زنجان
← همه اخبار
سید رضا اصل نجفی فرد: ترویج سبک زندگی اسلامی نیازمند هنرهای قرآنی است
۲۰ شهریور ۱۳۹۲کد خبر: 32153۳
سید رضا اصل نجفی فرد نگارگر زنجانی در گفتگو با روابط عمومی حوزه هنری استان زنجان، نسبت به اصل حقیقت ناب هنرهای قرآنی اظهار داشت: "هنر مظهر تجلی حقیقت الهی حضرت حق است. حضرت حق در دو وجه جلوه گر است. وجه جمالی و جلالی. جلوه جمالی حق همان جلوه دلربای خیره کننده حضرت حق در این عالم وجود است و هر چیزی دلربای جلوه جمالی حق باشد مظهر تجلی حقیقت الهی حضرت حق خواهد بود. جلوه جمالی قرآن همان جلوه هنری و دلربایی و دلنشینی قرآن است. توجه به این جلوه می‌تواند ما را به حقایق ناب هنری قرآن رهنمون باشد."
قرآن خود نمونه بارز خلاقیت و شاهکار هنری در حدّ اعجاز می باشد، اما هنری قدسی و آسمانی نه زمینی و انسانی و هنرمند حقیقی عارفی است که با توسّل به پیامبر اکرم (ص) و ائمه معصومین علیهم سلام، یافته های قلبی خود را در قالب هایی چون نقاشی، خوشنویسی، شعر، معماری و... به تصویر می کشد.
این هنرمند رشته نگارگری اسلامی با تاکید بر اینکه "تنها هنری که می‌تواند رهنمود بشر باشد هنر قرآنی است" تصریح کرد: قرآن با رهنمودهایش در قلب‌ها نفوذ می‌کند و با معارفش در عقل‌ها. پیوند بین انواع رشته های اصیل هنرها و معارف ناب، عمیق و مستحکم قرآن کریم که مظهر جلالی حضرت حق هم است می‌تواند انسانی عاقل و خردمند براساس براهین عقلی مستحکم با همراه داشتن زیبایی های هنری به ارمغان بیاورد.
سید رضا اصل نجفی فرد در شروع نسبت به تجربه و مطالعه چندین ساله در این زمینه تعریفی از هنر های اسلامی نسبت به آیات قرآنی دارد، که در ادامه آن به سوالاتی از جمله آیا اساساً قالبی به نام هنرهای قرآنی داریم؟ و به عبارتی هنر در قرآن صحیح است یا قرآن در هنر؟ پاسخی روشن از زبان خود آیات الهی قرآن دارد.
وی در این باره می گوید: به نظر بنده حقیر در این باره می توانیم بگوییم (هنرهای قرآنی)، ولی قرآن هم مسلماً یکی از با شکوه ترین جلوه های هنری است. اما هنر به معنایی که در این دنیا رایج است، قرآن به آن معنا و از آن جنس هنری نیست. زیرا در صدر اسلام وقتی آیات قرآن بر پیامبر(ص) نازل شد و ایشان آن را برای مردم بیان نمودند و معلقات سبعه1، که اشعار بسیار زیبای عرب جاهلی بود از روی دیوارهای کعبه حذف شد، گفتند که محمد(ص) شاعری است توانا. می خواستند قرآن را از قداست بیندازند و کلام خدا را درحد سخن انسان بیان نمایند، ولی توسط هنر به آن ارج بدهند. می خواستند به کلام خدا ارج بدهند و اوج هنر بنامند، اما در مرحله هنر باقی بگذارند، که خداوند فرمود: "وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا یَنبَغِی لَهُ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ وَقُرْآنٌ مُّبِینٌ" ما هرگز شعر به او (پیامبر) نیاموختیم، و شایسته او نیست (شاعر باشد)؛ این (کتاب آسمانی) فقط ذکر و قرآن مبین است!
آنان، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را می خواستند با شعرا در یک صف قرار بدهند، هر چند توصیف "در سطح بالاتری" را به آن افزوده اند، ولی کلام پیامبر(ص) مجموعاً از یک منشأ الهی سرچشمه می‌گیرد. اگر می‌گوید: شعرا از خود، الهام می‌گرفتند ولی پیامبر (ص) از مقام ربوبی الهام می‌گرفت، در این صورت، عطف این دو به هم، عطف مباین به مباین است و در نتجیه تشبیه مخّل و ناروا می‌باشد.
بنابراین شعر و نظم قالبی است که انسان از وجود خود و نسبت به جهان بینی خاص خود آن را تولید می کند، نه آن چیزی که از دیگری عین به عین نقل کند و خداوند نیز گفت، پیامبر(ص) هرآنچه که گفت سخنان خودش نبود، هرچه بود آن چیزی است که ما به او گفتیم. پس اگر ما برای قرآن ارزش هنری در عالیترین سطح قائل باشیم، هنر از جنسی به معنای اصطلاحی که ما آن را بیان می کنیم، نیست. اما سرمنشأ الهام الهی و سرمشق مناسبی برای تمرین هنر دینی می باشد.
چنانکه، همه معتقدین اسلام ظاهر و باطن وجودی خودشان را از حقیقت و کلام قرآن آراسته می کنند. لذا، می توان پرسید که هنر قرآن در چیست که این پرسش یک بحثی است که برای پاسخ به آن محققان این زمینه را می طلبد که از دیر باز در این باره کار کردند. اما طرف دیگر این بحث، این است که هنر قرآنی چیست؟ بدین معنی که قرآن چگونه توانسته بر هنر رایج این دنیا مخصوصا هنرمندان مسلمان تأثیر بگذارد.
تا جایی که کلام بشر را از جنس قرآن بکند، گرچه خواستگاه مفاهیم از دل هنرمند می باشد، اما این مفاهیم هنرمند مسلمان را با ظاهر و باطن قرآن تطبیق داده، پس هنرمند مسلمان هرچه بیان می کند، به برکت قرآن است. به عنوان مثال اگر بهترین هنرمند قرآنی را حضرت حافظ بدانیم، او خودش چنین بیان می کند: هرچه کردم، همه از دولت قرآن کردم. یعنی تمام وجودم را به دست خداوند سپردم و قلبم چیزی نمی گوید، مگر آن چیزی که خدا می خواهد. من به خاطر خدا شعر می گویم. اگر غیر این باشد، دیگر شعر نمی شود.
هنر نمی تواند قید بپذیرد. هنر دینی، هنر برای هنر، هنری برای دین، هنر متعهد. این اسم ها و توصیف هایی است که ما برای هنر قائل هستیم. ولی خود هنرمند اگر قرار باشد نسبت به تعهد خود در رابطه با اصل حقیقت اعتقاد داشته باشد و بعد برای خلق سفارشی کاری را انجام دهد، این هنر، هنر نیست. هنرمند کسی است که نسبت به تعهد خود به حقیقت الهی اثر هنری در شان آن حقیقت الهی تولید کند. اگر هنرمند وجودش مظهر آیات قرآنی شده، هنرش عطر و رایحه قرآنی خواهد داشت.
اگر هنرمند قلبش به طرف مردم است، مسلماً هنرش از مردم سخن خواهد گفت. دیگر هنر سفارشی در کار نخواهد بود. هنرش، همان حرف دلش است که بیان می کند. قرآن برای هنرمندان تعیین نمی کند که هنرتان چگونه باشد. هیچ جای قرآن برای هنرمندان خط و خطوط تعیین نگردیده است. اما برای انسان چرا؟ اینکه انسان به کمال و جایگاه اصلی انسانیت خود برسد را بیان کرده است. حال اگر هنرمندی منطبق با قرآن باشد آنجا که می خواهد مفهومی را با زبان هنرش بیان کند، از قرآن سخن می گوید. چرا؟ چون قرآن بر دل انسان حکومت می کند. آیات بسیار دلالت بر آن دارد که خداوند حکمت را که همان باطن و حقیقت قرآن است، در دل انسان مومن جای می نهد نه در عقل او. زیرا عقل در آن حدی نیست که بتواند حکمت الهی را درک کند.
