سیمای جهاد اقتصادی در قرآن و آموزه های اسلامی

چکیده:
جهاد اقتصادی در حقیقت بخشی از جهاد با دشمن است و ریشه در قرآن و سنت دارد و در آیات و روایات به این تعبیر به کرات اشاره شده است. قرآن"جهاد اقتصادی" را جمال جامعه اسلامی می‌نامد همان طور که"جهاد نظامی" جلال جامعه اسلامی است و در مقابل بیگانگان حالت تدافعی دارد.
از دیدگاه قرآن کریم، جهاد و فعالیت اقتصادی و مبادرت به بهره گیری از مواهب طبیعی برای تأمین معاش، می¬تواند یک عمل عبادی و مظهری از عبودیت خداوند متعال باشد. در سوره « ملک» آمده است:« هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُواْ فیِ مَنَاکِبهِا وَ کلُواْ مِن رِّزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ»؛ او کسی است که زمین را رام کرد، بر شانه¬های آن راه بروید و از روزی¬های خداوند بخورید و بازگشت و اجتماع همه به سوی اوست.
این کتاب آسمانی همچنین دفاع از مال را در حکم جهاد و کشته شدن در این راه را شهید تلقی کرده است و می‌فرماید: " الَمْقَتُولْ دُونَ اَهْلِهِ وَ مالِهِ… و برای مال بر انسان حقوقی تامل شده است." آشنا شدن با فهم کلام الهی از اهمیت والایی برخوردار است و این امر،‌ جز با درک درست کیفیت مطلوب زندگی انسانی از دیدگاه قرآن و سنت میسر نخواهد بود.
کلید واژه: جهاد اقتصادی، قرآن، اسلام
مقدمه:
هر چند که به ظاهر چنین می آید که اقتصاد یک مسئله مادی و دنیوی است و کمتر با مسئله دین ارتباط می یابد؛ ولی اگر خوب دقت شود، روشن می گردد که اقتصاد به عنوان محور عدالت قسطی تا چه اندازه در سرنوشت بشر تاثیر دارد؛ از این رو، می بایست در محور توجهات دین قرار گیرد. این گونه است که در اسلام و آموزه های قرآنی همواره با تاکید بر نماز بر انفاق توجه داده شده و ارتباط تنگاتنگ میان دین و دنیا و معنویت و مادیت تبین و روشن شده است. بخش بزرگی از آموزه های قرآنی به مسائل اقتصادی و مادی اختصاص یافته است؛ زیرا دنیا مزرعه آخرت است و زندگی مادی و دنیوی جان مایه زندگی معنوی و اخروی است. آسایش دنیوی در کنار آرامش دنیوی است که آدمی را با هدف بزرگ سعادت اخروی یعنی آسایش و آرامش ابدی و همیشگی آشنا می سازد و نسبت به آن ترغیب و تشویق می کند.
متن:
جامعه الگو باید شرایط را در جامعه چنان فراهم آورد تا همگان به فلسفه آفرینش خود و جهان آگاه شده و نسبت به حقوق و تکالیف خود دانا شده و زمینه خدایی شدن در یک فضای سالم را دارا شوند. بنابراین، آسایش و آرامش به عنوان اصل محوری مورد توجه و تاکید قرار می گیرد. این آسایش و آرامش در یک فضای عدالت محور تحقق می یابد. از این رو عدالت قسطی یعنی عدالت اقتصادی و مادی به عنوان هدف آغازین هر جامعه بشری مورد تاکید اسلام و قرآن قرار گرفته است؛ زیرا جامعه آگاه به عدالت و خواهان آن می تواند بستر لازم را برای فهم و درک اهداف آفرینش فراهم آورد. و لذا خداوند از پیامبران می خواهد تا جوامع را نسبت به این عدالت قسطی آگاه سازند و توده را برای تحقق آن به قیام ترغیب و تشویق کنند؛ زیرا آگاهی توده های مردم از هر دین و مذهب و نژاد نسبت به عدالت قسطی و قیام برای آن، خود بهترین شرایط را برای ادامه راه فراهم می آورد.
