زنجان
← همه اخبار
در آستانه سالروز شهادت سید اهل قلم و روز هنر انقلاب
۱۹ فروردین ۱۳۹۳کد خبر: 32570۴
نگاهی اجمالی به آثار مکتوب «شهید سید مرتضی آوینی»
کتاب "توسعه و مبانی تمدن غرب"
این کتاب نوزده فصل دارد و موضوع اصلی آن بررسی مفهوم توسعه ی مبتنی بر مبانی معرفتی و تاریخی تمدن غرب است.
فصل های گوناگون این کتاب طی سال ها ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶ به صورت سلسله مقالاتی با عنوان «تحقیقی مکتبی در باب توسعه و مبانی تمدن غرب» و به قلم آوینی در ماهنامه ی جهاد چاپ می شد.
از اشاره های شهید آوینی در مقالات گوناگون این مجموعه چنین بر می آید که او طرح مبسوطی در ذهن داشته اما این طرح در ماهنامه ی جهاد به طور کامل محقق نشده است. ماهیت علوم جدید، معنای اصطلاحی غرب و غربزدگی، مبانی تاریخی تمدن جدید غربی و… ازجمله موضوع هایی بودند که شهیدآوینی در نظر داشت درمقاله های جداگانه ای آنها رابررسی کند.
اودر مقدمه کتاب به چرایی وجود توسعه اشاره کرده و ضمن ریشه یابی آن نکاتی را برشمرده است که دید دقیق و حساس آوینی را نسبت به مسائل و احکام دینی و اخلاقی نشان می دهد.
در بخشی از کتاب "توسعه و مبانی تمدن غرب"آمده است:
«همان گونه که فرد بشر، بدون اسوه وامام و هدف و آرمان دچار گم گشتگی و سرگردانی می شود، جامعه و تاریخ نیز بدون آرمان غایی ومدینه ی فاضله نمی تواند حیات خویش را استمرار بخشد. لاجرم، همان گونه که اسوه و امام میزان قضاوت و داوری افراد انسانی قرار می گیرند، جامعه و تاریخ نیز میزان خویش را ازمدینه آرمانی خود کسب می کنند. از زمان تألیف مدینه فاضله ی افلاطون قرن ها می گذرد و در طول این قرن ها، و مخصوصاً در قرون اخیر، اوتوپیاهای دیگری نیز توسط نویسندگان وفلاسفه ی غربی تصویر شده، اما همه ی آنها مبتنی برمدینه ی آرمانی افلاطون است. همه ی این اتوپیاها بلااستثنا در جست و جوی لامکان و لازمانی هستند که در آنجا خدا وجود ندارد، مرگی اتفاق نمی افتد، وانسان می تواند جاودانه بدون اینکه از مرگ و معاد و آخرت ترس داشته باشد به کامجویی و تمتّع بپردازد. این آرمان واحد در قرن های مختلف صورت های مختلفی یافته وایدئالِ توسعه یافتگی آخرین صورتی است که به خود گرفته است.»
کتاب " انفطار صورت"
«انفطار صورت» اثری است متفاوت از سید مرتضی آوینی که به بررسی جایگاه گرافیک و نقاشی در تحولات تاریخی دوران انقلاب اسلامی می‌پردازد.
کتاب از فهرست، نمایه و هفت مقاله تشکیل شده است و ناشر در ابتدای آن می‌گوید: «انفطار صورت» آخرین کتاب از مجموعه دوازده جلدی آثار شهید آوینی است که نشر ساقی برای اولین بار منتشر می‌کند.
این کتاب مقالات نگارنده را درباره هنر گرافیک ونقاشی در بر می‌گیرد. مقالاتی که غالبا در طول سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۱ در مجله «سوره» نگاشته شده است.
آوینی در این مجموعه مقالات نسبت بین انقلاب اسلامی و گرافیک و نقاشی را واکاویده است. او در این اثر به صراحت و تفصیل درباره‌ی تأثیر شگرف انقلاب اسلامی بر گرافیست‌های ایرانی سخن گفته است.»
عنوان مقالات چاپ شده در کتاب «گرافیک و تحولات تاریخی»، «گرافیک و انقلاب اسلامی»، «زبان گرافیک و سمبل‌هایش»، «جنگ در آینه مصفای نقاشی متعهد»، «انفطار صورت»، «نقاشی برای نقاشی» و «یادداشت‌های ناتمام» است.
«یادداشت‌های ناتمام» به صورت کپی از دست‌نوشته‌های شهید آوینی چاپ شده است.
