زنجان
← همه اخبار
قرآن، فطرت و آفرینشهای هنری
۲۰ مرداد ۱۳۹۲کد خبر: 32099۳
هنر در قرآن، هنر در سایه قرآن، هنرِ قرآن و یا قرآن و هنر با تفاوتهایى که دارند در این نکته شریک اند که همه ارتباطى وثیق با اصل فطرت که مبناى ایمان دینى است دارند ...
اصل فطرت در فرهنگ قرآن
«هنر در قرآن»، «هنر در سایه قرآن»، «هنرِ قرآن» و یا «قرآن و هنر» با تفاوتهایى که دارند در این نکته شریک اند که همه ارتباطى وثیق با اصل فطرت که مبناى «ایمان دینى» است دارند.
«اصل فطرت» که در قرآن مجید و روایات معصومین به کرّات به آن اشاره شده است، یکى از موضوعات اصیل و عمیق در انسان شناسى اسلام است. که بدون تعمق در آن دریافت دین و معارف بلند و ریشه دار آن از توحید و معاد تا احکام و شرایع و نیز شناخت کتاب وحى و زیباییها و شگفتیهایش ناقص و نا تمام خواهد بود.
هنر دینى و به عبارت بهتر بعد هنرى و زیبا شناختى روح انسانى ، هم ارتباطى وثیق با «فطرت» دارد و در سایه شناخت آن تعریف مى¬شود.
در انسان شناسى اسلام، انسان این موجود پیچیده لوح سفید ونانوشته اى نیست که در او هیچگونه اثرى از تصویرگرى دست آفرینش الهى وجود نداشته باشد و ماهیتش به طور کلى بعد از وجودش تحقق یابد.
انسان در اسلام وجود بالقوه اى است داراى ظرفیتها و توانائیهاى خاص که عوامل طبیعى، اجتماعى و تربیتى خارجى و نیز عامل اراده نقش اصلى در به فعلیت رساندن جوهره ذاتى او دارند. و از اعلى علیین تا اسفل سافلین مساحت گسترده اى است که عوامل شکل دهنده در آن قدرت ما نور دارند. «ونفس وما سویها فألهمها فجورها وتقویها» (الشمس/7 و 8).
البته راه رشد و تکامل و شکوفا شدن استعدادهاى انسانى و برتر در همراهى با دین الهى است که حد فاصل انسانیت و حیوانیت است و عامل صعود انسان به مراتب کمال و تعالى وجودى است. «فاقم وجهک للدین حنیفا فطرة الله التی فطر الناس علیها لاتبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم»(الروم/30.)
شناخت فطرت و فطریات در پیمودن این مسیر و همراه شدن با آن بسیار ضرورى و تعیین کننده است.
در یک نگاه کلى و اجمالى فطریات به دو دسته اصلى تقسیم مىشوند:
1- اداراکات فطرى
2- گرایشات فطرى
ادراکات فطرى که پایه علم و فلسفه و هر نوع شناخت از جهان است همان بدیهیات اولیه همچون اصل عدم تناقض و امثال آن است که در جاى خود مورد بحث قرار گرفته است.
ولى گرایشات فطرى که بیشتر به بحث ما مربوط مىشود شامل امور زیر است:
گرایش به معنویت و خداپرستى.
گرایش به علم و حقیقت جویى
گرایش به نیکوکارى و فضایل اخلاقى.
گرایش به کمال و جمال و زیبایى که پایه و مبناى «هنر» در زندگى و تاریخ بشرى است.
از رهگذر گرایشهاى فوق، حیات معنوى انسان شکل مىگیرد و علم، ادب، دین، فضیلت، اخلاق و هنر پا به عرصه وجود گذاشته و در مجموع تمدن انسانى تحقق مىپذیرد.
رسالت انبیا
شایان ذکر است که انبیاى الهى که رهبران حیات معنوى انسانها بوده اند براى ایجاد این ویژگیها در روح انسان مبعوث نشده اند، بلکه رسالت آنها تربیت و تقویت و به بار نشاندن تجلیات بعد متعالى وجود انسانى و جلوگیرى از لغزیدن او در پرتگاههاى گمراهى ، ماده پرستى و شهوترانى است.
قرآن مجید که معجزه ختمیه پیامبر گرامى اسلام حضرت محمد مصطفى
صلى الله علیه و آله و سلم است در کاملترین صورت ممکن این چهار عنصر فطرت را تجلى بخشیده و نقطه التقاى (معرفت و عبودیت)، (علم و حکمت)، (اخلاق و فضیلت) و (جمال و زیبایى) شده است.
