نقش آموزه های قرآنی و فرهنگی در جهاد اقتصادی

جهاد اقتصادی فرآیند تلاش آگاهانه، هدفمند و مستمری است که به هدف رفاه اقتصادی و آسایش زندگی انجام می گیرد. فرآورده های آن اشتغال، کارآفرینی و سلامت اقتصادی می باشد. که در آموزه های فرهنگی مذهبی- ملی ایرانیان مورد تاکید واقع شده و در سوره های قرآن کریم کتاب جامع الهی، احادیث و سنت های اسلامی به صورت آیات و روایاتی چند تبلور یافته و آحاد بشر را به استفاده از منابع خداداد طبیعی، انسانی و ارضی و سمائی در جهت رفع نیازهای اقتصادی ترغیب نموده است.
خلاصه مقاله « نقش آموزه های قرآنی و فرهنگی در جهاد اقتصادی»
آموزه های فرهنگی و آیات قرآن همواره در کوششهای اقتصادی مردان و زنان مسلمان ایران نقش داشته و تنظیم کننده حرکت مکانیسم های اقتصادی علم اقتصاد یعنی چرخه های تولید، توزیع، مصرف و رشد به ویژه اقتصاد ارزشی در ادوار گذشته و حال بوده است. دین مقدس اسلام علاوه بر توجه به رفاه اقتصادی بر عدالت اجتماعی تاکید نموده است، این مکتب اقتصاد را یکی از سازه های برجسته حیات می داند که زندگانی دنیوی و اخروی از آن نشات می گیرد. جهاد اقتصادی به مفهوم آغاز و تداوم فعالیت اقتصادی در راستای استفاده از منابع انسانی و مادی که به صورت پیکار خداپسند و مبارزه مقدس در وجود انسان تبلور می یابد علاوه بر تامین رفاه مادی عدالت اجتماعی را تامین نموده راه کسب درآمد حلال و موازنه دخل و خرج را به هدف اداره معاش و فقرزدائی از جامعه اسلامی همراه می سازد.
آنچه از آیات قرآنی، احادیث، سنت و عقل استنباط می شود جهاد اقتصادی اساس معیشت و زندگی اقتصادی را تشکیل می دهد و مسلمانان بارها در کنار جهاد با نفس به تلاش اقتصادی دعوت شده اند. مشارکت، بکارگیری نیروهای عقلانی و ایجاد نوآوری ها در چرخه های فعالیت اقتصادی پیوسته مورد تائید قرار گرفته. سرمایه گذاری و جرات خطرپذیری در اقدامات اقتصادی به منظور غنی سازی مسلمانان مانند گشودن برکات آسمان و زمین برروی مومنان و ساختن خانه ها در روی زمین واسعة خدا و هجرت از دیاری به دیار دیگر سفارش شده است.
پژوهشگر در این مقاله ضمن تبیین مفاهیم و پیشینه جهاد اقتصادی تاثیر هماهنگ فرهنگ ایرانی با آیات قرآنی و احادیث مذهبی در جهاد اقتصادی را مورد بررسی قرار داده است.
واژگان کلیدی: منابع اقتصادی، آب، زمین، مهاجرت، نیروی انسانی، جهاد اقتصادی
مقدمه:
سعی و تلاش آدمیان پیوسته در ارزش های فرهنگی و اجتماعی ایرانیان مورد تحسین نویسندگان، ادیبان، روحانیان و چکامه سرایان قرار گرفته، در فرهنگ مردمی به صورت جملات قصار چون: « سر بیکار آشیانه شیطان است»، « کار مایه سلامتی و سعادت انسان است»، « کارگر هر که هست محترم است»، « چرخه اقتصادی زندگی با کار حرکت می کند».
بلند شو، حرکت کن که فصل کار آمد بکن قبادی دریده که نوبکار آمد
زکوشش بهر چیز خواهی رسید بهر چیز خواهی کماهی رسید
کار در تمام ادیان الهی و آیین های اجتماعی به ویژه در دین مقدس اسلام مورد تشویق واقع شده بگونه ای که پیامبر عظیم الشان اسلام کار را عبادت می داند و حضرت علی (ع) که با وجود داشتن مسئولیت بزرگ امامت، خود نیز همانند کشاورزی به کارهای دستی و کشاورزی مشغول می شدند کار را تفریح می دانند. (دشتی، 1382-10)
در قرآن کریم نیز آیاتی مشاهده می شود که حاکی از سیمای اقتصادی قرآن یعنی تلاش مداوم مردم در بهره وری مطلوب از منابع طبیعی، مالی و استعدادهای انسانی می باشد.