کتاب "فردایی دیگر"
مجموعه حاضر هشتمین کتاب از مجموعه آثار شهید سید مرتضی آوینی است. مولف، این کتاب را مدتی پیش از شهادت، از میان مقالات متعددی که بین سالهای ۶۰تا ۷۱نوشته بود انتخاب و آماده چاپ نموده بود . مقالات، مجموعه‌ای از نوشته‌های تاریخی، فلسفی، ادبی و هنری هستند که در دو بخش تنظیم شده‌اند: بخش اول شامل سه مقاله است۱ ـ راز سرزمین آفتاب (درباره کشور ژاپن و مردم و آداب و روش زندگی و شیوه پیشرفت آن)، ۲ـ بشر در انتظار فردایی دیگر (درباره مدرنیسم و مکاتب فکری جدید غرب)، ۳ـ آخرین دوران رنج (درباره نیهیلیسم، تکنولوژی، غرب، مدرنیسم …) و بخش دوم از پنج مطلب درباره «شعر» تشکیل شده است: ۱ـ راز و رمز، ۲ـ شعر و جنون، ۳ـ غزال غزل، ۴ـ یاد بهشت و نوحه انسان در فراق، ۵ـ ختم ساغر
کتاب "حلزون های خانه به دوش"
کتاب «حلزون های خانه به دوش»، شامل دوازده مقاله است. مقالات این کتاب حول مضمون نسبت جریان روشنفکری با انقلاب اسلامی در حوزه فرهنگ و هنر و مطبوعات دور می زند. اغلب این مقالات در نقد مطالب منتشر شده در مطبوعات به نگارش درآمده اند.
کتاب "نسیم حیات"
نسیم حیات» کتاب دوازدهم از مجموعه آثار شهید سید مرتضی آوینی است. این کتاب گفتار متن برنامه های تلویزیونی را در بر می گیرد که شهید بعد از رحلت حضرت امام، در فاصله سال های ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۱ ساخته و یا صرفاً متن آنها را نوشته است. غالب نوشته های این مجموعه به تحولاتی می پردازد که با ظهور امام خمینی(ره) و گسترش انقلاب اسلامی ایران در جهان، گشایش افق تازه ای را در تاریخ بشر امروز بشارت می دهد. عناوین بعضی بخش ها عبارتنداز: عاشورا در مهریز؛ سفر به سرزمین نور؛ حج جانبازان؛ انقلاب سنگ؛ سه نسل آواره؛ هفت قصه از بلوچستان؛ خنجر و شقایق.
کتاب "آیینه جادو" (جلد اول)
“سینما و مردم” عنوان اولین یادداشت این کتاب است که به پیوندهای تاریخی سینما و مردم اشاره دارد و حفظ این ارتباط را شرط لازم حیات سینما می‌داند. به اعتقاد نگارنده، سینمای ایران، بعد از انقلاب، در بازسازی خویش چشم به سینمای آوانگارد اروپا داشته و به همین علت، نتوانسته است مردم را با خود همراه کند.
“کدام سینما” یادداشتی است که سینمای مولف را مورد نقد قرار می‌دهد و از جمله پیامد‌های منفی آن را تولید فیلمنامه‌های ضعیف می‌شمارد.
“سینما،مخاطب” شرح سخنرانی نگارنده در سمینار بررسی سینمای پس از انقلاب است که دراسفندماه سال ۱۳۷۰ و توسط دانشکده‌ی سینما- تئاتر برگزار شده است. آوینی در این فصل مجموعه مسائلی را که طی مدت فعالیت روزنامه‌نگاری خود در مجله‌ی سوره عنوان کرده بود، به شکل دیالکتیک مطرح کرده و در پایان نیز به سوالات مطرح شده توسط حاضرین در سمینار پاسخ گفته است.
“سینما هنر محض نیست”، با نقد سیستم آموزشی دانشگاه‌ها شروع می‌شود. نویسنده در این فصل به ضرورت ایجاد مباحثی با محور فلسفه‌ی سینما در دانشگاه‌ها اشاره دارد و آن را یکی از اصلی‌ترین مسائلی مطرح می‌کند که در شکل‌گیری سینما به عنوان منشاء تحولات فرهنگی موثر است.
“سینما، تکنولوژی” مصاحبه‌ی مجله‌ی فیلم با مرتضی آوینی است؛ که با محوریت ماهیت سینما و نحوه‌ی به کارگیری این صنعت گران، به عنوان هنری که دارای مولفه‌های ایرانی- اسلامی باشد، صورت گرفته است.
در فصل “نگاهی دوباره به روایت فتح” طی مصاحبه‌ی “کتاب مقاومت” با سید مرتضی آوینی چگونگی شکل‌گیری مجموعه‌های مستند روایت فتح و مسائل فنی آن مورد بررسی قرار گرفته است. این گفت و گو در تابستان ۱۳۷۰ صورت گرفته است و در شماره‌ی چهارم کتاب مقاومت استفاده شده است.
آنچه در یادداشت “واقعیت در سینمای مستند” مطرح شده تعریف واحدی از تعابیر “واقعیت و حقیقت” است. و در ادامه به تمهیداتی اشاره می‌کند که برای انعکاس واقعیت در مجموعه‌ی روایت فتح به کار بسته می‌شده است.
“جایگاه فیلم کوتاه در سینمای ایران”، مصاحبه‌ای کوتاه است که آوینی در آن به شاخصه‌ها و تفاوت‌های فیلم کوتاه در قیاس با فیلم بلند اشاره کرده است.