جایگاه حکمت الهی، دل انسان مومن است. اگر دل تسخیر فرمان الهی گردد، عقل هم تاحدی تابع دل خواهد بود. معرفت به تبعیت دل به وجود می آید. وقتی دل انسان معرفت الهی را حس کرد برای یافتن و به دست آوردن هر تکنیک و هنر و علمی بدنبال تجربه اش می رود، تا آنچه را از مفاهیم الهی می خواهد بگوید، به بهترین شکل بیان نماید. حدیثی است از حضرت محمد مصطفی(ص) " قلب المؤمن بین اصبعین من أصابع الرحمان، و انه أشد تقلبا من القدر فى غلیانها (دل مؤمن بین دو انگشت از انگشتان خداست، و زیر و رو شدن دل از دیگ جوشان شدیدتر است). و چه مقام بالایی است که دل انسان بازیچه محبوبی چون خدا باشد. وقتی دل انسان در تسخیر پروردگار باشد در دو بخش مفید واقع می گردد: اول اینکه دارای مقام آرامش و امنیت می گردد. "الَّذِینَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللَّهِ ۗ أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ" (آنها کسانی هستند که ایمان آورده‌اند، و دلهایشان به یاد خدا مطمئن (و آرام) است؛ آگاه باشید، تنها با یاد خدا دلها آرامش می‌یابد!)
و دوم، دل انسان واسطه خیر الهی می شود. دل انسان خانه وجود انسان است. دلی که در تسخیر حق باشد، جز حق چیزی از آن ساتع نمی گردد. حضرت امام علی (ع) مظهر پیام مستقیم حق است. تا جایی که اسم علی که از اسماء الهی است اولین بار بر حضرت علی (ع) گذاشته شد. حال آنچه از هنر دینی و هنر قرآنی می شود بیان نمود، هنری است که قرآن سرمنشاء ظاهر و باطنش باشد.
چنانچه به یک اثر هنری قرآنی نگاه می کنیم، یاد قرآن بیفتیم، نه قرآنی که فقط می خوانیم. بلکه قرآنی که به آن باید عمل کنیم. این هنری است که در آثار هنرمندان مسلمان جلوه گر است. مثل اشعار مولوی، اشعار حافظ و اشعار حکمای بزرگ گذشتة و آثار هنری هنرمندان مسلمان در قالب های متعدد هنری از قدیم تا به امروز همچون آثار استاد محمود فرشچیان.
در این آثار حتی اشاراتی شده باشد که ظاهراً خلاف اخلاق است قرآن خود چنین می فرماید،"إِنَّ اللَّهَ لَا یَسْتَحْیِی أَن یَضْرِبَ مَثَلًا مَّا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ" (خداوند از این که (به موجودات ظاهرا کوچکی مانند) پشه، و حتی کمتر از آن، مثال بزند شرم نمی‌کند. (در این میان) آنان که ایمان آورده‌اند، می‌دانند که آن، حقیقتی است از طرف پروردگارشان)
چرا که مثال باید موافق مقصود باشد، و به تعبیر دیگر، مثال وسیله اى است براى تجسم حقیقت، گاهى که گوینده در مقام تحقیر و بیان ضعف مدعیان است بلاغت سخن ایجاب مى کند که براى نشان دادن ضعف آنها، موجود ضعیفى را براى مثال انتخاب کند.
خدا می خواهد بگوید که در نوع مثال مناقشه نیست. کلام قرآنی مقدس و جایگاه قدسی دارد، هرچه در قرآن است از بد و خوبش مقدس است. مثل کلمه "شیطان" که اگر خواستیم بر روی آن بین آیات قرآن دست بگذارید، باید وضو داشته باشیم. اما در بیرون قرآن شیطان را لعن می کنیم. همین امر در آثار حکمای اسلامی به مانند حضرت مولانا نیز صدق می کند، چرا که کلام آثار این هنرمندان مسلمان از کلام قرآن جاری گردیده است. بعضا ملاک شناسایی و درک ما از قرآن می تواند آثار هنری هنرمندان مسلمان متعهد باشد. وقتی هنرمندی از قرآن برای تولید اثر هنریش الهام گرفت، هنرش دارای شأن و قدسی است چرا که با هر مضمونی از آثار هنری یکی از جلوه های قرآن را بیان می کند.
وی در ادامه راه ورود به عالم الهام از غیب و حقیقت، برای تولید آثار هنری با مضامین قرآنی جهت تاثیر گذاری هر چه بیشتر آحاد مردم جوامع دنییا را شناخت ائمه معصومین (ع) و توسل به آنها، بیانکرده و در این باره می گوید: اگر مفاهیم و ارزش های عقلانی و حقایق ناب هنری قرآن را تفسیر و نتیجه گیری کنیم تا در اختیار جامعه قرار بگیرد، آن وقت ساحت عقل و قلب، تسخیر قرآن می شود.
حال، چگونه می شود در قرآن نفوذ کرد؟ چگونه می شود دل انسان معدن انوار الهی گردد برای جلوه گری؟ آیا فقط با خواندن قرآن می توان حافظ یا مولانا شد؟ هنرمندی عارف می خواهد، نظیر حافظ که طریق را فهمیده و راه نفوذ را تشخیص داده و از راه درست وارد شده باشد. هنرمند مسلمان کسی است که عارف به طریق الهی باشد و توانسته از آن راه به دل کلام حق نفوذ کن. ما برای رسوخ در مضمون آیات قرآن، علی ابن ابی طالب(ع) و فرزندان او را داریم، که عالمان به غیبند و می توانند راهنمایی کنند به نهان و حقیقت الهی. در قرآن ذکر شده است " وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا ۚ قُلْ کَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِیدًا بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ " (آنها که کافر شدند می‌گویند: "تو پیامبر نیستی!" بگو: کافی است که خداوند، و کسی که علم کتاب و (آگاهی بر قرآن) نزد اوست، میان من و شما گواه باشند! )، کسی که علم کتاب یا راز کتاب در اوست. در تفسیر آیات قرآن بسیاری از علمای اسلام منظور آیه به علی ابن ابی طالب(ع) اشاره شده است که ایشان هستند که می دانند ظاهر و باطن قرآن چیست.
این هنرمند رشته نگارگری اسلامی، در مورد بروز اولین هنر اسلامی بیان کرد: اولین جلوه هنر تمدن اسلامی که ظاهر شد، شعر بود، عده ای بر این باورند که اولین هنر اسلامی در هنر معماری با مسجد قبا یا مسجدالنبی جلوه گر شد. اما شعرهای حماسی صدر اسلام اولین گام های هنری است که پیامبر اکرم(ص)، از آن حمایت کردند، اولین پایه های حکمت هنر اسلامی در محافل هنری زمان حضرت امام علی(ع) به وجود آمد. و به دنبال آن شاعران زبردست و قوی کلام پیدا شدند که در میدان های جنگ، اشعار حماسی سرودند که باعث تقویت نیروی مبارزین اسلام در مقابل کفار شدند.
بنیاد شکل گیری هنرهای مساجد اسلامی تا مساجد چهار ایوانی که اوج هنری مساجد اسلامی است، مبنای شناخت ما از هنر معماری اسلامی است، شروع و منبع اولیه معماری اسلامی بر پایه و منطق معماری همان مسجدالنبی است. هنرمندان مسلمان هنر را از پیامبر(ص) و طریق علی(ع) به دست آوردند. قرآن بیانگر حقیقت است و هنر هم در جستجوی حقیقت است. شرط دستیابی به حقیقت که اساس هنر است، دل سپردن و دلدادگی به جمال الهی و درک حقیقت حق است و حالا هنرمندان عصر حاضر چرا نمی توانیم خیلی از مسائل را درک کنند و در آثار هنری خود بیان نمایند. چرا آثار هنری و خود هنرمندان در جامعه دارای شان الهی نیستند، وجه تمایز هنرمندان قدیم با هنرمندان عصر حاضر در شناخت حقیقت و توسل به واسطه های خیر الهی می باشد.