هر چند که به ظاهر چنین می آید که اقتصاد یک مسئله مادی و دنیوی است و کمتر با مسئله دین ارتباط می یابد؛ ولی اگر خوب دقت شود، روشن می گردد که اقتصاد به عنوان محور عدالت قسطی تا چه اندازه در سرنوشت بشر تاثیر دارد؛ از این رو، می بایست در محور توجهات دین قرار گیرد. این گونه است که در اسلام و آموزه های قرآنی همواره با تاکید بر نماز بر انفاق توجه داده شده و ارتباط تنگاتنگ میان دین و دنیا و معنویت و مادیت تبین و روشن شده است. بخش بزرگی از آموزه های قرآنی به مسائل اقتصادی و مادی اختصاص یافته است؛ زیرا دنیا مزرعه آخرت است و زندگی مادی و دنیوی جان مایه زندگی معنوی و اخروی است. آسایش دنیوی در کنار آرامش دنیوی است که آدمی را با هدف بزرگ سعادت اخروی یعنی آسایش و آرامش ابدی و همیشگی آشنا می سازد و نسبت به آن ترغیب و تشویق می کند.
جهاد اقتصادی عامل استقلال و عزت جامعه است و زیبایی‌های یک جامعه اسلامی را در برابر بیگانگان به نمایش می‌گذارد. الگوهای اقتصادی از آن جا که به شدت تابع شرایط زمانی و مکانی هستند، قابل تجویز و ارایه به طور کلی از سوی مکتب اسلام نبوده است اما قوانین ثابت و همیشگی حاکم بر آنها، در منابع اسلامی بیان شده ‌است.
قرآن کریم خود ثروت را در کمال صراحت به عنوان" خیر" نامیده است به گونه ای که در آیه 180 سوره بقره می‌فرماید: « کُتِبَ عَلَیکُم إِذا حَضَرَ أَحَدکُمُ المَوتُ إِن تَرَکَ خَیراً الوصیّۀُ لِلوالِدَینِ وَ الأقرَبینَ بِالمَعرُوفِ حَقّاً عَلَی المُتَّقینَ »"بر شما نوشته شده هنگامی که یکی از شما را مرگ فرا رسد، اگر چیز خوبی ( مالی) از خود به جای گذارده، برای پدر و مادر و نزدیکان، به طور شایسته وصیت کند! این حقی است بر پرهیزکاران!"1
این کتاب آسمانی همچنین دفاع از مال را در حکم جهاد و کشته شدن در این راه را شهید تلقی کرده است و می‌فرماید: " الَمْقَتُولْ دُونَ اَهْلِهِ وَ مالِهِ… و برای مال بر انسان حقوقی تامل شده است." آشنا شدن با فهم کلام الهی از اهمیت والایی برخوردار است و این امر،‌ جز با درک درست کیفیت مطلوب زندگی انسانی از دیدگاه قرآن و سنت میسر نخواهد بود و از آنجا که در اقتصاد نیز از چهار موضوع عمده یعنی تولید،‌ توزیع، مصرف و رشد بحث می‌شود، لذا آیات قرآنی مربوط به علم اق تصاد نیز بر چنین مبنایی طبقه‌بندی شده است.
