن از پرده های نقاشی شده توسط حسین قولر آغاسی هستند. او علاوه بر موضوع های حماسی و دینی، داستان هایی چون یوسف و زلیخا، لیلی و مجنون، بهرام گور و حتی موضوعات عادی را نیز به تصور می کشید .
مکتب معروف به (سقاخانه) گرایشی در هنر نوگرا بود که در دهه ی ۱۳۳۰ شمسی به وسیله چند نقاش جوان و در ادامه تلاش ها و کوشش های نقاشان نوگرا مانند جلیل ضیاء پور و ناصر اویسی شکل گرفت .
در مکتب سقاخانه، هنرمندان می خواستند پلی میان هنر سنتی و هنر نوین ایجاد کنند. آنها راه رسیدن هنر با هویت را نه در انتخاب موضوعات شناخته شده و آشنا و یا استفاده از نگارگری قدیم، بلکه در بکارگیری و استفاده از گنجینه ی هنرهای تزئینی و عامیانه و نیز خوشنویسی فارسی می دانستند .
سقاخانه مظهری از مجموعه اعتقادات و اعمالی سات که پیوند تنگاتنگ با گذشته ی ایران دارند و تصویر خاطرات جامعه ای را زنده می کند، که هنوز در معرض نیروهای شگفت انگیز تغییر و تبدیل قرار نگرفته است. اشیاء نذری و تزئینات سقاخانه، روش دیرین نوئی از زندگی را به یاد می آورند، که در چرخش قرن، ناگهان دیده بر روی ضروریات دنیایی خیره کننده و جدید گشود .
نقاشی تارزن اثر حسین کاظمی را شاید بتوان یکی از بهترین نمونه های احیاگر سقاخانه ای به شمار آورد .
سه عامل در پیدایش و شکل گیری نقاشی سقاخانه نقش اساسی تری داشته اند، این سه عامل عبارتند از :
۱٫زبان معاصر نقاشی جهان
۲٫ مواد و مصالح بومی
۳٫ نقاش مایه های هنرهای سنتی و مذهبی
هوشنگ پزشک نیا را نخستین هنرمند ایرانی می دانند، که پا به عرصه مدرنیسم گذاشت.
در نگارگری جدید، استاد حسین بهزاد به عنوان یکی از پیشگامان برجسته نقاشی شناخته می شود .
حسین بهزاد پرسپکتیو و رعایت اصول کالبد شناسی را از هنر غربی و رنگ پردازی تکفام را از نقاشی چینی به امانت گرفت و آنها را با نقاشی سنتی ایران تلفیق کرد.
از آثار استاد حسین بهزاد می توان نمونه های زیر را ذکر کرد :
کوزه گر دهر، پیرجنگی، افسوس که نامه ی جوانی طی شد، مولانا جلاالدین بلخی.
جنبش نگارگری جدید، به طور رسمی با استادانی چون حاج میرزا آقا امامی، عیسی بهادری، حسین بهزاد و محمود فرشچیان آغاز شده است. و توسط هنرجویان این اساتید در حال حرکت در مسیر آینده هنر نقاشی ایرانی، می باشد.
از این میان، استاد محمود فرشچیان نگارگری ایرانی را از نظر ساختار قالبی و محتوایی دچار تغییر زیادی کرده که در مجامع بین المللی به عنوان مکتب نوظهور در نقاشی ایرانی شناخته شده است.
معرفی و شناخت ویژگی های مکتب و آثار هنری استاد فرشچیان و تاثیر آن بر روند حرکت آینده نقاشی ایران و دنیا، در این گفتار نمی گنجد و در نوشتاری دیگر بصورت کامل به بررسی آن خواهیم پرداخت...
