نوای موسیقی ایرانی در دیوان امام خمینی (ره) / نویسنده: ابوالفضل حبیبی

عشق بلبل کرده گل را در حریم باغ بیتاب
آشکارا گوید از «شهناز» و «شور» و «مهربانی»
قمریک «ماهور» خواند، هدهد «آواز عراقی»
کبک صوت «دشتی» و تیهـو «بیـات اصفهانی» (ص 264 دیوان)
ابتدای قصیده در وصف نوروز و بهاران است و مقامهای اشاره شده عبارتند از:‌ شور و ماهور که در ردیف موسیقی ایرانی دستگاه هستند؛ دشتی که آواز است و از متعلقات دستگاه شور؛ بیات اصفهان نیز آواز است و منشعب از دستگاه همایون. ...
شهناز گوشه‌ای است از دستگاه شور؛ ‌مهربانی گوشه‌ای است از آواز بیات ترک (زند) که آوازی است منشعب از دستگاه شور و آواز عراقی یا همان گوشه عراق که از گوشه‌های دستگاه نوا، دستگاه ماهور و آواز افشاری نیز منشعب از دستگاه شور است.
ردیف امروزه موسیقی ایرانی یادگاری است از آقاعلی‌‌اکبرخان فراهانی که توسط برادرزاده‌های هنرمندش میرزاعبدالله و میرزا حسین‌قلی تدوین شده است.
هفت دستگاه: شور، همایون، سه‌گاه، چهارگاه، ماهور، راست پنجگاه و نوا. و پنج یا شش آواز ابوعطا، بیات ترک، دشتی، افشاری و کُردبیات که از دستگاه شور منشعب‌اند و بیات اصفهان که از دستگاه همایون انشعاب یافته است.
در شعر کلاسیک فارسی، فراوان از مقامهای (دستگاههای) موسیقی ایرانی یاد شده است. برای نمونه به اشعار بزرگانی همچون مولانا، حافظ، سعدی، عطار و... بنگرید.
حال اشاره حضرت امام (یک طلبه جوان) به دستگاهها و گوشه‌های موسیقی ایرانی آیا نشانة آشنائی یک طلبة علوم دینی است که گرایش به فلسفه و عرفان دارد یا از این فراتر بوده است.
کم و بیش می‌دانیم علمایی که دارای مرتبة بالایی از علوم ظاهری هم بوده‌اند با موسیقی آشنایی کامل داشته‌اند. بطور مثال دانشمند بزرگی چون شیخ بهایی اینگونه بوده و در کشکول توضیحات نسبتاً کاملی دربارة موسیقی عرضه می‌دارد. بگذریم از این که شعرایی که با موسیقی آشنا بوده‌اند، شعرشان آهنگین‌تر و دلرباتر از دیگر شعراست. نکتة جالب توجه در این دو بیت، اشاره به دو گوشة شهناز و مهربانی است و این نشانه اشراف حضرت امام به اجزای موسیقی ردیفی ایرانی است.
نوای موسیقی ایرانی با جان و دل و زمان و مکان ایرانیان درآمیخته است. گوش مردم این مرز و بوم آشنا به میزان ربع پرده و ضرباهنگ عرفانی این نوای افلاکی است. نکتة بسیار مهم در غزلیات پیر می زدة جماران، بسامد بالای واژة طرب و مطرب است. تصور کنید که آیا جهان بدون موسیقی امکان‌پذیر است؟
در اینجا بیت آخر غزل پرتو خورشید را به عنوان حُسن ختام این مقاله به عنوان نشانة علاقة فقیهی عارف‌مشرب و هنرمند به موسیقی، این هنر جمالی افلاکی، نقل می‌کنم.
دکّة زُهد ببندید در این فصل طرب
که بگوش دل ما نغمة تار آمد باز
یادش بخیر که گوش طربش به دست مطرب ازل بود و جانش در سماع عشق حضرت دوست. راهش پررهرو باد.
منبع: روزنامه اطلاعات