کتاب "آیینه جادو" (جلد دوم)
کتاب حاضرکه جلد دوم از مجموعه سه جلدی « آینه جادو» ست، نقدهای سینمایی شهید سید مرتضی آوینی را طی سالهای ۷۱-۱۳۶۸ دربر می گیرد. بخش عمده مقالات این کتاب به نقد و بررسی فیلم های ایرانی در طول پنج دوره جشنواره فیلم فجر۷۱-۶۷ (جشنواره های هفتم تا یازدهم) و ارزیابی سیاستگذاری سینمای ایران در این سال ها اختصاص یافته است. نویسنده در چند مورد به آثار سینماگران خارجی که در جشنواره فجر به نمایش درآمده و یا در ایران اکران عمومی گرفته اند نیز پرداخته است.
عناوین بعضی از بخش ها عبارتنداز: فرزندان انقلاب در برابر عرصه های تجربه نشده سینما؛ چرا جهان سومی ها «هامون» می سازند؟؛ ایمان یا نیهیلیسم هامونی؟؛ مضمون عشق در جشنواره نهم؛ سینمای ایران در )دهمین) جشنواره فجر؛ نامه ای به دوست زمان جنگ؛ هبوط به روایت آقای ویم وندرس؛ رقصنده با سرخپوستان؛ عالم هیچکاک. “عروس” فیلمی است استادانه و نمونه‌ای از سینمای مطلوب.
کتاب "آیینه جادو" (جلد سوم)
جلد سوم کتاب "آینه جادو" در سه بخش تنظیم شده است. در بخش اول به مسائلی با محوریت ماهیت سینما پرداخته شده است. بخش دوم کتاب حاوی دو مقاله و یک گفت و گو درباره‌ی فیلم‌سازی مستند است که اشاره‌ای به تجارب نگارنده در طول سالهای فیلم‌سازی مستندش دارد. بخش سوم مطالب اگرچه پیوند موضوعی خاصی با یکدیگر ندارند، اما هر یک نکات تازه و قابل تاملی را درباره‌ی سینما مطرح کرده‌اند.
فعالیت مطبوعاتی شهید آوینی در ماهنامه سوره تاریخ فعالیت مطبوعاتی شهید آوینی طبق زندگینامه¬اش به دوران پس از انقلاب محدود می‌شود. طبق گفته¬ هایش، او چیزی از مطالب و نوشته ¬های قبل از انقلاب را به چاپ نرسانده است. در این جا برای سهولت ارزیابی و همچنین تفکیک مطالب، مضمون اصلی را بر اساس یک تقسیم¬ بندی تاریخی مکانی که معطوف است به محل چاپ آرای آوینی، ارائه می دهیم. شهید آوینی در اواخر سال 1362 تا سال 1365، هم زمان با حضور در جبهه و ساخت فیلم‌های مستند از رزمندگان، در مجلات «اعتصام» و «جهاد» و پس از جنگ تحمیلی در فاصله سالهای 68 تا 72 در ماهنامه «سوره» به انتشار آرا و نظرات خود پرداخت. الف. مقالات آوینی در اعتصام: مطالب وی طیف وسیعی از مباحث سیاسی، اجتماعی، حکمی و اعتقادی را شامل می¬ شد. مقالات وی درباره‌ی "مبانی حاکمیت سیاسی در اسلام"، به تجزیه و تحلیل و نقدِ آرا و اندیشه‌های رایج در مورد دموکراسی، رای اکثریت، آزادی عقیده، برابری و تفکر سیاسی؛ با تمرکز بر مبانی نظری مأخوذ از قرآن و نهج‌البلاغه و آرای امام خمینی(ره) می¬پردازد. همچنین در"تبیین نسبت حکومت اسلامی و ولایت فقیه" با "حکومت الهی حضرت رسول(ص) در مدینه و خلافت امیرمؤمنان(ع)" با ایده¬ ی اتصال انقلاب اسلامی و نهضت انبیا و قیام عاشوا در این مجله قلم زد. این مقالات براى اولین بار به عنوان کتاب حکومت فرزانگان؛ کدام رای؟ کدام مشروعیت؟ توسط مؤسسه فرهنگى هنرى شهید آوینى به چاپ رسیده است. بخش های کتاب عبارت است از: رای اکثریت، آزادی عقیده و مساوات. ب. مقالات آوینی در ماهنامه جهاد: "تحقیقی مکتبی در باب توسعه و مبانی تمدن غرب"، "بهشت زمینی"، "میمون برهنه!"، "تمدن اسراف و تبذیر"، "دیکتاتوری اقتصاد"، "از دیکتاتوری پول تا اقتصاد صلواتی"، "نظام آموزش و آرمان توسعه یافتگی"، "ترقی یا تکامل؟" و... از جمله مقالات آن دوره است. آوینی در کتاب "توسعه و مبانی تمدن غرب" که آن را حاصل مجموعه مقالات این دوره شهید آوینی دانسته ¬اند؛ ابتدا با ارائه تعریفی از واژه توسعه در پس نگاه انتقادآمیز به آراء متفکران غربی مصادیق انحطاط و شکست اینگونه جوامع را روشن می گرداند. اقتصاد هم از نگاه ریزبینانه آوینی در فصل هایی با عنوان «از دیکتاتوری پول تا اقتصاد صلواتی» و «و ما ادریک ما البانک؟» دورنمانده است. تبیین دقیق غایت و هدفی که او برای جامعه اسلامی متصور است و روشن نمودن بُعد مسافت آن از دیدگاه غربی، ایده اصلی کتاب می¬ باشد. ج. مقالات آوینی در