هنرمندان قدیم در هر دوره ای بهترین شرایط آن دوره را ایجاد کردند. در هنر معماری اسلامی که بقایایش در اصفهان و یزد هست، نشان از اتصال آنها به منبع غیب الهام بخش می باشد. این ما هستیم که امروزه چیزی از خود نداریم، هم از این طرف و هم از آن طرف جا ماندیم. نه غربی هستیم نه مسلمان به معنای واقعی کلمه. در برزخ بی هویتی گرفتار شدیم. هنرمندان و اندیشمندان ما باید کلام قرآن را به عنوان عامل اصلی برای درک حقیقت دریابند تا بتوانند زبان هنری را از طریق قرآن کشف کنند تا به هنر واقعی و الهی دست یابند. قرآن هنرمندان ما را به طرف توحید می کشد. ضمن اینکه وجودشان را حفظ می کند، از منیّت و شهرت دورشان می کند.
پس هنر معماری اسلامی، دومین هنری است که برای احیای نماز، به وجود آمد. و آن معماری مسجدی بود که به دست خود حضرت پیامبر(ص) ساخته شد و شروعی مقدس برای آینده هنر معماری اسلامی شد که جلوه های آن را در بقایای موجود می توان دید که افتخاری است برای ما.
وی با اشاره به اینکه هنر خوشنویسی به عنوان هنر سوم جهان اسلام مطرح است و هنر های دیگر الهام گرفته از آیات قرآن، گفت: هنر خوشنویسی از کتابت قرآن آغاز شد که دستور خوشنویسی و کتابت قرآن را حضرت امام علی(ع) دادند. با ایجاد حرکت خوشنویسی همگام بر بیان و اشاعه کلام الهی قرآن و سیر تحول آن در گذر زمان، همه مظاهر خوشنویسی پدید آمد که همگی تابع یک حقیقت است و آن هم قرآن. هنر بعدی هم از درون قرآن پدیدار شد که آن هم هنر مقدس موسیقی است که متأسفانه امروزه مسیر واقعی آن در غبار ابهامات قابل تشخیص برای عموم نمی باشد. موسیقی از درون قرآن و برای اشاعه و بیان مفاهیم قرآن شکل گرفت.
روایات زیادی است در این باره که کسی "قرآن را زیبا نخواند از ما نیست". و نوشتند ائمه به قدری زیبا قرآن می خواندند که مردم از شنیدن صوت زیبای قرآن، هدایت می شدند. دوازده مقام قرآن همان، دوازده مقام موسیقی صدر جهان اسلام است که موسیقی سنتی امروز، که همان موسیقی دستگاهی می باشد، از درون موسیقی ردیف و موسیقی ردیف از درون موسیقی مقامی می باشد، و موسیقی مقامی همان موسیقی است که برای هر نوع آوازی، از جمله قرآن می خوانند، که از ابتدا برای قرآن خوانده شد.
و به همین ترتیب هنرهای دیگر از بطن کلام قرآن شکل گرفت، هنر نقاشی در کنار قرآن و از تزیین آیات در کتابت قرآن به وجود آمد. کاتبان قرآن برای مشخص کردن پایان آیات، علاماتی گذاشتند. در ابتدا یک دایره می کشیدند با رنگی خاص. این شکل مقدمه ای شد که سر سوره ها را جدا کنند. به مرور زمان، جدولکشی ایجاد شد و هنر قرآنی خاص به نام تذهیب از بین این جداول ظهور کرد و خیلی طول کشید تا از قرآن بر روی دیوارها شکل گرفت و نقش کاشی و انواع آن و نقش گچبری با مضاهر مختلف ایجاد شد و بعد هنر های دیگر، حتی هنرهایی مثل لباس، ابزار جنگی، در قرآن کریم است که ما اولین بار اینها را به بشر آموختیم. بنابراین می توان گفت سرچشمه تمام هنرهای اسلامی از قرآن می باشد.
بسیاری از هنرها بعد از اسلام وجود داشت و وقتی قرآن آمد به آن هنرهای محتوای غنی و الهی اضافه کرد، معماری ایرانی قبل از اسلام از بهترین جلوه های معماری دینی می باشد. آن وقت که زرتشت و دین توحیدی در ایران حاکم بوده است، اصل آتشکده ها را به عنوان یک اصل واحد مورد توجه جامعه حفظ کردند و اطرافش را نسبت به ظرفیت یکتا پرستی گسترش دادند. بعد از اسلام، آتشکده ها تخریب نشد، بلکه با توجه به اصل کانون توجه نسبت به دین اسلام تبدیل به مسجد شد.
در دوران قبل از اسلام ذکر خدا و حق، بنا به اعتقاد یکتا پرستی مردم ایران در آتشکده های قدیمی گفته می شده است. و بعد از ظهور اسلام قالب ذکر تغییر کرد. جای نار، با نور را عوض گردید. آیه مبارک نور را بر حاشیه دور محراب ها نقش گردید و نار که جلوه گر روشنی و نوید بخش بوده، به نور دلها تبدیل گردید. قرآن دستورالعملی برای هنر صادر نکرده، روشی برای دل سپردن بنا کرد که انسان دلداده گی را در دستور کار خود قرار دهد. اینکه انسان دلش را به جایی امن بسپرد. اگر می خواهیم رویه قرآنی داشته باشیم و از آن علم و معرفت کسب کنیم و روش هنرمندان و علمای قدیم را پیش بگیریم، باید از قرآن کمک بگیریم.
برای مثال: در این عصر حاضر در هنر نقاشی یک استاد بزرگوار توانست توجه عالیترین داوران و نگاه مردمان جهان را مورد توجه خود قرار دهد؛ استاد محمود فرشچیان که در هنر اصیل اسلامی سکان دار کشتی هنر اصیل و اسلامی می باشند و مورد لطف پروردگار و ائمه معصومین (ع) هستند، می گوید: "هر چه دارم از دولت قرآن است".
اصل نجفی فرد با تاکید بر اینکه برای شروع حرکت انقلابی در زمینه هنر، باید پایه های هنرمان را برپایه اندیشه و هنر اصیل اسلامی با گذشته درخشان بنا کرده و از نفوذ هنر و اندیشه غرب و بی محتوای در دانشگاه های کشور جلوگیری کنیم، اظهار داشت: مبنا را بر اصل هنر اسلامی بگذاریم و در مقام مقایسه صحیح بین هنر غرب و هنر اصیل اسلامی راه پیشرفت هر چه بیشتر هنر های اسلامی را فراهم نمائیم.
این هنرمند نگارگر، دوره رکود هنرهای قرآنی را، دوری مردم و مخصوصا هنرمندان از مفاهیم و ارزش های قرآنی با توجه به گسترش نفوذ اندیشه و هنرهای غربی مادی گرای در جامعه اسلامی مخصوصا بعد از دوران حکومت صفویان تا انقلاب اسلامی می داند و در این باره اعتقاد دارد: وقتی حکومت هایی مثل حکومت عثمانی ملاک قرآن را از حکومت داری خود حذف کردند رو به فساد گرایش پیدا کردند و از اسلام جز آداب و رسوم ظاهری چیزی باقی نماند.