تولید
آیاتی چند از قرآن کریم گویای آن است که خداوند در زمین، آنچه را انسان نیاز داشته، برای وی فراهم کرده است و در آیه 34 سوره ابراهیم می‌فرماید: وَآتَاکُم مِّن کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللّهِ لاَ تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ "و هر چه از او خواسته‌اید به شما ارزانی داشته است."2
بنابراین از دیدگاه قرآن کریم، در زمین آنچه مورد نیاز انسان برای ادامه زندگی لازم است، مهیاست اما این امر به معنای آن نیست که تمامی نیازمندی‌های انسانی بالفعل و بدون کار و تلاش در اختیار اوست،بلکه بدین معناست که انسان باید با به کارگیری روحیه عمران و آبادانی و در سایر خلاقیت، ابتکار و تلاش رزق و روزی خویش را از منابع طبیعت به دست آورد و آنها را برای استفاده تغییرات ضروری دهد.اگر در مواردی مشاهده می‌شود که قرآن کریم صرف ایمان و تقوا را مایه نزول برکات الهی و رونق اقتصادی دانسته است از جمله در آیه 96 سوره اعراف که می‌فرماید:" وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ" "و اگر اهل شهرها و آبادیها،ایمان می‏آوردند و تقوا پیشه می‏کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها می‏گشودیم ولی (آنها حق را) تکذیب کردند ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم." 3 مراد این آیه شریفه این نیست که فقط ایمان و تقوا، ‌یعنی پرهیز از گناه و اسراف موجب نزول برکات می‌شود، بلکه جنبه اثباتی آن دو نیز که سعی و تلاش برای بهره‌وری مطلوب از منابع طبیعت باشد، منظور خواهد بود.
توزیع
در آیه زیر که یکی از آیات مورد بحث و تحقیق در فقه معاملاتی است روابط انسانی را بر اساس مبادلات تجاری بیان می‌کند. خداوند در آیه 29 سوره نسا می‌فرماید:" یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحیماً"،" ای کسانی که ایمان آورده‌اید اموال یکدیگر را به ناحق نخورید مگر آنکه تجارتی باشد که هر دو طرف به آن رضایت داده باشید." همچنین در آیه‌ای از قرآن در مورد اینکه نباید در امور زندگی و در مسایل مصرفی افراط و تفریط کرد، آمده است:" آنان که چون هزینه می‌کنند اسراف نمی‌کنند و خست نمی‌ورزند، بلکه میان این دو راه اعتدال را می‌گیرند." 4
مصرف
خوردن مال یتیم و مصرف کردن دارایی او به هر شکلی حرام است. مگر در مواردی که حالت سوددهی داشته باشد و به اصطلاح اموال او افزایش یابد در این رابطه در قرآن کریم آمده است: "مال یتیمان را به یتیمان بدهید و حرام را با باطل مبادله مکنید و اموال آنها را همراه با اموال خویش مخورید که این گناه بزرگی است." اما قرآن کریم در خصوص عوامل انحراف از عدالت نیز به مواردی اشاره کرده و در آیه 135 سوره نسا می‌فرماید:"یایها الذین ءامنوا کونوا قوامین بالقسط شهداءلله و لو على انفسکم او الولدین و الاقربین ان یکن غنیا او فقیرا فاللّه اولى بهما، فلا تتبعوا الهوى ان تعدلوا و ان تلووا او تعرضوا فان اللّه کان بما تعملون خبیرا "،" ای کسانی که ایمان آورده‌اید کاملا به عدالت قیام کنید و گواهی‌های شما فقط برای خدا باشد گرچه به زیان خود شما یا والدین و بستگان تمام شود و مساله فقیر بودن یا غنی بودن در گواهی دادن شما اثر نکند، زیرا خدا سزاوارتر است به اینکه از آنها حمایت کند." 5
رشد اقتصادی
« وَ ءَاتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی ءَاتَئکُمْ» در آیه ای دیگر: « وَ أَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَکمُ مُّسْتَخْلَفِینَ فِیهِ»6 که آیات مذکور توجه به تلاش و جهاد اقتصادی و رشد اقتصادی دارد.
هم چنین؛ گواه بر آن است که خداوند متعال مال را به عنوان امانت در دست انسان قرار داده تا همگان از آن بهره ببرند و مالک اصلی خداست. و از اینرو ، هیچ فردی حق ندارد بدون اذن و رضای خداوند، در مال به دست آورده خویش تصرف نماید.
سعی و تلاش مجاهده اقتصادی است
سعی و تلاش در معانی مختلف اعم از مادی و معنوی بکار رفته است. در برخی آیات در معنای تلاش در امور معنوی و برخی آیات دیگر؛ در امور مادی به کار رفته است؛ مثل:
« هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُواْ فیِ مَنَاکِبهِا وَ کلُواْ مِن رِّزْقِهِ»7؛ او کسی است که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه های آن راه بروید و از روزی های خداوند بخورید. این آیه نیز از آیات مطلق است و انسان ها را به تصرف در طبیعت و فعالیت و تلاش اقتصادی امر می کند.