تعالیم این کتاب در هماهنگى کامل با فطرت انسان و پاسخگوى کلیه
نیازهاى فطرى اوست. از جمله این نیازها ، عطش روح انسانى به هنر و زیبایى است.
قرآن علاوه بر اینکه در سایه خود هنرهاى بسیارى را پرورانده و مبدأ پیدایش یا تکامل قرائت و تجوید، خوشنویسى، تجلید، تذهیب، تصویر گرى، خط نقاشى، معرق کارى و شاخه هاى دیگر هنرى شده و بر هنر معمارى، کاشیکارى صنایع دستى، نقاشى و… اثرگذارده، خود یک آفرینش اعجاز انگیز و شگفت آور هنرى است که در قالب (کلام) و (بیان) و عرضه معانى متعالى و متکامل از عالم غیب به عالم شهود و از خداى رحمان به انسانها عرضه گشته است.
بیان قرآن بیانى هنر مندانه و زیبا است و ساختار هندسى ویژه اى دارد. که با بهره گیرى از انواع صناعات ادبى از حقیقت و مجاز، تشبیه و استعاره، کنایه، ایهام، و... و نیز امثال و حکم، داستانهاى زیبا، پند و اندرز، تاریخ، فلسفه، بحث و مناظره و استدلالهاى عقلى و فطری، انسان را به تفکر و تدبر واداشته، قدرت خیال او را به تحریک و هیجان بر مى انگیزد و حقایق علمى و عرفانى را به گونه اى تصویر و ترسیم هنرمندانه مىکند که گویى حقایق بلند معنوى در برابر چشم خواننده و شنونده تجسم یافته و او سراپا محو تماشاى آنها شده است.
ترکیب آیات و کلمات، زیر و بم حروف و حرکات، تناسب جملات و بیان آهنگین در کنار تنوع و تکثر اعجاب انگیز مطالب و موضوعات و نیز تعمق شگفت در آفاق و انفس انسانى از و جوه زیباى هندسه آیات و سور است.
بکارگیرى اوزان شعرى در جملات منثور، موسیقى آیات و بیان آهنگین در جمله پردازیهاى قرآن، که طنین آن تار دل هر انسان اهل ذوق و حقیقت جویى را به لرزه آورده زبان به تحسین مىگشاید، حاکى از بکارگیرى انواع هنر در زیباترین شکل آن در آفرینش این کتاب آسمانى است. این موسیقى و آهنگ که در ارتباط کامل با مضمون و درون مایه آیات عرضه مى شود، تاثیرى سحرانگیز در روح و جان آدمى مى گذارد. تا آنجا که گاه دلهاى خشن و سخت را نرم کرده ، مجذوب قرآن مى کند. این امر یکى از پایه هاى تحدى قرآن به شمار مىرود.
ولید بن مغیره و جاذبه سحرانگیز قرآن
این حقیقت در سوره مدثر با بیان زیبا و شاعرانه خداوند از زبان و لید بن مغیره بازگو مى شود. او که یکى از دشمنان اسلام و پیامر بود در روزهاى
آغازین و حى که آیاتى اندک از قرآن نازل شده و او شنیده بود، چنان تحت تأثیر جاذبه قرآن قرارگرفت که چاره اى جز اقرار به عظمت آن نداشت. ولى از روى کینه و عناد، آیات پرجاذبه آن را سحر نامید. و خداوند متعال در این سوره وى را اینگونه رسوا ساخت:
»انه فکّر و قدّر، فقتل کیف قدّر، ثم قتل کیف قدّر، ثم نظر، ثم عبس وبَسر، ثم ادبر و استکبر، فقال إنْ هذا إلاّ سحر یؤثر، إنْ هذا اِلاّ قول البشر« ( المدثر / 25 – 18).
آیات فوق با بیانى روان، شاعرانه، موزون، آهنگین و در جملاتى کوتاه، قاطع و درهم تنبیده اوج مى گیرد و به گونه اى رسواگر و کوبنده پرده از حالات نفسانى دشمن معاند و کینه توز برمىدارد و با ایجاد زمینه روانى در شنونده سخن منکر قرآن را نقل کرده سپس بابیانى محکمتر چنین پاسخ مى دهد:
سأصلیه سقر ، و ما ادریک ما سقر ، لا تبقى و لا تذر، لوّاحة للّبشر، علیها تسعة عشر (المدثر/ 30 – 26).