کم توجهی به قرآن ظلمی بود که به جهان اسلام شد. کشورهای مسلمان از امپراطوری بزرگ اسلامی جدا شدند. کشورهای جدا شده در اویل به اسلام رویکرد نشان می دادند. همچنان که در اوایل حکومت صفویه این گرایش و رویکرد در جلوه های مختلف علمی، هنری و رشته های دیگر در تاریخ به ثبت رسیده. اما با توجه به ضعف این حکومت های جدا شده به همان خطایی که متأسفانه امروز هم در منطقه مشاهد می شود، روی آوردند؛ خطایی که منشاء آن در جهان کفر و غرب می باشد.
ایران و مصر دو قطب بزرگ هنرهای اسلامی بودند و از آن طرف هم اندلس در مقابل جهان مسیحیت شکوفا می شد. اما دوری از اصل قرآن و حقیقت الهی آنچنان آنها را دربر گرفت که سرانجام حکومت دست مسیحیان و سیطره غرب افتاد. کم کم فرهنگ غربی قالب گردید. و چون دیگر قرآن ملاک نبود، فقط حفظ هنرهای قرآنی، به همت معدود افراد آگاه و دلسوز آن هم به شکل تکرار قدیمی ها ادامه داشت، و لذا، خلاقیت و پویایی هنر اسلامی به خاطر کم توجهی از بین رفت. پس علت اصلی رکود هنرهای اسلامی، پشت کردن به حقیقت قرآن می باشد. و هیچ راهی جز توجه و نفوذ مجدد به قرآن آن هم از طریقی که اولیاء معصومین (ع) ترسیم کردند، نداریم.
وی نسبت به وضعیت هنرهای قرآنی در عصر حاضر در جهان اسلام مخصوصا ایران، می گوید:
به تصور بنده گرایش عظیم مردم به اصل حقیقت قرآن و اسلام و توجه به هنرهای اسلامی مخصوصا در جوانان، یک طلیعه مبارکی است که هزاران جوان مشغول فراگیری و تجربه هنرهای اسلامی همچون هنر نگارگری، تذهیب و خوشنویسی و غیره هستند، اما راه صحیح رسیدن به آینده روشن برای اصل هنرهای اسلامی تکرار گذشته نیست.
برای بدست آوردن راه جدید، اشاعه هنرهای اصیل سنتی، مبتنی با حقیقت اسلامی مورد نیاز می باشد. استفاده از استادان موفق که حیات هنر های اسلامی در خون آن ها در جریان است یک اصل غیر قابل انکار در اشاعه هنرهای اصیل اسلامی می باشد. بعد از انقلاب اسلامی مردم ایران، رایحه خوش رویش دوباره هنرهای قرآنی به مشام هر اندیشمند منصف رسیده است هر چند مایه تأسف بسیار می باشد که این رایحه خوش از دانشگاه ها آغاز نشد، اما از بابت دیگر مایه دلگرمی که این رایحه همچون تاریخ پرافتخار هنرهای قرآنی و اسلامی که به دست هنرمندان مردمی در قدیم، به تعلیم و تعلم مشغول بودند، در حال اشاعه است و اگر حرفی برای آینده هنر و تمدن اسلامی دانسته باشیم جزء این طریق نخواهد بود.
سید رضا اصل نجفی، شاخصه اصلی برای شناسایی هنرهای قرآن از دیگر هنرها را توجه به حقیقت حق، جاری در ابعاد مختلف شکل گیری آثار هنری همچون نسبت ترکیب طرح و رنگ با توجه به محتوا و موضوع آثار، می داند و در این باره می گوید: هنرهای قرآنی، باید به اوصاف قرآنی موصوف شده باشد و تمام صفت‌هایی که برای قرآن برشمرده می شود برای هنر قرآنی هم می‌شود بیان کرد. صفاتی همچون جهان شمولی، فطرت گرایی، جاوادنگی و دلپذیری.
تمام ابعاد قرآن چون از سر منشاء حقیقت الهی است ما را به توحید هدایت می کند. هنرهای قرآنی علیرغم مظاهر فراوان و زیبا، باید از یک حقیقت در ابعاد مختلف هنری خودش حکایت کند. به عنوان مثال، موسیقی اسلامی جلوه ای از معماری اسلامی و یا هنرهای دیگر می باشد. وقتی انواع هنرهای اسلامی را نسبت به اصل توحید با یکدیگر تطبیق می دهیم این مسأله به اثبات می رسد که بنیاد شکل گیری همه هنرهای اسلامی مبنی بر پایه نسبت های شریفه شناخته شده در هنرهای اصیل و اسلامی است.
سیر از باطن به ظاهر اشیاء و وحدت بر پایه نور از مؤلفه‌های هنرهای اسلامی است که در تفسیری موحدانه از جهان بر پایه آیه نور در قرآن کریم شکل می‌گیرد.
اندیشمندان مسلمان در گذشته این اصل را قبول داشتند و معتقد بودند که حق که باطن قرآن است، به صورت خورشیدی درخشانی است که می تابد و نور واحدی را از خود ساطع می کند و پرتو این نورهای واحد در برخورد با شیشه های رنگی یک پنجره نورهای رنگی گوناگونی را به وجود می آورد. وقتی شیشه های رنگی را به عنوان حقیقت هنرها ی اسلامی و قرآنی، و رنگ های متنوع جذاب که حاصل برخورد نور به شیشه های رنگی است به مانند آثار هنری بدانیم پس نور سفید که منشأ همه این تجلیلات بوده است سرچشمه هنر اسلامی یعنی باطن قرآن خواهد بود.
وی در ادامه، در رابطه با توجه به هنرهای قرآنی و برگزاری انواع جشنواره های هنری در زمینه معارف قرآنی افزود: جشنواره هنرهای قرآنی می توانند مولد آثار هنری با مضامین و معارف قرآنی باشند. باید با تکیه بر هنرمندان متعهد و صاحب ایده در عالیترین ساحت‌های ملی و بین‌المللی برترین آثار هنری با مفاهیم قرآنی و اسلامی را ارائه دهیم.
تمدن نوین اسلامی رسالت ارائه جمال الهی قرآن کریم و تأمین خیال، اندیشه و عاطفه انسان را در عصر حاضر بر عهده دارد و هنرهای قرآنی هم رسالتشان پیوند با تاریخ تمدن خود و تولید هنر آینده بر دو محور گستره و سیطره قرآن است. هنرهای قرآن صرفا میراث گذشته تاریخ هنر اسلامی نیست بلکه هنر حال و آینده اسلام است، گفتمان هنرهای قرآنی برای ایجاد ارتباطات سالم بین مردمان دنیا امر حساس و زیربنایی است که این امر می‌تواند موجب رنسانس قرآنی بر اساس پایه‌های با شکوه هنر باشد.
ترویج سبک زندگی اسلامی نیازمند هنر قرآنی است و هنر قرآنی زمینه‌ساز سبک زندگی اسلامی می باشد.
اگر بخواهیم پرچمدار معرفی سبک زندگی نوین اسلامی در دنیا باشیم باید پرچم هنر قرآنی را در این کشور با دست هنرمندان اسلامی برافروزیم تا بتوانیم رایحه ای خوش از سبک زندگی نوین اسلامی را به مردم هدیه دهیم. تلاش انقلاب اسلامی ایران تحقق تمدن مطلوب اسلامی است که این امر جزء با توسعه فرهنگ قرآنی امکان ندارد. پس باید از گذرگاه دل انگیز هنرهای قرآنی عبورکنیم تا سبک زندگی قرآنی را بازیابیم.
جشنواره هنرهای قرآنی حرکتی برای اشاعه هنر قرآنی برای هنر امروز و دستیابی به هنر متعالی اسلامی برای فرداست. برای احیا و رواج هنر اسلامی نیازمند برنامه‌ای عالمانه در احیاء، توسعه و اشاعه هنر قرآنی مطلوب، فطری و حقیقی هستیم که در برابر هنر رایج نقصانی و ذلیل شده در زیر پای شهوت دایعه دار هنر انسانی باشد.