تذهیب و تشعیر دو شیوه بسیار مهم و شناخته شده در طراحی سنتی و هنرهای ایرانی می باشند. این دو هنر هر دو ریشه در سده های بسیار دور تاریخ هنر ایران دارند و از دیر باز سببی بر آفرینش همراه با ظرافت و دقت هنرمندان با ذوق این سرزمین بوده اند. تذهیب یا زرنگاری یا طلا اندازی، نوعی نقاشی انتزاعی از شکل های هندسی، برگ ها و گیاهان، طرح درختان، شاخه ها و ساقه هاست. تذهیب در واقع ترکیبی از مجموعه ای از اسلیمی و ختایی هاست. عناصر دیگری مانند ابرک، شمسه، شرفه، ترنج، گره و … کار این دو را تکمیل می کنند . در آرایش خط کوفی با تذهیب، بیشتر از نقش های گیاهی و به ویژه نقش اسلیمی بسیار استفاده می شد. استفاده از تذهیب برای خط کوفی در حدود سده ی چهارم هجری در ایران شروع شد . مولانا حسن بغدادی از بزرگترین تذهیب کاران دوره صفوی می باشد . تشعییر نیز مانند تذهیب از گذشته های دور برای تزئین حاشیه کتاب ها، مرقعات و تابلوهای نگارگری استفاده می گردد. خطوط به کار رفته در این روش، از خطوط اسلیمی ، ختایی ، ساقه و برگ درختان مشتق شده اند . رنگ در تشعییر حالت فرعی و محدود دارد و رنگ های شرکت کننده، محدود به دو یا سه رنگ و بیشتر به رنگ طلایی می باشد . تشعییر به طور کلی هنر تزئینی حاشیه بزرگ کتاب ها، به خصوص دیوان های شعر است. نقش های اسلیمی و ختایی را در حکم الفبای اصلی زبان تصویر سازی سنتی ایران به شمار می آوردند . نقش اسلیمی یکی از عناصر بنیادین تصیر سازی اسلامی است. و شامل مجموعه ای از نقش های ظریف می باشد، که طبق نظم دایره شکل و مارپیچی به وجود آمده اند . طرح های اسلیمی در اساس طرح درختان گل هاست، که با همه پیچ و خم و شاخ و برگشان حالت تجریدی و خلاصه شده به خود گرفت و به صورت قراردادی در آمده اند . نقش ختایی شامل گل های درشت و ریز و غنچه و برگ هایی است که همگی روی ساقه حلزونی شکل به نام (اسپیرال) قرار دارند. در ختایی همیشه نقش را به صورت منحنی می بینیم. در زمینه نگارگری، نقاشان با دو نوع رنگ سرو کار دارند، که با استفاده از رنگ های (روحی) و (جسمی) انجام می شود . رنگ روحی، رنگی است که دارای رنگ دانه شفاف و ریز می باشد. مانند آبرنگ . رنگ جسمی، دارای رنگ دانه های درشت و قدرت پوشانندگی زیاد است. مانند گواش، آکریلیک و رنگ های پودری و انواع اکسید ها که به عنوان زیر رنگ مورد استفاده قرار می گیرند. این رنگ ها به دلیل معدنی بودن، حالت مات و رسوبی دارند و به صورت لایه ای غلیظ و تخت، متن کار را می پوشاند . ترنج نقش سنتی است، که در مرکز تصویر قرار دارد و اغلب در ابتدای کتاب های خطی می آید . فصالی، نوعی ترنج، اتصال و بست تصویری است، که هنگامی اسلیمی ها ختایی ها از داخل یا روی یکدیگر می گذرند، در آن محل اجرا می گردد . واگیره بخشی زا دایره شمسه است، که با تکرا ان شمسه به وجود می آید. به طور کلی واگیره یک نقش پایه و به اندازه یک چهارم نقش اصلی است، که در جریان تکرار خود به روش های مختلف قرینه سازی، نقش اصلی را شکل می دهد و سپس در سطح وسیعی می گستراند . شمسه، همان ترنج است، که به شکل دایره یا چند ضلعی اجرا شده و در واقع شکلی نمادین و انتزاعی و تزئینی از خورشید است . قلم گیری، یعنی طراحی خطوط با استفاده از قلمو و رنگ، که در حین انجام آن، خطوط پهن و باریک ایجاد می شود. قلم گیری اخرین مرحله ی اصلی در مینیاتورسازی است. پرداز، روشی برای ایجاد سایه روشن و بافت است، که با ضربه های نوک قلم انجام می شود . مراحل عمده و اصلی در مینیاتور سازی (نگارگری) عبارتند از : ۱٫طراحی ۲٫ رنگ آمیزی ۳٫ قلم گیری در مرحله طراحی، نگارگر اندیشه اش را بر روی کاغذ منتقل می کند و پس از آن به رنگ آمیزی می پردازد. آخرین مرحله ساخت و ساز مینیاتور (قلم گیری) است، که با قلمو و رنگ های ظریف، روی پیچ و تاب اندام ها، چهره ها، درختان و اشیاء کار می کنند و زیبایی تابلو را نمایان تر می سازند .