مطالعه تصویرگریهاى زیباى قرآن در ترسیم پدیده هاى زیباى خلقت، از زمین و آسمان، کواکب و سیارات، صحراها و دریاها، کوهها، پرندگان، حیوانات و دیگر مظاهر خلقت و نیز صحنه هاى شگفت انگیز قیامت از حوادث مقارن با نفخه صور و آنچه در زمین و آسمان اتفاق مىافتد تا صحنه ى بهشت و جهنم و زیباییهاى اوّلى و بلیّه هاى دوّمى، گفتگوى بین اهل بهشت و جهنم و... همچنین قصه هاى قرآن و اسلوب هنرمندانه آن در ترسیم شخصیت هاى مثبت و منفى، قهرمانان قصه، ایجاد زمینه هاى روانى در خواننده، تحریک و تهییج عواطف و احساسات و همراه کردن خواننده باخود تا نتیجه گیریهاى انسانى و الهى از آن، مطالعه همه اینها بسیار حائز اهمیت است.
هماهنگى هنرمندانه بین قالب و محتوا و درون مایه موضوعات قرآن تنها به قصه ها و پدیده هاى دنیا و آخرت خلاصه نمى شود. قرآن مجید حتى در ذکر عقاید و معارف و احکام و شرایع متناسب با مضمون آیات و درون مایه موضوعات ، قالب خاص و ویژه اى انتخاب کرده براى تاثیر گذارى بیشتر از شیوه هاى متفاوت بهره مى گیرد.
نمونه هایى از بیان هنرى در قرآن مجید
بکارگیرى هنر بلاغت و صناعات مختلف ادبى و هماهنگى قالب کلمات و درونمایه ى معانى در قرآن مجید غیر قابل شمارش است و در این مقال مجال تفصیل نیست ناچاریم به اشاره اى گذرا بسنده کرده نمونه هایى از مساحات مختلف در این زمینه را جهت مطالعه بیشتر علاقه مندان عرضه نماییم.
1- بیان هنری در ترسیم پدیده های طبیعی و زیباییهای خلقت:
« الله الذى رفع السموات بغیر عمد ترونها ثم استوى على العرش و سخر الشمس و القمر کل یجرى لاجل مسمى یدبر الامر یفصل الآیات لعلکم بلقاء ربکم توقنون. و هو الذى مد الارض و جعل فیها رواسى و انهاراً و من کل الثمرات جعل فیها زوجین اثنین یغشى اللیل النهار ان فی ذلک لآیات لقوم یتفکرون. وفی الارض قطع متجاورات و جنات من اعناب و زرع ونخیل صنوان وغیر صنوان یسقى بماء واحد و نفضل بعضها على بعض فی الأکل ان فى ذلک لآیات لقوم یعقلون» (رعد/2-4.)
هو الذى یریکم البرق خوفا و طمعا و ینشئ السحاب الثقال. یسبح الرعد بحمده و الملائکة من خیفته و یرسل الصواعق فیصب بها من یشاء و هم یجادلون فى الله و هو شدید المحال».(رعد/ 12/13)
2- بیان هنری قرآن در ترسیم حوادث قیامت:
« بسم الله الرحمن الرحیم اذا الشمس کوّرت. و اذا النجوم انکدرت. و اذا الجبال سیّرت. و اذا العشار عطّلت. و اذا الوحوش حشرت. و اذا البحار سجّرت. و اذا النفوس زوّجت. و اذا الموؤدة سئلت. باى ذنب قتلت. و اذا الصحف نشرت. و اذا السماء کشطت. و اذا الجحیم سعّرت. و اذا الجنة ازلفت. علمت نفس ما احضرت». (سورة التکویر/ 14 – 1)
ونیز تمامى آیات سوره مبارکه حاقه از جمله :
« واما من اوتى کتابه بشماله فیقول یالیتنى لم اوت کتابیه. و لم ادر ما حسابیه. یالیتها کانت القاضیة. ما اغنى عنّى مالیه. هلک عَنّی سلطانیه. خذوه فغلّوه. ثم الجحیم صلّوه. ثم فى سلسلة ذرعها سبعون ذراعا فاسلکوه. انه کان لا یومن بالله العظیم..» (الحاقة 33 – 25)
2- گفتگوی اهل بهشت و دوزخیان:
«کل نفس بما کسبت رهینة، الاّ اصحاب الیمن، فی جنات یتساءلون، عن المجرمین، ما سللکم فی سقر، قالوا لم نک من المصلین، ولم نک نطعم المسکین،
وکنا نخوض مع الخائضین، وکنّا نکذّب بیوم الدّین، حتى اتانا الیقین» (المدثر/47-38.)