با اجرایی شدن این جشنواره گامی بلندی برای ترویج مفاهیم و ارزش های قرآن کریم و توسعه هنرهای بی نظیر قرآنی برداشته خواهد شد.
سید رضا اصل نجفی فرد در پایان با بیان اینکه، امروز رسالت مسئولان فرهنگی این است که جامعه هنری را به جامعه قرآنی پیوند دهند، اظهار کرد: باید تلاش کنیم با داشتن هنرمندان قرآنی و قرآنیان هنرمند به سمت تحقق معارف عمیق قرآن کریم در زیباترین قالب‌های هنری باشیم که این مسئولیتی بزرگ و رسالتی عظیمی است.
این هنرمند رشته نگارگری اسلامی با تاکید بر اینکه "تنها هنری که می‌تواند رهنمود بشر باشد هنر قرآنی است" تصریح کرد: قرآن با رهنمودهایش در قلب‌ها نفوذ می‌کند و با معارفش در عقل‌ها. پیوند بین انواع رشته های اصیل هنرها و معارف ناب، عمیق و مستحکم قرآن کریم که مظهر جلالی حضرت حق هم است می‌تواند انسانی عاقل و خردمند براساس براهین عقلی مستحکم با همراه داشتن زیبایی های هنری به ارمغان بیاورد.
سید رضا اصل نجفی فرد در شروع نسبت به تجربه و مطالعه چندین ساله در این زمینه تعریفی از هنر های اسلامی نسبت به آیات قرآنی دارد، که در ادامه آن به سوالاتی از جمله آیا اساساً قالبی به نام هنرهای قرآنی داریم؟ و به عبارتی هنر در قرآن صحیح است یا قرآن در هنر؟ پاسخی روشن از زبان خود آیات الهی قرآن دارد.
وی در این باره می گوید: به نظر بنده حقیر در این باره می توانیم بگوییم (هنرهای قرآنی)، ولی قرآن هم مسلماً یکی از با شکوه ترین جلوه های هنری است. اما هنر به معنایی که در این دنیا رایج است، قرآن به آن معنا و از آن جنس هنری نیست. زیرا در صدر اسلام وقتی آیات قرآن بر پیامبر(ص) نازل شد و ایشان آن را برای مردم بیان نمودند و معلقات سبعه1، که اشعار بسیار زیبای عرب جاهلی بود از روی دیوارهای کعبه حذف شد، گفتند که محمد(ص) شاعری است توانا. می خواستند قرآن را از قداست بیندازند و کلام خدا را درحد سخن انسان بیان نمایند، ولی توسط هنر به آن ارج بدهند. می خواستند به کلام خدا ارج بدهند و اوج هنر بنامند، اما در مرحله هنر باقی بگذارند، که خداوند فرمود: "وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا یَنبَغِی لَهُ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ وَقُرْآنٌ مُّبِینٌ" ما هرگز شعر به او (پیامبر) نیاموختیم، و شایسته او نیست (شاعر باشد)؛ این (کتاب آسمانی) فقط ذکر و قرآن مبین است!
آنان، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را می خواستند با شعرا در یک صف قرار بدهند، هر چند توصیف "در سطح بالاتری" را به آن افزوده اند، ولی کلام پیامبر(ص) مجموعاً از یک منشأ الهی سرچشمه می‌گیرد. اگر می‌گوید: شعرا از خود، الهام می‌گرفتند ولی پیامبر (ص) از مقام ربوبی الهام می‌گرفت، در این صورت، عطف این دو به هم، عطف مباین به مباین است و در نتجیه تشبیه مخّل و ناروا می‌باشد.
بنابراین شعر و نظم قالبی است که انسان از وجود خود و نسبت به جهان بینی خاص خود آن را تولید می کند، نه آن چیزی که از دیگری عین به عین نقل کند و خداوند نیز گفت، پیامبر(ص) هرآنچه که گفت سخنان خودش نبود، هرچه بود آن چیزی است که ما به او گفتیم. پس اگر ما برای قرآن ارزش هنری در عالیترین سطح قائل باشیم، هنر از جنسی به معنای اصطلاحی که ما آن را بیان می کنیم، نیست. اما سرمنشأ الهام الهی و سرمشق مناسبی برای تمرین هنر دینی می باشد.
چنانکه، همه معتقدین اسلام ظاهر و باطن وجودی خودشان را از حقیقت و کلام قرآن آراسته می کنند. لذا، می توان پرسید که هنر قرآن در چیست که این پرسش یک بحثی است که برای پاسخ به آن محققان این زمینه را می طلبد که از دیر باز در این باره کار کردند. اما طرف دیگر این بحث، این است که هنر قرآنی چیست؟ بدین معنی که قرآن چگونه توانسته بر هنر رایج این دنیا مخصوصا هنرمندان مسلمان تأثیر بگذارد.
تا جایی که کلام بشر را از جنس قرآن بکند، گرچه خواستگاه مفاهیم از دل هنرمند می باشد، اما این مفاهیم هنرمند مسلمان را با ظاهر و باطن قرآن تطبیق داده، پس هنرمند مسلمان هرچه بیان می کند، به برکت قرآن است. به عنوان مثال اگر بهترین هنرمند قرآنی را حضرت حافظ بدانیم، او خودش چنین بیان می کند: هرچه کردم، همه از دولت قرآن کردم. یعنی تمام وجودم را به دست خداوند سپردم و قلبم چیزی نمی گوید، مگر آن چیزی که خدا می خواهد. من به خاطر خدا شعر می گویم. اگر غیر این باشد، دیگر شعر نمی شود.
هنر نمی تواند قید بپذیرد. هنر دینی، هنر برای هنر، هنری برای دین، هنر متعهد. این اسم ها و توصیف هایی است که ما برای هنر قائل هستیم. ولی خود هنرمند اگر قرار باشد نسبت به تعهد خود در رابطه با اصل حقیقت اعتقاد داشته باشد و بعد برای خلق سفارشی کاری را انجام دهد، این هنر، هنر نیست. هنرمند کسی است که نسبت به تعهد خود به حقیقت الهی اثر هنری در شان آن حقیقت الهی تولید کند. اگر هنرمند وجودش مظهر آیات قرآنی شده، هنرش عطر و رایحه قرآنی خواهد داشت.
اگر هنرمند قلبش به طرف مردم است، مسلماً هنرش از مردم سخن خواهد گفت. دیگر هنر سفارشی در کار نخواهد بود. هنرش، همان حرف دلش است که بیان می کند. قرآن برای هنرمندان تعیین نمی کند که هنرتان چگونه باشد. هیچ جای قرآن برای هنرمندان خط و خطوط تعیین نگردیده است. اما برای انسان چرا؟ اینکه انسان به کمال و جایگاه اصلی انسانیت خود برسد را بیان کرده است. حال اگر هنرمندی منطبق با قرآن باشد آنجا که می خواهد مفهومی را با زبان هنرش بیان کند، از قرآن سخن می گوید. چرا؟ چون قرآن بر دل انسان حکومت می کند. آیات بسیار دلالت بر آن دارد که خداوند حکمت را که همان باطن و حقیقت قرآن است، در دل انسان مومن جای می نهد نه در عقل او. زیرا عقل در آن حدی نیست که بتواند حکمت الهی را درک کند.