فصلنامه‌ی فارابی: آوینی مجموعه‌ی مباحثی را که در سال 1367 برای تدریس در مجتمع دانشگاهی هنر فراهم کرده بود، پس از انصراف از تدریس، با بسط و شرح و تفسیر در مقاله‌ای به نام «تاملاتی در ماهیت سینما» در فصلنامه‌ی فارابی به چاپ رساند. درست است که حجم مطالب آوینی در این فصلنامه نسبت به دیگر قسمتها اندک است اما از آنجا که بستر و شروع نظریه ¬پردازی آوینی در رشته سینما که علاقه خاص به آن داشت، می¬ گردد اشاره به آن ضروری به نظر رسید. د. مقالات آوینی در سوره: د-1 . تاریخچه ماهنامه سوره: اولین شماره این ماهنامه به مدیر مسئولی محمدعلی زم و سردبیری سید محمد آوینی(برادر کوچکتر سیدمرتضی آوینی) در فروردین ماه سال 1368 منتشر شد. دوره اول چاپ ماهنامه را سیدمحمد آوینی با 12 شماره در سال 1368 و دوره دوم را تا شماره ششم شهریور ماه 1369 به عنوان سردبیر هدایت می¬ کند. اما از شماره 7و8 دوره دوم که مقارن است با مهر و آبان 1369، سکاندار ماهنامه سیدمرتضی می¬گردد و کار انتشار ماهنامه را تا 40 شماره ادامه می¬دهد. بعد از شهادت او در فروردین 72 دیگرانی همچون سیدمحمد آوینی، سیدعلی میرفتاح و سیدعبدالجواد موسوی کار وی ادامه دادند. از اواخر سال 81 وحید جلیلی سردبیری این ماهنامه را در زمان تصدی مدیرمسئولی توسط حسن بنیانیان برعهده¬گرفت و تا حدود30 شماره، نشریه را اداره کرد. اکنون مهدی مظفری¬نیا به عنوان دبیرتحریریه و با مدیرمسئولی محسن مومنی شریف، هدایتگران سوره¬ی اندیشه هستند. د-2. بررسی فعالیت آوینی در ماهنامه سوره: درست است که طبق صفحه شناسنامه ماهنامه سوره، آوینی بعد از انتشار 18 شماره به عنوان سردبیر فعالیت می¬کند، اما این مانع از آن نمی¬شود که از همان شماره اول، مقالات و آرای او را در سوره ببینیم. «منشور تجدید عهد هنر» به عنوان اولین مقاله علمی و اساسی در ماهنامه سوره است که درست در شماره اول و پس از سرمقاله با قلم سیدمرتضی آوینی به چاپ رسیده است. او در این مقاله به ایراد نظرات خود در هنر بر پایه آرای مرید خود امام خمینی(ره)، در حجم 10 صفحه قطع وزیری پرداخته است. او با آوردن تصویر دست نوشته ای از امام، مبانی نظری مذکور را پررنگ می نماید. دوره فعالیت آوینی در مجله سوره از دو جهت بسیار مهم است. اولا از آن جهت که بستری می‌شود برای سامان دادن، بازنگری و بسط و گسترش تمنیات مطبوعاتی گذشته آوینی در فاصله سالهای 62 تا 65 که قبل از این اشاره گردید. جهت دیگر اهمیت معطوف است به نتیجه بخشی این فرایند. یعنی کلیه کتابهایی که از آوینی بعدها منتشر می¬شود به جز گنجینه آسمانی همگی به نحوی جای پایی را در مطالب منتشر شده او در ماهنامه سوره دارند. در واقع سردبیری ماهنامه سوره برای کسی چون آوینی فرصت و بستری فراهم می کند تا آرا و ایدئولوژی خود را نظم بخشد و طبق موضوع تفکیک نماید. از آنجا که آوینی ایدئولوژی خود را به همان قول معروف که از خودش در مورد بزرگمردان تاریخ نقل شده، «زیسته بود»، ماهنامه سوره در سالهای 68 تا 72 را باید بهترین منبع در مطالعه زندگی و شناخت شخصیت آوینی دانست. از جمله این شناختها استفاده از اسامی تخلص گونه و مستعار از سوی آوینی است. سید علیرضا میرعلی نقی، محقق و مولف در زمینه تاریخ موسیقی معاصر ایران و عضو بخش موسیقی ماهنامه سوره در مقاله¬ ای باعنوان «حیات مطبوعاتی شهیدسیدمرتضی آوینی» که در «پژوهشنامه تاریخ مطبوعات ایران» به چاپ رساند، از این راز پرده برمی دارد: "سرمقاله‌های سوره را از همان ابتدا، او می‌نوشت. سرمقاله معروف «به کجا می‌رویم؟» نیز بی نام است و بعدها دانستیم که از قلم مرتضی است از آنجا که، اهل قلمی از متعهدین، فرصت نمی‌کرد که به کار تبلیغ و جهاد قلمی برای شاخه‌های هنر اسلامی بپردازد، بسیاری از مقالات را شخصا می‌نوشت. تعدد نام‌های مستعار او جالب توجه است. «سجاد شکیب»، «مرتضی علم‌الهدی»، «مهدی علم‌الهدی»، «فرهاد گلزار» و ... که مطالب سینمایی خود را با این نام آخری می‌نوشت. مسلما او نام های مستعار دیگر هم دارد که من بی‌خبرم .