جواز فعالیت اقتصادی و اشتراک میان زن و مرد
هر فردی می تواند تلاش، جهاد اقتصادی و فعالیت اقتصادی داشته باشد اعم از زن و مرد؛ مانند آیات ذیل:
« وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْما طَرِیّا وَ تَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَی الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ وَلِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» ؛8 او کسی است که دریا را مسخّر[ شما‏]ساخت تا از گوشت آن بخورید و زیوری برای پوشیدن از آن استخراج کنید و کشتی ها را می بینی که سینه دریا را می شکافند تا شما[ به تجارت بپردازید و ‏] از فضل خدا بهره گیرید؛ شاید شکر نعمت های او را بجا آورید.
« وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنَا آیَةَ اللَّیْلِ وَجَعَلْنَا آیَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّکُمْ»؛9 ما شب و روز را دو نشانه قرار دادیم، سپس نشانه شب را محو کردیم و نشانه روز را روشنی بخش ساختیم تا فضل پروردگارتان را بطلبید (و به تلاش زندگی برخیزید.)
اشتغالات خاص اقتصادی
1. صیادی:« وَ إِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُواْ» در آغاز سوره مائده، خداوند صید چهارپایان و خوردن گوشت آن ها را حلال کرده و فرموده است:« أُحِلَّتْ لَکُم بَهِیمَةُ الاَنْعَامِ.»"برای شما گوشت چهارپایان حلال گردیده" 10سپس در ادامه، با جمله « غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنتُمْ حُرُمٌ» “جز آنچه [حکمش‏] بر شما خوانده مى‏شود، در حالى که نباید شکار را در حال احرام، حلال بشمرید” 10، کسانی را که مشغول مناسک حج و در حال احرام هستند از شکار حیوانات منع کرده است. همچنین در آیات « لاَ تَقْتُلُواْ الصَّیْدَ وَأَنتُمْ حُرُمٌ»11و « حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُما»12 ممنوعیت شکار در حال احرام را بیان کرده است.
2. ماهی گیری و غوّاصی: « وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْما طَرِیّا وَ تَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهَا»13؛" او کسی است که دریا را مسخّر ساخت تا از آن گوشت تازه بخورید و زیوری برای پوشیدن از آن استخراج کنید." در این آیه، خداوند متعال با برشمردن برخی نعمت ها به دو نوع اشتغال اشاره کرده است: نخست ماهی گیری؛ زیرا مقصود از خوردن گوشت تازه از دریا، گوشت ماهی است که متوقف بر صید آن است. بنابراین، تقدیر آیه چنین است:«... لتصطادوا و تأکلوا.» دوم غوّاصی و استخراج زیور آلاتی مانند لؤلؤ و مرجان از دریا.
3. دایگی: « فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُن»"و اگر براى شما [بچه‏] شیر مى‏دهند مزدشان را به ایشان بدهید." 14 در این آیه، به مردانی که زن خود را طلاق داده اند و کودک شیرخوار دارند و مادر کودک حاضر است به آن شیر دهد، امر کرده که اگر زنان به فرزندان شما شیر دادند، مزد آنان را بدهید. سپس در دنباله آیه می فرماید:« وَإِن تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَی»14؛ و اگر به توافق نرسیدید، زن دیگری شیر دادن او را به عهده می گیرد.
4. دامداری:« وَلَمَّا وَرَدَ مَاء مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأتَیْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاء وَأَبُونَا شَیْخٌ کَبِیر» 15و هنگامی که به چاه آب مدین رسید، گروهی از مردم را در آنجا دید که چهارپایان خود را سیراب می کنند و در کنار آنان دو زن را دید که مراقب گوسفندان خویشند. به آن دو گفت: کار شما چیست؟ گفتند: ما آن ها را آب نمی دهیم تا چوپانان همگی خارج شوند و پدر ما پیرمرد کهنسالی است.