جایگاه حکمت الهی، دل انسان مومن است. اگر دل تسخیر فرمان الهی گردد، عقل هم تاحدی تابع دل خواهد بود. معرفت به تبعیت دل به وجود می آید. وقتی دل انسان معرفت الهی را حس کرد برای یافتن و به دست آوردن هر تکنیک و هنر و علمی بدنبال تجربه اش می رود، تا آنچه را از مفاهیم الهی می خواهد بگوید، به بهترین شکل بیان نماید. حدیثی است از حضرت محمد مصطفی(ص) " قلب المؤمن بین اصبعین من أصابع الرحمان، و انه أشد تقلبا من القدر فى غلیانها (دل مؤمن بین دو انگشت از انگشتان خداست، و زیر و رو شدن دل از دیگ جوشان شدیدتر است). و چه مقام بالایی است که دل انسان بازیچه محبوبی چون خدا باشد. وقتی دل انسان در تسخیر پروردگار باشد در دو بخش مفید واقع می گردد: اول اینکه دارای مقام آرامش و امنیت می گردد. "الَّذِینَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللَّهِ ۗ أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ" (آنها کسانی هستند که ایمان آورده‌اند، و دلهایشان به یاد خدا مطمئن (و آرام) است؛ آگاه باشید، تنها با یاد خدا دلها آرامش می‌یابد!)
و دوم، دل انسان واسطه خیر الهی می شود. دل انسان خانه وجود انسان است. دلی که در تسخیر حق باشد، جز حق چیزی از آن ساتع نمی گردد. حضرت امام علی (ع) مظهر پیام مستقیم حق است. تا جایی که اسم علی که از اسماء الهی است اولین بار بر حضرت علی (ع) گذاشته شد. حال آنچه از هنر دینی و هنر قرآنی می شود بیان نمود، هنری است که قرآن سرمنشاء ظاهر و باطنش باشد.
چنانچه به یک اثر هنری قرآنی نگاه می کنیم، یاد قرآن بیفتیم، نه قرآنی که فقط می خوانیم. بلکه قرآنی که به آن باید عمل کنیم. این هنری است که در آثار هنرمندان مسلمان جلوه گر است. مثل اشعار مولوی، اشعار حافظ و اشعار حکمای بزرگ گذشتة و آثار هنری هنرمندان مسلمان در قالب های متعدد هنری از قدیم تا به امروز همچون آثار استاد محمود فرشچیان.
در این آثار حتی اشاراتی شده باشد که ظاهراً خلاف اخلاق است قرآن خود چنین می فرماید،"إِنَّ اللَّهَ لَا یَسْتَحْیِی أَن یَضْرِبَ مَثَلًا مَّا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ" (خداوند از این که (به موجودات ظاهرا کوچکی مانند) پشه، و حتی کمتر از آن، مثال بزند شرم نمی‌کند. (در این میان) آنان که ایمان آورده‌اند، می‌دانند که آن، حقیقتی است از طرف پروردگارشان)
چرا که مثال باید موافق مقصود باشد، و به تعبیر دیگر، مثال وسیله اى است براى تجسم حقیقت، گاهى که گوینده در مقام تحقیر و بیان ضعف مدعیان است بلاغت سخن ایجاب مى کند که براى نشان دادن ضعف آنها، موجود ضعیفى را براى مثال انتخاب کند.
خدا می خواهد بگوید که در نوع مثال مناقشه نیست. کلام قرآنی مقدس و جایگاه قدسی دارد، هرچه در قرآن است از بد و خوبش مقدس است. مثل کلمه "شیطان" که اگر خواستیم بر روی آن بین آیات قرآن دست بگذارید، باید وضو داشته باشیم. اما در بیرون قرآن شیطان را لعن می کنیم. همین امر در آثار حکمای اسلامی به مانند حضرت مولانا نیز صدق می کند، چرا که کلام آثار این هنرمندان مسلمان از کلام قرآن جاری گردیده است. بعضا ملاک شناسایی و درک ما از قرآن می تواند آثار هنری هنرمندان مسلمان متعهد باشد. وقتی هنرمندی از قرآن برای تولید اثر هنریش الهام گرفت، هنرش دارای شأن و قدسی است چرا که با هر مضمونی از آثار هنری یکی از جلوه های قرآن را بیان می کند.
وی در ادامه راه ورود به عالم الهام از غیب و حقیقت، برای تولید آثار هنری با مضامین قرآنی جهت تاثیر گذاری هر چه بیشتر آحاد مردم جوامع دنییا را شناخت ائمه معصومین (ع) و توسل به آنها، بیانکرده و در این باره می گوید: اگر مفاهیم و ارزش های عقلانی و حقایق ناب هنری قرآن را تفسیر و نتیجه گیری کنیم تا در اختیار جامعه قرار بگیرد، آن وقت ساحت عقل و قلب، تسخیر قرآن می شود.
حال، چگونه می شود در قرآن نفوذ کرد؟ چگونه می شود دل انسان معدن انوار الهی گردد برای جلوه گری؟ آیا فقط با خواندن قرآن می توان حافظ یا مولانا شد؟ هنرمندی عارف می خواهد، نظیر حافظ که طریق را فهمیده و راه نفوذ را تشخیص داده و از راه درست وارد شده باشد. هنرمند مسلمان کسی است که عارف به طریق الهی باشد و توانسته از آن راه به دل کلام حق نفوذ کن. ما برای رسوخ در مضمون آیات قرآن، علی ابن ابی طالب(ع) و فرزندان او را داریم، که عالمان به غیبند و می توانند راهنمایی کنند به نهان و حقیقت الهی. در قرآن ذکر شده است " وَیَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا ۚ قُلْ کَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِیدًا بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ " (آنها که کافر شدند می‌گویند: "تو پیامبر نیستی!" بگو: کافی است که خداوند، و کسی که علم کتاب و (آگاهی بر قرآن) نزد اوست، میان من و شما گواه باشند! )، کسی که علم کتاب یا راز کتاب در اوست. در تفسیر آیات قرآن بسیاری از علمای اسلام منظور آیه به علی ابن ابی طالب(ع) اشاره شده است که ایشان هستند که می دانند ظاهر و باطن قرآن چیست.
این هنرمند رشته نگارگری اسلامی، در مورد بروز اولین هنر اسلامی بیان کرد: اولین جلوه هنر تمدن اسلامی که ظاهر شد، شعر بود، عده ای بر این باورند که اولین هنر اسلامی در هنر معماری با مسجد قبا یا مسجدالنبی جلوه گر شد. اما شعرهای حماسی صدر اسلام اولین گام های هنری است که پیامبر اکرم(ص)، از آن حمایت کردند، اولین پایه های حکمت هنر اسلامی در محافل هنری زمان حضرت امام علی(ع) به وجود آمد. و به دنبال آن شاعران زبردست و قوی کلام پیدا شدند که در میدان های جنگ، اشعار حماسی سرودند که باعث تقویت نیروی مبارزین اسلام در مقابل کفار شدند.
بنیاد شکل گیری هنرهای مساجد اسلامی تا مساجد چهار ایوانی که اوج هنری مساجد اسلامی است، مبنای شناخت ما از هنر معماری اسلامی است، شروع و منبع اولیه معماری اسلامی بر پایه و منطق معماری همان مسجدالنبی است. هنرمندان مسلمان هنر را از پیامبر(ص) و طریق علی(ع) به دست آوردند. قرآن بیانگر حقیقت است و هنر هم در جستجوی حقیقت است. شرط دستیابی به حقیقت که اساس هنر است، دل سپردن و دلدادگی به جمال الهی و درک حقیقت حق است و حالا هنرمندان عصر حاضر چرا نمی توانیم خیلی از مسائل را درک کنند و در آثار هنری خود بیان نمایند. چرا آثار هنری و خود هنرمندان در جامعه دارای شان الهی نیستند، وجه تمایز هنرمندان قدیم با هنرمندان عصر حاضر در شناخت حقیقت و توسل به واسطه های خیر الهی می باشد.