وَلَو اَنّ اَهلَ القُری آمَنوُا وَ اتقُوا لَفَتحنا عَلَیهِم بَرَکات مِنَ السماء والاَرض (اعراف-96)
« اگر مردم قریه ها ایمان آورده و پرهیزگار می شدند برکات آسمان و زمین را برروی آنها میگشودیم». (ابراهیمی، 1375، 64) البته قصد آیه در ظاهر پرهیز از اسراف و عدم تجاوز به دیگران می باشد، اما قصد باطنی آیه استفاده مطلوب از امتیازاتی است، که خداوند منابع طبیعی، زمین و فضای موجود را برای بشر قرار داده و انسان یعنی جانشین خدا در روی کره زمین ابتدا قدرت خلاق ذهنی و توانائی فکری خویش را به کار گرفته، برای مساله مورد نظر راه حل یافته و آن را بکار می بندد تا مسئله ای حل و خود را به هدف اقتصادی که رفاه بشر می باشد نائل سازد. انسان در فضای بی کران عالم هستی و طبیعت ذی جود آفریدگار با امیدواری به آینده و روحیه شاد با پذیرفتن خطر و سرمایه گذاری مالی و بکارگیری نیروی انسانی از زمین، آب، باران و دریا یعنی منابع تولید گسترده استفاده نموده با انجام فعالیت های اقتصادی مانند باغبانی، درختکاری و کشاورزی از طبیعت بهره سرشاری برده، به علاوه به ساختن قصرها و خانه های مسکونی در اراضی کوهستانی و دشت ها می پردازد. قرآن تحصیل این موقعیت به دست انسان ها را نعمت ها و برکاتی می داند که پروردگار به بندگان خود در زمین عطا کرده است.
اُذکروا اِذ جَعلَکُم خُلَقاء مِن بعدٍ عَاد و بَوَاکُم فِی الارضِ تَتّخذُونَ مِن سُهولِها قُصوراً و تَنَحتون الجِبالُ بُیُوتاً فَاذکروُا آلاء اِللهِ وَ لا تَعثُوا فیِ الارضِ مُفسِدین.( سوره اعراف، ایه 74)
« به یاد آورید زمانی را که شما را جانشینان قوم عاد کرد و در زمین مکان داد تا بر روی خاک آن کاخ هائی برافرازید و در کوهها خانه هائی بنا کنید. پس نعمت های خدا را یاد کنید و در زمین فساد نکنید.»
منابع اقتصادی در قرآن
پروردگار متعال در جهت رفع نیازمندی ها و رفاه اقتصادی بشر منابع اقتصادی بی شماری را به موحب آیات قرآن در اختیار انسان این خلیفه خدا قرار داده و برای دست یابی به برکات اهدائی و نعمات اعطائی خالق هستی تلاش آدمی را پیوسته ستوده تا با ایمان و کوشش که معرّف شاکله وجودی انسان در زندگی دنیوی محسوب می شوند چرخه اقتصاد حیات را به گردش درآورده و از کدّ یمین لقمه ای نان حلال و طیب و طاهر بدست آورده محتاج دیگران نباشد. انسانی به ازای این جهاد اقتصادی که با همّت مضاعف و کار مضاعف ساماندهی و استمرار می یابد. و معاش خویش را تامین می سازد، پروردگار مدّبر و مالک اصلی جهان هستی را سپاس گوید.
به قول سعدی شاعر مردمی ایران که بیانی روشن و متین برای همگان دارد.
شکر نعمت نعمتت افزون کند کفر نعمت از کفت بیرون کند
با امتنان از جهان آفرین عطای خداوند را جاودانگی می بخشد.
1- محیط منبع خیر و برکت:
محیط جهان متشکل از آب، خاک، هوا، باد و باران و آسمان و زمین همه در رفع نیازهای اقتصادی و رفاه آدمیان همواره در حال تلاش و فعالیت می باشند، محیط اقتصادی برانسان ها تاثیرگذار بوده و تحت تاثیر اندیشه ها و رفتار آدمیان صالح و خیرخواه آباد میشود.