تذهیب و تشعیر دو شیوه بسیار مهم و شناخته شده در طراحی سنتی و هنرهای ایرانی می باشند. این دو هنر هر دو ریشه در سده های بسیار دور تاریخ هنر ایران دارند و از دیر باز سببی بر آفرینش همراه با ظرافت و دقت هنرمندان با ذوق این سرزمین بوده اند. تذهیب یا زرنگاری یا طلا اندازی، نوعی نقاشی انتزاعی از شکل های هندسی، برگ ها و گیاهان، طرح درختان، شاخه ها و ساقه هاست. تذهیب در واقع ترکیبی از مجموعه ای از اسلیمی و ختایی هاست. عناصر دیگری مانند ابرک، شمسه، شرفه، ترنج، گره و … کار این دو را تکمیل می کنند . در آرایش خط کوفی با تذهیب، بیشتر از نقش های گیاهی و به ویژه نقش اسلیمی بسیار استفاده می شد. استفاده از تذهیب برای خط کوفی در حدود سده ی چهارم هجری در ایران شروع شد . مولانا حسن بغدادی از بزرگترین تذهیب کاران دوره صفوی می باشد . تشعییر نیز مانند تذهیب از گذشته های دور برای تزئین حاشیه کتاب ها، مرقعات و تابلوهای نگارگری استفاده می گردد. خطوط به کار رفته در این روش، از خطوط اسلیمی ، ختایی ، ساقه و برگ درختان مشتق شده اند . رنگ در تشعییر حالت فرعی و محدود دارد و رنگ های شرکت کننده، محدود به دو یا سه رنگ و بیشتر به رنگ طلایی می باشد . تشعییر به طور کلی هنر تزئینی حاشیه بزرگ کتاب ها، به خصوص دیوان های شعر است. نقش های اسلیمی و ختایی را در حکم الفبای اصلی زبان تصویر سازی سنتی ایران به شمار می آوردند . نقش اسلیمی یکی از عناصر بنیادین تصیر سازی اسلامی است. و شامل مجموعه ای از نقش های ظریف می باشد، که طبق نظم دایره شکل و مارپیچی به وجود آمده اند . طرح های اسلیمی در اساس طرح درختان گل هاست، که با همه پیچ و خم و شاخ و برگشان حالت تجریدی و خلاصه شده به خود گرفت و به صورت قراردادی در آمده اند . نقش ختایی شامل گل های درشت و ریز و غنچه و برگ هایی است که همگی روی ساقه حلزونی شکل به نام (اسپیرال) قرار دارند. در ختایی همیشه نقش را به صورت منحنی می بینیم. در زمینه نگارگری، نقاشان با دو نوع رنگ سرو کار دارند، که با استفاده از رنگ های (روحی) و (جسمی) انجام می شود . رنگ روحی، رنگی است که دارای رنگ دانه شفاف و ریز می باشد. مانند آبرنگ . رنگ جسمی، دارای رنگ دانه های درشت و قدرت پوشانندگی زیاد است. مانند گواش، آکریلیک و رنگ های پودری و انواع اکسید ها که به عنوان زیر رنگ مورد استفاده قرار می گیرند. این رنگ ها به دلیل معدنی بودن، حالت مات و رسوبی دارند و به صورت لایه ای غلیظ و تخت، متن کار را می پوشاند . ترنج نقش سنتی است، که در مرکز تصویر قرار دارد و اغلب در ابتدای کتاب های خطی می آید . فصالی، نوعی ترنج، اتصال و بست تصویری است، که هنگامی اسلیمی ها ختایی ها از داخل یا روی یکدیگر می گذرند، در آن محل اجرا می گردد . واگیره بخشی زا دایره شمسه است، که با تکرا ان شمسه به وجود می آید. به طور کلی واگیره یک نقش پایه و به اندازه یک چهارم نقش اصلی است، که در جریان تکرار خود به روش های مختلف قرینه سازی، نقش اصلی را شکل می دهد و سپس در سطح وسیعی می گستراند . شمسه، همان ترنج است، که به شکل دایره یا چند ضلعی اجرا شده و در واقع شکلی نمادین و انتزاعی و تزئینی از خورشید است . قلم گیری، یعنی طراحی خطوط با استفاده از قلمو و رنگ، که در حین انجام آن، خطوط پهن و باریک ایجاد می شود. قلم گیری اخرین مرحله ی اصلی در مینیاتورسازی است. پرداز، روشی برای ایجاد سایه روشن و بافت است، که با ضربه های نوک قلم انجام می شود . مراحل عمده و اصلی در مینیاتور سازی (نگارگری) عبارتند از : ۱٫طراحی ۲٫ رنگ آمیزی ۳٫ قلم گیری در مرحله طراحی، نگارگر اندیشه اش را بر روی کاغذ منتقل می کند و پس از آن به رنگ آمیزی می پردازد. آخرین مرحله ساخت و ساز مینیاتور (قلم گیری) است، که با قلمو و رنگ های ظریف، روی پیچ و تاب اندام ها، چهره ها، درختان و اشیاء کار می کنند و زیبایی تابلو را نمایان تر می سازند .
اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://zanjan.hozehonari.ir/s/Z5W2AAF
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: zanjan.hozehonari.ir