هنرمندان قدیم در هر دوره ای بهترین شرایط آن دوره را ایجاد کردند. در هنر معماری اسلامی که بقایایش در اصفهان و یزد هست، نشان از اتصال آنها به منبع غیب الهام بخش می باشد. این ما هستیم که امروزه چیزی از خود نداریم، هم از این طرف و هم از آن طرف جا ماندیم. نه غربی هستیم نه مسلمان به معنای واقعی کلمه. در برزخ بی هویتی گرفتار شدیم. هنرمندان و اندیشمندان ما باید کلام قرآن را به عنوان عامل اصلی برای درک حقیقت دریابند تا بتوانند زبان هنری را از طریق قرآن کشف کنند تا به هنر واقعی و الهی دست یابند. قرآن هنرمندان ما را به طرف توحید می کشد. ضمن اینکه وجودشان را حفظ می کند، از منیّت و شهرت دورشان می کند.
پس هنر معماری اسلامی، دومین هنری است که برای احیای نماز، به وجود آمد. و آن معماری مسجدی بود که به دست خود حضرت پیامبر(ص) ساخته شد و شروعی مقدس برای آینده هنر معماری اسلامی شد که جلوه های آن را در بقایای موجود می توان دید که افتخاری است برای ما.
وی با اشاره به اینکه هنر خوشنویسی به عنوان هنر سوم جهان اسلام مطرح است و هنر های دیگر الهام گرفته از آیات قرآن، گفت: هنر خوشنویسی از کتابت قرآن آغاز شد که دستور خوشنویسی و کتابت قرآن را حضرت امام علی(ع) دادند. با ایجاد حرکت خوشنویسی همگام بر بیان و اشاعه کلام الهی قرآن و سیر تحول آن در گذر زمان، همه مظاهر خوشنویسی پدید آمد که همگی تابع یک حقیقت است و آن هم قرآن. هنر بعدی هم از درون قرآن پدیدار شد که آن هم هنر مقدس موسیقی است که متأسفانه امروزه مسیر واقعی آن در غبار ابهامات قابل تشخیص برای عموم نمی باشد. موسیقی از درون قرآن و برای اشاعه و بیان مفاهیم قرآن شکل گرفت.
روایات زیادی است در این باره که کسی "قرآن را زیبا نخواند از ما نیست". و نوشتند ائمه به قدری زیبا قرآن می خواندند که مردم از شنیدن صوت زیبای قرآن، هدایت می شدند. دوازده مقام قرآن همان، دوازده مقام موسیقی صدر جهان اسلام است که موسیقی سنتی امروز، که همان موسیقی دستگاهی می باشد، از درون موسیقی ردیف و موسیقی ردیف از درون موسیقی مقامی می باشد، و موسیقی مقامی همان موسیقی است که برای هر نوع آوازی، از جمله قرآن می خوانند، که از ابتدا برای قرآن خوانده شد.
و به همین ترتیب هنرهای دیگر از بطن کلام قرآن شکل گرفت، هنر نقاشی در کنار قرآن و از تزیین آیات در کتابت قرآن به وجود آمد. کاتبان قرآن برای مشخص کردن پایان آیات، علاماتی گذاشتند. در ابتدا یک دایره می کشیدند با رنگی خاص. این شکل مقدمه ای شد که سر سوره ها را جدا کنند. به مرور زمان، جدولکشی ایجاد شد و هنر قرآنی خاص به نام تذهیب از بین این جداول ظهور کرد و خیلی طول کشید تا از قرآن بر روی دیوارها شکل گرفت و نقش کاشی و انواع آن و نقش گچبری با مضاهر مختلف ایجاد شد و بعد هنر های دیگر، حتی هنرهایی مثل لباس، ابزار جنگی، در قرآن کریم است که ما اولین بار اینها را به بشر آموختیم. بنابراین می توان گفت سرچشمه تمام هنرهای اسلامی از قرآن می باشد.
بسیاری از هنرها بعد از اسلام وجود داشت و وقتی قرآن آمد به آن هنرهای محتوای غنی و الهی اضافه کرد، معماری ایرانی قبل از اسلام از بهترین جلوه های معماری دینی می باشد. آن وقت که زرتشت و دین توحیدی در ایران حاکم بوده است، اصل آتشکده ها را به عنوان یک اصل واحد مورد توجه جامعه حفظ کردند و اطرافش را نسبت به ظرفیت یکتا پرستی گسترش دادند. بعد از اسلام، آتشکده ها تخریب نشد، بلکه با توجه به اصل کانون توجه نسبت به دین اسلام تبدیل به مسجد شد.
در دوران قبل از اسلام ذکر خدا و حق، بنا به اعتقاد یکتا پرستی مردم ایران در آتشکده های قدیمی گفته می شده است. و بعد از ظهور اسلام قالب ذکر تغییر کرد. جای نار، با نور را عوض گردید. آیه مبارک نور را بر حاشیه دور محراب ها نقش گردید و نار که جلوه گر روشنی و نوید بخش بوده، به نور دلها تبدیل گردید. قرآن دستورالعملی برای هنر صادر نکرده، روشی برای دل سپردن بنا کرد که انسان دلداده گی را در دستور کار خود قرار دهد. اینکه انسان دلش را به جایی امن بسپرد. اگر می خواهیم رویه قرآنی داشته باشیم و از آن علم و معرفت کسب کنیم و روش هنرمندان و علمای قدیم را پیش بگیریم، باید از قرآن کمک بگیریم.
برای مثال: در این عصر حاضر در هنر نقاشی یک استاد بزرگوار توانست توجه عالیترین داوران و نگاه مردمان جهان را مورد توجه خود قرار دهد؛ استاد محمود فرشچیان که در هنر اصیل اسلامی سکان دار کشتی هنر اصیل و اسلامی می باشند و مورد لطف پروردگار و ائمه معصومین (ع) هستند، می گوید: "هر چه دارم از دولت قرآن است".
اصل نجفی فرد با تاکید بر اینکه برای شروع حرکت انقلابی در زمینه هنر، باید پایه های هنرمان را برپایه اندیشه و هنر اصیل اسلامی با گذشته درخشان بنا کرده و از نفوذ هنر و اندیشه غرب و بی محتوای در دانشگاه های کشور جلوگیری کنیم، اظهار داشت: مبنا را بر اصل هنر اسلامی بگذاریم و در مقام مقایسه صحیح بین هنر غرب و هنر اصیل اسلامی راه پیشرفت هر چه بیشتر هنر های اسلامی را فراهم نمائیم.
این هنرمند نگارگر، دوره رکود هنرهای قرآنی را، دوری مردم و مخصوصا هنرمندان از مفاهیم و ارزش های قرآنی با توجه به گسترش نفوذ اندیشه و هنرهای غربی مادی گرای در جامعه اسلامی مخصوصا بعد از دوران حکومت صفویان تا انقلاب اسلامی می داند و در این باره اعتقاد دارد: وقتی حکومت هایی مثل حکومت عثمانی ملاک قرآن را از حکومت داری خود حذف کردند رو به فساد گرایش پیدا کردند و از اسلام جز آداب و رسوم ظاهری چیزی باقی نماند.
کم توجهی به قرآن ظلمی بود که به جهان اسلام شد. کشورهای مسلمان از امپراطوری بزرگ اسلامی جدا شدند. کشورهای جدا شده در اویل به اسلام رویکرد نشان می دادند. همچنان که در اوایل حکومت صفویه این گرایش و رویکرد در جلوه های مختلف علمی، هنری و رشته های دیگر در تاریخ به ثبت رسیده. اما با توجه به ضعف این حکومت های جدا شده به همان خطایی که متأسفانه امروز هم در منطقه مشاهد می شود، روی آوردند؛ خطایی که منشاء آن در جهان کفر و غرب می باشد.