4- توصیف بهشت و نعمتهای آن:
«ان للمتقین مفازا ، حدائق واعنابا، وکواعب اترابا، وکأسا دهاقا، لایسمعون فیها لغوا ولا کذّابا، جزاء من ربک عطاء حسابا» (سورة النبأ 36-31.)
5- توصیف جهنم و عذابهای آن:
« ان جهنم کانت مرصادا، للطّاغین مآبا، لابثین فیها احقابا، لایذوقون فیها بردا ولاشرابا، الاّ حمیما وغسّاقا، جزاء وفاقا، انهم کانوا لایرجون حسابا وکذّبوا بآیاتنا کذّابا، وکلّ شیء احصیناه کتابا، فذوقوا فلن نزیدکم إلاّ عذابا» (سورة النبأ 30-21.)
6- بیان هنری قرآن در سوگندها
فلا اقسم بالخنّس. الجوار الکنّس. و اللیل اذا عسعس. و الصبح اذا تنفّس . انه لقول رسول کریم.(تکویر/15-19.)
7- بیان هنری قرآن در ذکر حوادث تاریخی و قصص قرآنی
«واوحینا إلى ام موسى ان ارضعیه، فاذا خفت علیه فألقیه فى الیم و لا تخافى و لا تحزنى انا رادوه الیک و جاعلوه من المرسلین».(قصص/7)
ودر سوره نوح گفتگوى نوح را با خداوند اینگونه بیان مى کند:
«قال رب انى دعوت قومى لیلا و نهارا. فلم یزدهم دعائى الا فرارا. و انى کلّما دعوتهم لتغفر لهم جعلوا اصابعهم فی آذانهم و استغشو ثیابهم و اصرّوا و استکبروا استکبارا. ثم انى دعوتهم جهارا. ثم انى اعلنت لهم و اسررت لهم اسرارا. فقلت استغفروا ربکم انه کان غفّارا. یرسل السماء علیکم مدرارا. و یمددکم باموال و بنین و یجعل لکم انهارا. مالکم لا ترجون لله وقارا. و قد خلقکم اطوارا». (نوح/14-5(
ونیز:
« قال نوح رب انهم عصونى و اتّبعوا من لم یزده ماله و ولده الا خسارا. و مکروا مکرا کبّارا. و قالوا لا تذرنّ الهتکم و لا تذرنّ ودّا و لا سُواعا و لا یغوث و یعوق و نسرا. و قد اضلوا کثیرا و لا تزد الظلمین إلاّ ضلالا. ممّا خطیئاتهم اغرقوا فادخلوا نارا فلم یجدوا لهم من دون الله انصارا. و قال نوح رب لا تذر على الارض من الکافرین دیّارا. انک ان تذرهم یضلّوا عبادک و لا یلدوا الا فاجرا کفّارا. رب اغفر لى و لوالدى و لمن دخل بیتى مؤمنا و للمؤمنین و المؤمنات و لا تزد الظالمین الا تبارا» (نوح/ 28 –21)
8- امثال و حکم سائره
آیات بسیارى از قرآن مجید به خاطر کوتاهى، زیبایى و بار معنایى آن که در رابطه با مسائل اجتماعى، اخلاقى و روزمره زندگى انسانها قرار مىگیرند به عنوان حکمت و مثل وارد ادبیات عرب و محاورات مردم شده است از جمله:
« و لکم فی القصاص حیاة یا أولىِ الالباب» (بقره/179)
« فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره، ومن یعمل مثقال ذرة شرا یره» (سورة الزلزال/8 و 7.)
« و مکروا ومکر الله والله خیر الماکرین» (آل عمران/54).
«ان مع العسر یسرا» (سورة الانشراح/6.)
« ان احسنتم احسنتم لانفسکم» (سورة الاسراء/7.)
« هل جزاء الاحسان الا الاحسان» (الرحمن/60.)