اما جالب‌تر از همه «کاکتوس» است که نام مخصوص مطالب طنز آمیز او بود"(میرعلی نقی، 1376) قریب به اتفاق کتاب های آوینی هم در این دوره مرتب و تدوین می¬شوند. یعنی همزمان که مقاله‌ای را برای ماهنامه می¬نگاشت با یک فکر سیستم¬مند می¬توانست از پس تدوین و ارگانایز مقالات گوناگون به شکل یک مجموعه در ذهن خود برآید. مثلا شکل تفصیل یافته¬ی مقالات سینمایی او با عناوین "جذابی در سینما"، "آینه‌ی جادو"، "قاب تصویر و زبان سینما"و... که در ماهنامه‌ی هنری "سوره" منتشر شد، در سال 1371 با شکلی تمیز و خوب، در انتشارات برگ با عنوان آینه جادو به چاپ رسید. گزینش شده مجموعه مقالاتی که در سالهای 1368 تا 1371 در حوزه هنر و ادبیات و فرهنگ در ماهنامه سوره نگارش یافته در کتابی به عنوان «رستاخیز جان» شامل چهار بخش ادبیات و زبان فارسی، فرهنگ و تهاجم فرهنگی، همه‌گیرشدن رسانه‌های جمعی جدیدتر نظیر ویدئو و ماهواره است. مقالات معروف «انفجار اطلاعات»، «آیا تئاتر زنده می‌ماند» و «منشور تجدید عهد هنر؛ پیام امام خمینی در تجلیل از هنرمندان متعهد»، در این کتاب آمده است. همچنین مقالات ارزشمند آوینی در ماهنامه سوره با عناوین «گرافیک و انقلاب اسلامی» و «نقاشی برای نقاشی» به شکل کتاب «انفطار صورت» به چاپ می رسد. به عنوان حسن ختام مطلب خود، بخشی از سرمقاله سیدمرتضی آوینی در نوروز 72 شماره اول دوره پنجم مجله سوره، را برگزیده ام. در این روزهای آغاز بهار چقدر کلام آوینی مناسبت و تازگی دارد برای مایی که او را چنان که باید درک نکرده ایم؛ «... بگذریم از آنکه ما گرفتاران جهان عادات، دیگر چشم تماشای راز نداریم و در عالم بیرون از خویش آنگونه می‌نگریم که روح عافیت‌طلبی و تمتع اقتضا دارد. چنین است که انقلاب شگفت انگیز بهاری، دیگر حتی شگفتی ما را نیز بر نمی انگیزد، چه برسد به آنکه نشانه¬ تاویلی باشد برای تقرب به حقیقت وجود انسان که در کلام الهی و گفتار بزرگان می¬توان یافت که انقلاب ربیعی را حجتی بر رستاخیز پس از مرگ دانسته¬ اند. بی¬ تردید چنین ¬است، اگر چه در روزگار ما "مرگ آگاهی" را عارض ه¬ای روانی می شمارند که بشر را از نرمالیته یا سلامت روانی دور می¬دارد. اگر چشم سِرّ داشتیم، در هر نهالی که سبزه می¬زد و در هر جوانه¬ ای که می¬ رویید و در هر شکوفه¬ ای که می‌شکفت، ذکری از آن روز می¬یافتیم که بذر اجساد ما در گورها خواهد شکافت و ناگاه سر از قبرها بر خواهیم داشت و چشم به جهانی دیگر خواهیم¬ گشود. تکرار از آنجا لازم می آید که ذات این عالم عین فناست. خلقت، چون قلبی که می تپد تجدید می¬شود و خون حیات را در رگهای عالم وجود می دواند. این قلب تپنده در کجاست و چرا می تپد؟ادوار چهارگانه که طبیعت طی می کند، دلالتی است تاویلی که حکمت وجود تقابل و تضاد را در عالم بر ملا می دارد. زندگی از درون مرگ سر بر می آورد چنان که بهار از درون زمستان. و این تجدید خلقت با انقلابهایی مکرر انجام می پذیرد. به این معنی، آفرینش و انقلاب به یک معنا رجوع دارند: "فطرت" شکافتن است، همچنان که هسته ای می شکافد و نهالی از درون آن سر بر می آورد. فطرت شکافتن است، چنان که جوانه ای می شکافد و شکوفه ای از دل آن بیرون می آید. انقلاب نیز با این شکافتن و شکفتن ملازمه دارد: پوسته ای می شکافد و از درون آن نهالی شکفته می شود، شکافتن، شکفتن، و شکوفه. چنین است که عالم در خود تجدید می‌شود... و انسان نیز»(آوینی، 1372). ماهنامه سوره همچنین اولین ویژه نامه را در یاد و بزرگداشت آوینی در تاریخ خرداد 1372 منتشر می نماید. شماره بعد از شهادت سیدمرتضی آوینی، به سردبیری برادرش سیدمحمد، در دوبخش مشخص در فهرست مطالب، به چاپ رسید. بخش اول به مطالب و یادکردهای نزدیکان و همکاران آوینی مربوط می شود که با عنوان «تا آنگاه که جز عشق نماند» نوشته مریم امینی همسر شهید آوینی آغاز می گردد. بخش دوم هم اختصاص داده شده به مجموعه آثار برگزیده یا منتشر نشده آوینی.