ابر و با و مه و خورشید و فلک درکارند تا تو نانی بکف آری و به غفلت نخوری
همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری
مجموعه نظام هستی به هماهنگونه که حیات را به دو قسمت دنیوی و اخروی تقسیم می کند.
دنیا را مزرعه آخرت و پیش نیاز آن دانسته علاوه بر طرح هدف مادی تدوین آرمان معنوی را در زندگی لازم میداند تا دنیا و دین انسان هر دو پایدار بمانند. (وَلَقَد مَکَنّا کُم فِی الاَرضِ وَ جَعَلناکُم فیها مَعایِشَ قَلیلاً ما تَشکُرون)
در حالی که خدا زمین را منبع فعالیت اقتصادی و منشاء روزی مخلوق خویش قرار داده همین طور که هم اکنون از منابع دیگر حیاتی نظیر گاز، نفت که در زمان قدیم کشف نشده بود. ممکن است در آینده نزدیکی نیز استعداد خداداد انسان مواد دیگری را از زمین استخراج نماید که تعداد دیگری از نیازهای بشر را برطرف نماید. با استفاده مطلوب اقتصادی از سیّاره زمین می توان مشاغلی برای افراد ایجاد نموده و کارآفرینی را به صورت مجموعه ای دنباله دار راه انداخت.
2- آب منشا حیات و شادابی:
همه موجودات از آب زنده می شوند و با آن حیات خویش را جاودانه می سازند.
وَجَعلنا مِن الَماء کُلِ شیئیً حَّی اَفَلا یُومِنون (سوره انبیا، آیه30)
هر چیز زنده ای را از آب پدید آوردیم آیا ایمان ندارید، آب منبع اقتصادی و چشمه حیات موجودات کره زمین محسوب می شود، همه چیز از آب پدید می آید و با آب پایدار می ماند. انسان از آب به صور مختلف چشمه، قنات، لوله کشی، آب باران و برف تمتع یافته و زندگی خویش را طراوت و تازگی می بخشد، آب بذرها و دانه ها را به گیاهان و اشجار تبدیل نموده و موجودات زنده را سیرآب می نماید. آب اقتصاد کشاورزی را پررونق ساخته و منابع طبیعی زیرزمینی را تامین می نماید.
بسیاری از مواد غذائی، لباس، وسائل راحتی، ابزار کشاورزی و صنعتی از آب تامین می شوند.
اَلَم َترَ اَنّ اللهَ اَنزَلَ مِن السَّماءِ ماءَ فَتسَتلَکهُ یَنابیعِ فِی الارضِ ثُم یُخرِجُ به زَرَعاً مُختَلفاً اَلوانِهِ. (سوره زمر، آیه 31)
« آیا ندیده ای که خداوند از آسمان باران فرستاد و آن را چون چشمه سارهائی در کره زمین جاری نمود، آنگاه با آن کشتزارهای رنگارنگ ایجاد نمود.»
3- مهاجرت به سرزمین وسیع:
زمانی که انسان مورد ستم و آزار قرار گیرد و یا از لحاظ معیشت در مضیقه و زحمت باشد و محل یا سرزمین دیگری را برای زندگی و یا تحصیل دانش مناسب بداند می تواند به جای بهتر و گسترده تری مهاجرت نموده و در آن محل ساکن شود.
هُوَالذَّی جَعَل لَکُم الاَرضَ ذَلُولاً فَامشوا فِی مَناکِبها وُ کُلُوا مِن رِزقِه وَ اِلَیه النُشور
خداست که زمین را رام شما نمود تا روی آن سیر کرده و از رزق آن بخورید و بازگشت شما به سوی اوست. (سوره ملک، آیه 15)
کره زمین دارای وسعت و درآمدهای متفاوت است، بعضی جاها کم آب و برخی پرآب، تعدادی حاصلخیز و مکان هائی خشک و غیرقابل زرع، برخی دارای معادن ارزشمند و بعضی فاقد معادن می باشند. انسان با استفاده از موهبت آزادی طبیعی می تواند بهر جا که مایل است هجرت نموده و با خانواده خویش زندگی بهتری را ادامه داده تا از لحاظ مدیریت اقتصادی خانواده در زحمت و تنگنا قرار نگیرد و با فراخی روزی روبرو گردد. زمین خدا وسیع و منابع اقتصادی آن گسترده می باشد.