9- بیان قرآن در ترسیم زندگی دنیوی انسانها
« و اعلموا انما الحیاة الدنیا لعب ولهو وزینة وتفاخر بینکم وتکاثر فی الاموال والاولاد کمثل غیث اعجب الکفار نباته ثم یهیج فتراه مصفرا ثم یکون حطاما و فی الآخرة عذاب شدید و مغفرة من الله ورضوان وما الحیوة الدنیا الا متاع الغرور» (سورة الحدید/20.)
10- بیان هنرمندانه در تشریع احکام
هماهنگى هنرمندانه بین قالب و درون مایه موضوعات قرآنى تنها به قصه ها، سوگندها و امثال و حکم قرآن خلاصه نمى شود. قرآن مجید در ذکر عقاید و معارف و احکام و شرایع هم متناسب با مضمون آیات قالب خاص را انتخاب کرده و براى تاثیر گذارى بیشتر از شیوه هاى متفاوت بهره مى گیرد. از جمله این موضوعات، تشریع روزه در قرآن مجید است. این حکم الهى که با پرهیز از خوردن، آشامیدن و برخى از لذتهاى دیگر انسان همراه است، براى مسلمانانى
که در سرزمین سوزان عربستان و روزهاى بلند تابستان به سر مى بردند عملى شاق و نا ملایم بود لذا در تشریع آن اسلوب دیگرى به کارگرفته مى شود و آن بیان حکم با توجه به زمینه هاى عاطفى و روانى سپس پرداختن به تسهیلات و تخفیفها که به تدریج از شدت و حِدّت آن بکاهد و در جان و نفوس جاى بگیرد. به اضافه فوائد مادى و معنوى که بر این حکم مترتب است و بیان آن مسلمانان را به پذیرش روزه ترغیب و تشویق مى نماید.
« یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام ، کما کتب على الذین من قبلکم لعلکم تتقون ایاما معدودات فمن کان منکم مریضا أو على سفر فعدة من ایام اخر و على الذین یطیقونه فدیة طعام مسکین فمن تطوع خیرا فهو خیر له و ان تصوموا خیر لکم ان کنتم تعلمون».
توجه به نکات زیر در این آیه حکایت از بیان هنرمندانه قرآن براى و ادار کردن مسلمانان به روزه گرفتن است.
1- تکیه برایمان مردم با بیان یا ایها الذین آمنوا و طبعا التزام آنان به لوازم آن.
2- کتب علیکم الصیام: یعنى جاى چون و چرا نیست دستورى است که از خداوند رسیده.
3- کما کتب على الذین من قبلکم: یعنى نگران نباشید، شما تنها نیستید امتهاى قبل هم روزه مى گرفتند.
4- لعلکم تتقون: فایده روزه را که همان تقوا و پرهیز کارى است بیان مى کند.
5- ایاما: به صورت نکره یعنى فقط چند روز.
6- معدودات: تأکیدى است بر کم بودن روزها.
7- فمن کان منکم مریضا او على سفر فعدة من ایام اخر: تسهیل و تخفیف براى بیماران و مسافران
8- و على الذین یطیقونه: تخفیف دیگرى براى پیران و کسانى که روزه
براى آنها مشقت آوراست.
9- و ان تصوموا خیر لکم: بیان فواید روزه و اینکه این حکم به مصلحت مردم است.
10- و بالاخره در پایان این آیات مى فرماید یرید الله بکم الیسر و لا یرید بکم العسر.
در این آیات با بیان روانشناسانه و زیبا، ذکر فلسفه وفوائد روزه، بیان تخفیفها و تسهیلات و توجه دادن به اهمیت معنوى ماه رمضان و نزول قرآن در این ماه، بهترین راه اثر گذارى بر و جدان و ضمیر مخاطب در نظر گرفته شده و حکم الهى روزه تشریع گشته است.
آیات فوق نمونه هایى هستند از بکارگیرى علم و حکمت و هنر و خلاقیت در بیان قرآنى که در مجموع آفرینش هنرى قرآن را شکل مى دهند. و شایسته است که همه مسلمانان با الهام گرفتن از کتاب عزیز خداوند ابزار هنر را در شاخه هاى مختلف آن هرچه بیشتر در راه ترویج فرهنگ قرآن و گسترش آن به نسلها و عصرها بویژه نسل جوان و تازه پا بکار گرفته به نوآورى، ابتکار و خلاقیت هنری در آن دست بزنند
اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://zanjan.hozehonari.ir/s/FZ3QERZ
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: zanjan.hozehonari.ir