وقتی آیاتی که راجع به اقتصاد و امور مربوط به آنست را مورد دقت قرار می دهیم می بینیم که قرآن کریم به مال و اسباب دنیوی با دید الهی نگاه کرده و افراد را به داشتن تقوا در بعد مادی تشویق نموده است که رعایت تقوای مالی ، مستلزم جهادی مستمر و دقیق با نفس و شیطان و عوامل شیطانی پیرامون خود است. خداوند در قرآن وظایف افراد را نسبت به اموال خود یا دیگران معین می کند مانند آیاتی که درباره زشت و گناه بودن اسراف و تبذیر در قرآن آمده است.
و آیاتی که راجع به نحوه خرج کردن و هزینه کردن مال می باشد که نشان می دهد مؤمن باید دارای غیرت مالی باشد یعنی مال خود را که از حلال به دست آورده در کار حرام مصرف نکند و احکام مال را اعم از دادن خمس و زکات و کمک به فقراء و...رعایت کند. همچنین موارد دیگری در مورد مال و مصرف آن وجود دارد که به برخی اشاره می شود.
صداقت در ایمان ،در گرو جهاد در راه خدا با جان و اموال خود. إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ 16مؤمنان واقعى تنها کسانى هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده‏اند، سپس هرگز شکّ و تردیدى به خود راه نداده و با اموال و جانهاى خود در راه خدا جهاد کرده‏اند؛ آنها راستگویانند.
کسی که در دفاع از مال خود کشته شود ، شهید محسوب می شود. رسول اکرم حضرت محمد« صلى الله علیه و آله و سلم»: حرمت مال مسلمان مانند حرمت خون اوست.17 امام صادق علیه السلام:َ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِید هر کس براى دفاع از مال خود کشته شود شهید است.18
نتیجه:
« أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ مِن قَبْلُ فَطَالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَکَثِیرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ »19 در سوره حدید آمده است« آیا براى کسانى که ایمان آورده‏اند هنگام آن نرسیده که دلهایشان به یاد خدا و آن حقیقتى که نازل شده نرم [و فروتن] شود و مانند کسانى نباشند که از پیش بدانها کتاب داده شد و انتظار بر آنان به درازا کشید و دلهایشان سخت گردید و بسیارى از آنها فاسق بودند.»
کوتاه کردن دست نااهلان از فعالیت های اقتصادی
بازداشتن غیر متخصصان از تصرف در اموال و دخالت در برنامه های اقتصادی، « وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَاء أَمْوَالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّهُ لَکُمْ قِیَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِیهَا وَاکْسُوهُمْ وَقُولُواْ لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا»؛20و اموال خود را که خداوند آن را وسیله قوام [زندگی] شما قرار داده به سفیهان مدهید و[لی] از [عواید] آن به ایشان بخورانید و آنان را پوشاک دهید و با آنان سخنی پسندیده بگویید.
آیا وقت آن نشده که زمستان وجود کسانی که دلشان سخت شده پایان پذیرد و دل آنها نیز بهاران را به خود ببیند و مواضع حق تعالی و نسخه‌های شفابخش خداوند آنها را همچون خاک و درختان دگرگون کند؟
منابع:
1- سوره بقره آیه 180
2- سوره ابراهیم آیه34
3- سوره اعراف آیه 96
4- سوره نسا آیه 29
5- سوره نسا آیه 135
6- سوره حدید آیه 7
7- سوره ملک آیه 15
8- سوره نحل آیه 14
9- سوره اسرا آیه 12
10- سوره مائده آیه 1
11- سوره مائده آیه94
12- سوره مائده آیه 96
13- سوره نحل آیه 12
14- سوره طلاق آیه 6
15- سوره قصص آیه 23
16- سوره حجرات آیه 15
17- نهج الفصاحة، ص 440
18- بحار الأنوار،ج‏10، ص 226
19- سوره حدید آیه16