فعالیت مطبوعاتی شهید آوینی در ماهنامه سوره تاریخ فعالیت مطبوعاتی شهید آوینی طبق زندگینامه¬اش به دوران پس از انقلاب محدود می‌شود. طبق گفته¬ هایش، او چیزی از مطالب و نوشته ¬های قبل از انقلاب را به چاپ نرسانده است. در این جا برای سهولت ارزیابی و همچنین تفکیک مطالب، مضمون اصلی را بر اساس یک تقسیم¬ بندی تاریخی مکانی که معطوف است به محل چاپ آرای آوینی، ارائه می دهیم. شهید آوینی در اواخر سال 1362 تا سال 1365، هم زمان با حضور در جبهه و ساخت فیلم‌های مستند از رزمندگان، در مجلات «اعتصام» و «جهاد» و پس از جنگ تحمیلی در فاصله سالهای 68 تا 72 در ماهنامه «سوره» به انتشار آرا و نظرات خود پرداخت. الف. مقالات آوینی در اعتصام: مطالب وی طیف وسیعی از مباحث سیاسی، اجتماعی، حکمی و اعتقادی را شامل می¬ شد. مقالات وی درباره‌ی "مبانی حاکمیت سیاسی در اسلام"، به تجزیه و تحلیل و نقدِ آرا و اندیشه‌های رایج در مورد دموکراسی، رای اکثریت، آزادی عقیده، برابری و تفکر سیاسی؛ با تمرکز بر مبانی نظری مأخوذ از قرآن و نهج‌البلاغه و آرای امام خمینی(ره) می¬پردازد. همچنین در"تبیین نسبت حکومت اسلامی و ولایت فقیه" با "حکومت الهی حضرت رسول(ص) در مدینه و خلافت امیرمؤمنان(ع)" با ایده¬ ی اتصال انقلاب اسلامی و نهضت انبیا و قیام عاشوا در این مجله قلم زد. این مقالات براى اولین بار به عنوان کتاب حکومت فرزانگان؛ کدام رای؟ کدام مشروعیت؟ توسط مؤسسه فرهنگى هنرى شهید آوینى به چاپ رسیده است. بخش های کتاب عبارت است از: رای اکثریت، آزادی عقیده و مساوات. ب. مقالات آوینی در ماهنامه جهاد: "تحقیقی مکتبی در باب توسعه و مبانی تمدن غرب"، "بهشت زمینی"، "میمون برهنه!"، "تمدن اسراف و تبذیر"، "دیکتاتوری اقتصاد"، "از دیکتاتوری پول تا اقتصاد صلواتی"، "نظام آموزش و آرمان توسعه یافتگی"، "ترقی یا تکامل؟" و... از جمله مقالات آن دوره است. آوینی در کتاب "توسعه و مبانی تمدن غرب" که آن را حاصل مجموعه مقالات این دوره شهید آوینی دانسته ¬اند؛ ابتدا با ارائه تعریفی از واژه توسعه در پس نگاه انتقادآمیز به آراء متفکران غربی مصادیق انحطاط و شکست اینگونه جوامع را روشن می گرداند. اقتصاد هم از نگاه ریزبینانه آوینی در فصل هایی با عنوان «از دیکتاتوری پول تا اقتصاد صلواتی» و «و ما ادریک ما البانک؟» دورنمانده است. تبیین دقیق غایت و هدفی که او برای جامعه اسلامی متصور است و روشن نمودن بُعد مسافت آن از دیدگاه غربی، ایده اصلی کتاب می¬ باشد. ج. مقالات آوینی در فصلنامه‌ی فارابی: آوینی مجموعه‌ی مباحثی را که در سال 1367 برای تدریس در مجتمع دانشگاهی هنر فراهم کرده بود، پس از انصراف از تدریس، با بسط و شرح و تفسیر در مقاله‌ای به نام «تاملاتی در ماهیت سینما» در فصلنامه‌ی فارابی به چاپ رساند. درست است که حجم مطالب آوینی در این فصلنامه نسبت به دیگر قسمتها اندک است اما از آنجا که بستر و شروع نظریه ¬پردازی آوینی در رشته سینما که علاقه خاص به آن داشت، می¬ گردد اشاره به آن ضروری به نظر رسید. د. مقالات آوینی در سوره: د-1 . تاریخچه ماهنامه سوره: اولین شماره این ماهنامه به مدیر مسئولی محمدعلی زم و سردبیری سید محمد آوینی(برادر کوچکتر سیدمرتضی آوینی) در فروردین ماه سال 1368 منتشر شد. دوره اول چاپ ماهنامه را سیدمحمد آوینی با 12 شماره در سال 1368 و دوره دوم را تا شماره ششم شهریور ماه 1369 به عنوان سردبیر هدایت می¬ کند. اما از شماره 7و8 دوره دوم که مقارن است با مهر و آبان 1369، سکاندار ماهنامه سیدمرتضی می¬گردد و کار انتشار ماهنامه را