4- کار منشا رشد اقتصادی است:
کشاورزی، آبیاری و درختکاری با فعالیت و استفاده از آب های چشمه، چاه، قنات، نزولات آسمانی نظیر برف و باران رواج گرفته، روستاها و شهرها را آباد و سلامتی و رفاه مردم را تامین می نماید. خدای متعال با فرستادن ابرها و تبدیل آن ها به باران علاوه بر زنده کردن زمین های مرده روزی آدمیان را فراهم می نماید.
5- مواد غذائی عامل فعالیت اقتصادی
مواد غذایی نظیر حبوبات، عسل، گوشت، عدس، خرما، انگور، انجیر و زیتون که در مناطق و آب و هوای مختلف رشد می کنند نیز از عوامل ابقای حیات انسانی و موجد فعالیت های اقتصادی است که در قرآن کریم از آن ها با توجه به ضرورت آن ها در زندگی یاد شده است. این گونه مواد غذایی علاوه بر مصرف خوراکی به استقلال اقتصادی کشور مساعدت می نمایند. مسلمانان می توانند در زمینه های تولید بیشتر برنامه ریزی نموده و فعالیت های اقتصادی را وسعت بخشند. خوشبختانه دین مقدس اسلام فعالیت اقتصادی را برای مردان و زنان مجاز دانسته بگونه ای که همگان می توانند مالک فعالیت های اقتصادی و درآمدهای خود باشند. دولت اسلامی موظف است نیز تسهیلات و امکانات لازم را برای مردم با همیاری تشکل های دولتی و مردمی فراهم نماید.

نتیجه و بحث:
از یافته های تحقیق در قرآن کریم چنین برمی آید که فعالیت های اقتصادی در آموزه های اسلامی وارزش های فرهنگی ایرانی مورد تاکید قرار گرفته سال 1390 که به نام جهاد اقتصادی از طرف رهبر معظم انقلاب اسلامی اعلام شد بیان مساله ای بسیار مهم است که تمام موسسات دولتی و مردمی وظیفه دارند با بسیح همگانی زمینه فعالیت اقتصادی جوانان را در عمل فراهم نمایند.
با اشتغال جوانان و ترغیب آنان همانطور که در قرآن مجید و فرهنگ ایرانی به کار و کارآفرینی اهمیت داده شده و با برنامه ریزی و مدیریت علمی و انسانی به تامین معاش، استقلال زندگی، شادابی و خودکفائی جامعه ایرانی به طور جدی پرداخته از منابع طبیعی خدا داد، نیروهای انسانی و فرصت های موجود در جهت بهینه سازی و رشد اقتصادی خانواده ها و جامعه کمال استفاده را نمایند.
منابع:
1- ابراهیمی، محمدحسین، (1375) « اقتصاد در قرآن» قم، دفتر تبلیغات اسلامی
2- اسرار، مصطفی، (1388) « دانستنی های قرآن» تهران، چوگان
3- الهی قمشه ای، حسین (1380) « قرآن مجید» تهران، انتشارات علمی
4- حجتی، محمدباقر (1377) « اسباب النزول» تهران، ارشاد اسلامی
5- خرمشاهی، بهاءالدین (1375) « شناخت، مباحثی در فرهنگ آفرینی قرآن» تهران، طرح نو
6- دادگر رجائی، یدالله، (1385) « نگرشی بر اقتصاد اسلامی معرفت ها، ارزش ها و روش ها» تهران، دانشگاه تربیت مدرس
7- رنجبرحیدرباغی، احمد، (1386) « سیری در شان نزول آیات قرآن» قم، حضور
8- روحانی، هدایت الله « روح البیان در علوم قرآن» تهران، مرتضوی
9- سیوطی، جلال الدین، « الاتقان فی علوم القرآن» ترجمه سید مهدی حائری قزوینی، تهران، امیرکبیر
10- شریف آزاده، محمدرضا، (1376) « متدولوژی علم اقتصاد» تهران، علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی
11- علامه طباطبائی، محمدحسین، (1360) « درسهائی از قرآن» قم، مهر
12- مطّهری، مرتضی، (1360) « درسهائی از قرآن» قم، مهر
13- مودودی، ابوالاعلی « معیارهای اساسی در فهم قرآن» مترجم، محمدحسن توکل، تهران