ایران و مصر دو قطب بزرگ هنرهای اسلامی بودند و از آن طرف هم اندلس در مقابل جهان مسیحیت شکوفا می شد. اما دوری از اصل قرآن و حقیقت الهی آنچنان آنها را دربر گرفت که سرانجام حکومت دست مسیحیان و سیطره غرب افتاد. کم کم فرهنگ غربی قالب گردید. و چون دیگر قرآن ملاک نبود، فقط حفظ هنرهای قرآنی، به همت معدود افراد آگاه و دلسوز آن هم به شکل تکرار قدیمی ها ادامه داشت، و لذا، خلاقیت و پویایی هنر اسلامی به خاطر کم توجهی از بین رفت. پس علت اصلی رکود هنرهای اسلامی، پشت کردن به حقیقت قرآن می باشد. و هیچ راهی جز توجه و نفوذ مجدد به قرآن آن هم از طریقی که اولیاء معصومین (ع) ترسیم کردند، نداریم.
وی نسبت به وضعیت هنرهای قرآنی در عصر حاضر در جهان اسلام مخصوصا ایران، می گوید:
به تصور بنده گرایش عظیم مردم به اصل حقیقت قرآن و اسلام و توجه به هنرهای اسلامی مخصوصا در جوانان، یک طلیعه مبارکی است که هزاران جوان مشغول فراگیری و تجربه هنرهای اسلامی همچون هنر نگارگری، تذهیب و خوشنویسی و غیره هستند، اما راه صحیح رسیدن به آینده روشن برای اصل هنرهای اسلامی تکرار گذشته نیست.
برای بدست آوردن راه جدید، اشاعه هنرهای اصیل سنتی، مبتنی با حقیقت اسلامی مورد نیاز می باشد. استفاده از استادان موفق که حیات هنر های اسلامی در خون آن ها در جریان است یک اصل غیر قابل انکار در اشاعه هنرهای اصیل اسلامی می باشد. بعد از انقلاب اسلامی مردم ایران، رایحه خوش رویش دوباره هنرهای قرآنی به مشام هر اندیشمند منصف رسیده است هر چند مایه تأسف بسیار می باشد که این رایحه خوش از دانشگاه ها آغاز نشد، اما از بابت دیگر مایه دلگرمی که این رایحه همچون تاریخ پرافتخار هنرهای قرآنی و اسلامی که به دست هنرمندان مردمی در قدیم، به تعلیم و تعلم مشغول بودند، در حال اشاعه است و اگر حرفی برای آینده هنر و تمدن اسلامی دانسته باشیم جزء این طریق نخواهد بود.
سید رضا اصل نجفی، شاخصه اصلی برای شناسایی هنرهای قرآن از دیگر هنرها را توجه به حقیقت حق، جاری در ابعاد مختلف شکل گیری آثار هنری همچون نسبت ترکیب طرح و رنگ با توجه به محتوا و موضوع آثار، می داند و در این باره می گوید: هنرهای قرآنی، باید به اوصاف قرآنی موصوف شده باشد و تمام صفت‌هایی که برای قرآن برشمرده می شود برای هنر قرآنی هم می‌شود بیان کرد. صفاتی همچون جهان شمولی، فطرت گرایی، جاوادنگی و دلپذیری.
تمام ابعاد قرآن چون از سر منشاء حقیقت الهی است ما را به توحید هدایت می کند. هنرهای قرآنی علیرغم مظاهر فراوان و زیبا، باید از یک حقیقت در ابعاد مختلف هنری خودش حکایت کند. به عنوان مثال، موسیقی اسلامی جلوه ای از معماری اسلامی و یا هنرهای دیگر می باشد. وقتی انواع هنرهای اسلامی را نسبت به اصل توحید با یکدیگر تطبیق می دهیم این مسأله به اثبات می رسد که بنیاد شکل گیری همه هنرهای اسلامی مبنی بر پایه نسبت های شریفه شناخته شده در هنرهای اصیل و اسلامی است.
سیر از باطن به ظاهر اشیاء و وحدت بر پایه نور از مؤلفه‌های هنرهای اسلامی است که در تفسیری موحدانه از جهان بر پایه آیه نور در قرآن کریم شکل می‌گیرد.
اندیشمندان مسلمان در گذشته این اصل را قبول داشتند و معتقد بودند که حق که باطن قرآن است، به صورت خورشیدی درخشانی است که می تابد و نور واحدی را از خود ساطع می کند و پرتو این نورهای واحد در برخورد با شیشه های رنگی یک پنجره نورهای رنگی گوناگونی را به وجود می آورد. وقتی شیشه های رنگی را به عنوان حقیقت هنرها ی اسلامی و قرآنی، و رنگ های متنوع جذاب که حاصل برخورد نور به شیشه های رنگی است به مانند آثار هنری بدانیم پس نور سفید که منشأ همه این تجلیلات بوده است سرچشمه هنر اسلامی یعنی باطن قرآن خواهد بود.
وی در ادامه، در رابطه با توجه به هنرهای قرآنی و برگزاری انواع جشنواره های هنری در زمینه معارف قرآنی افزود: جشنواره هنرهای قرآنی می توانند مولد آثار هنری با مضامین و معارف قرآنی باشند. باید با تکیه بر هنرمندان متعهد و صاحب ایده در عالیترین ساحت‌های ملی و بین‌المللی برترین آثار هنری با مفاهیم قرآنی و اسلامی را ارائه دهیم.
تمدن نوین اسلامی رسالت ارائه جمال الهی قرآن کریم و تأمین خیال، اندیشه و عاطفه انسان را در عصر حاضر بر عهده دارد و هنرهای قرآنی هم رسالتشان پیوند با تاریخ تمدن خود و تولید هنر آینده بر دو محور گستره و سیطره قرآن است. هنرهای قرآن صرفا میراث گذشته تاریخ هنر اسلامی نیست بلکه هنر حال و آینده اسلام است، گفتمان هنرهای قرآنی برای ایجاد ارتباطات سالم بین مردمان دنیا امر حساس و زیربنایی است که این امر می‌تواند موجب رنسانس قرآنی بر اساس پایه‌های با شکوه هنر باشد.
ترویج سبک زندگی اسلامی نیازمند هنر قرآنی است و هنر قرآنی زمینه‌ساز سبک زندگی اسلامی می باشد.
اگر بخواهیم پرچمدار معرفی سبک زندگی نوین اسلامی در دنیا باشیم باید پرچم هنر قرآنی را در این کشور با دست هنرمندان اسلامی برافروزیم تا بتوانیم رایحه ای خوش از سبک زندگی نوین اسلامی را به مردم هدیه دهیم. تلاش انقلاب اسلامی ایران تحقق تمدن مطلوب اسلامی است که این امر جزء با توسعه فرهنگ قرآنی امکان ندارد. پس باید از گذرگاه دل انگیز هنرهای قرآنی عبورکنیم تا سبک زندگی قرآنی را بازیابیم.
جشنواره هنرهای قرآنی حرکتی برای اشاعه هنر قرآنی برای هنر امروز و دستیابی به هنر متعالی اسلامی برای فرداست. برای احیا و رواج هنر اسلامی نیازمند برنامه‌ای عالمانه در احیاء، توسعه و اشاعه هنر قرآنی مطلوب، فطری و حقیقی هستیم که در برابر هنر رایج نقصانی و ذلیل شده در زیر پای شهوت دایعه دار هنر انسانی باشد.
با اجرایی شدن این جشنواره گامی بلندی برای ترویج مفاهیم و ارزش های قرآن کریم و توسعه هنرهای بی نظیر قرآنی برداشته خواهد شد.
سید رضا اصل نجفی فرد در پایان با بیان اینکه، امروز رسالت مسئولان فرهنگی این است که جامعه هنری را به جامعه قرآنی پیوند دهند، اظهار کرد: باید تلاش کنیم با داشتن هنرمندان قرآنی و قرآنیان هنرمند به سمت تحقق معارف عمیق قرآن کریم در زیباترین قالب‌های هنری باشیم که این مسئولیتی بزرگ و رسالتی عظیمی است.
اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://zanjan.hozehonari.ir/s/DX99B7M
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: zanjan.hozehonari.ir