تا 40 شماره ادامه می¬دهد. بعد از شهادت او در فروردین 72 دیگرانی همچون سیدمحمد آوینی، سیدعلی میرفتاح و سیدعبدالجواد موسوی کار وی ادامه دادند. از اواخر سال 81 وحید جلیلی سردبیری این ماهنامه را در زمان تصدی مدیرمسئولی توسط حسن بنیانیان برعهده¬گرفت و تا حدود30 شماره، نشریه را اداره کرد. اکنون مهدی مظفری¬نیا به عنوان دبیرتحریریه و با مدیرمسئولی محسن مومنی شریف، هدایتگران سوره¬ی اندیشه هستند. د-2. بررسی فعالیت آوینی در ماهنامه سوره: درست است که طبق صفحه شناسنامه ماهنامه سوره، آوینی بعد از انتشار 18 شماره به عنوان سردبیر فعالیت می¬کند، اما این مانع از آن نمی¬شود که از همان شماره اول، مقالات و آرای او را در سوره ببینیم. «منشور تجدید عهد هنر» به عنوان اولین مقاله علمی و اساسی در ماهنامه سوره است که درست در شماره اول و پس از سرمقاله با قلم سیدمرتضی آوینی به چاپ رسیده است. او در این مقاله به ایراد نظرات خود در هنر بر پایه آرای مرید خود امام خمینی(ره)، در حجم 10 صفحه قطع وزیری پرداخته است. او با آوردن تصویر دست نوشته ای از امام، مبانی نظری مذکور را پررنگ می نماید. دوره فعالیت آوینی در مجله سوره از دو جهت بسیار مهم است. اولا از آن جهت که بستری می‌شود برای سامان دادن، بازنگری و بسط و گسترش تمنیات مطبوعاتی گذشته آوینی در فاصله سالهای 62 تا 65 که قبل از این اشاره گردید. جهت دیگر اهمیت معطوف است به نتیجه بخشی این فرایند. یعنی کلیه کتابهایی که از آوینی بعدها منتشر می¬شود به جز گنجینه آسمانی همگی به نحوی جای پایی را در مطالب منتشر شده او در ماهنامه سوره دارند. در واقع سردبیری ماهنامه سوره برای کسی چون آوینی فرصت و بستری فراهم می کند تا آرا و ایدئولوژی خود را نظم بخشد و طبق موضوع تفکیک نماید. از آنجا که آوینی ایدئولوژی خود را به همان قول معروف که از خودش در مورد بزرگمردان تاریخ نقل شده، «زیسته بود»، ماهنامه سوره در سالهای 68 تا 72 را باید بهترین منبع در مطالعه زندگی و شناخت شخصیت آوینی دانست. از جمله این شناختها استفاده از اسامی تخلص گونه و مستعار از سوی آوینی است. سید علیرضا میرعلی نقی، محقق و مولف در زمینه تاریخ موسیقی معاصر ایران و عضو بخش موسیقی ماهنامه سوره در مقاله¬ ای باعنوان «حیات مطبوعاتی شهیدسیدمرتضی آوینی» که در «پژوهشنامه تاریخ مطبوعات ایران» به چاپ رساند، از این راز پرده برمی دارد: "سرمقاله‌های سوره را از همان ابتدا، او می‌نوشت. سرمقاله معروف «به کجا می‌رویم؟» نیز بی نام است و بعدها دانستیم که از قلم مرتضی است از آنجا که، اهل قلمی از متعهدین، فرصت نمی‌کرد که به کار تبلیغ و جهاد قلمی برای شاخه‌های هنر اسلامی بپردازد، بسیاری از مقالات را شخصا می‌نوشت. تعدد نام‌های مستعار او جالب توجه است. «سجاد شکیب»، «مرتضی علم‌الهدی»، «مهدی علم‌الهدی»، «فرهاد گلزار» و ... که مطالب سینمایی خود را با این نام آخری می‌نوشت. مسلما او نام های مستعار دیگر هم دارد که من بی‌خبرم .اما جالب‌تر از همه «کاکتوس» است که نام مخصوص مطالب طنز آمیز او بود"(میرعلی نقی، 1376) قریب به اتفاق کتاب های آوینی هم در این دوره مرتب و تدوین می¬شوند. یعنی همزمان که مقاله‌ای را برای ماهنامه می¬نگاشت با یک فکر سیستم¬مند می¬توانست از پس تدوین و ارگانایز مقالات گوناگون به شکل یک مجموعه در ذهن خود برآید. مثلا شکل تفصیل یافته¬ی مقالات سینمایی او با عناوین "جذابی در سینما"، "آینه‌ی جادو"، "قاب تصویر و زبان سینما"و... که در ماهنامه‌ی هنری "سوره" منتشر شد، در سال 1371 با شکلی تمیز و خوب، در انتشارات برگ با عنوان آینه جادو به چاپ رسید. گزینش شده مجموعه مقالاتی که در سالهای 1368 تا 1371 در حوزه هنر و ادبیات و فرهنگ در ماهنامه سوره نگارش یافته در کتابی به عنوان «رستاخیز جان» شامل چهار بخش ادبیات و زبان فارسی، فرهنگ و تهاجم فرهنگی، همه‌گیرشدن رسانه‌های جمعی جدیدتر نظیر ویدئو و ماهواره است. مقالات معروف «انفجار اطلاعات»، «آیا تئاتر زنده می‌ماند» و «منشور تجدید عهد هنر؛ پیام امام خمینی در تجلیل از هنرمندان متعهد»، در این کتاب آمده است. همچنین مقالات ارزشمند آوینی در ماهنامه سوره با عناوین «گرافیک و انقلاب اسلامی» و «نقاشی برای نقاشی» به شکل کتاب «انفطار صورت» به چاپ می رسد. به عنوان حسن ختام مطلب خود، بخشی از سرمقاله سیدمرتضی آوینی در نوروز 72 شماره اول دوره پنجم مجله سوره، را برگزیده ام. در این روزهای آغاز بهار چقدر کلام آوینی مناسبت و تازگی دارد برای مایی که او را چنان که باید درک نکرده ایم؛ «... بگذریم از آنکه ما گرفتاران جهان عادات، دیگر چشم تماشای راز نداریم و در عالم بیرون از خویش آنگونه می‌نگریم که روح عافیت‌طلبی و تمتع اقتضا دارد. چنین است که انقلاب شگفت انگیز بهاری، دیگر حتی شگفتی ما را نیز بر نمی انگیزد، چه برسد به آنکه نشانه¬ تاویلی باشد برای تقرب به حقیقت وجود انسان که در کلام الهی و گفتار بزرگان می¬توان یافت که انقلاب ربیعی را حجتی بر رستاخیز پس از مرگ دانسته¬ اند. بی¬ تردید چنین ¬است، اگر چه در روزگار ما "مرگ آگاهی" را عارض ه¬ای روانی می شمارند که بشر را از نرمالیته یا سلامت روانی دور می¬دارد. اگر چشم سِرّ داشتیم، در هر نهالی که سبزه می¬زد و در هر جوانه¬ ای که می¬ رویید و در هر شکوفه¬ ای که می‌شکفت، ذکری از آن روز می¬یافتیم که بذر اجساد ما در گورها خواهد شکافت و ناگاه سر از قبرها بر خواهیم داشت و چشم به جهانی دیگر خواهیم¬ گشود. تکرار از آنجا لازم می آید که ذات این عالم عین فناست. خلقت، چون قلبی که می تپد تجدید می¬شود و خون حیات را در رگهای عالم وجود می دواند. این قلب تپنده در کجاست و چرا می تپد؟ادوار چهارگانه که طبیعت طی می کند، دلالتی است تاویلی که حکمت وجود تقابل و تضاد را در عالم بر ملا می دارد. زندگی از درون مرگ سر بر می آورد چنان که بهار از درون زمستان. و این تجدید خلقت با انقلابهایی مکرر انجام می پذیرد. به این معنی، آفرینش و انقلاب به یک معنا رجوع دارند: "فطرت" شکافتن است، همچنان که هسته ای می شکافد و نهالی از درون آن سر بر می آورد. فطرت شکافتن است، چنان که جوانه ای می شکافد و شکوفه ای از دل آن بیرون می آید. انقلاب نیز با این شکافتن و شکفتن ملازمه دارد: پوسته ای می شکافد و از درون آن نهالی شکفته می شود، شکافتن، شکفتن، و شکوفه. چنین است که عالم در خود تجدید می‌شود... و انسان نیز»(آوینی، 1372). ماهنامه سوره همچنین اولین ویژه نامه را در یاد و بزرگداشت آوینی در تاریخ خرداد 1372 منتشر می نماید. شماره بعد از شهادت سیدمرتضی آوینی، به سردبیری برادرش سیدمحمد، در دوبخش مشخص در فهرست مطالب، به چاپ رسید. بخش اول به مطالب و یادکردهای نزدیکان و همکاران آوینی مربوط می شود که با عنوان «تا آنگاه که جز عشق نماند» نوشته مریم امینی همسر شهید آوینی آغاز می گردد. بخش دوم هم اختصاص داده شده به مجموعه آثار برگزیده یا منتشر نشده آوینی.
اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://zanjan.hozehonari.ir/s/UYXRAKY
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: zanjan.hozehonari.ir