جهاد اقتصادی در نهج البلاغه

چکیده :
جهاد از جمله مفاهیم پر کاربرد در آموزه¬های دین مقدس اسلام، از ظهور اسلام تا نهضت امام زمان (عج) است. بخش مهم و شاید جوهره اصلی اسلام جهاد است که باعناوین مختلفی نظیر، جهاد نفس، جهاد با کفار، جهاد فی سبیل الله و... مورد توجه قرار گرفته است.
مقام معظم رهبری سال 1390 را سال جهاد اقتصادی نامیدند و فرمودند: من امسال را « سال جهاد اقتصادى» اعلام کرده‌ام. این معنایش این است که ملت ایران در این برهه‌ى از زمان، جهادش به طور عمده در عرصه‌ى اقتصاد است. این جهادى که امروز باید انجام دهیم- جهاد اقتصادى- از جهادهائى که تا امروز ملت ایران انجام داده، مشکل¬تر نیست؛ اما باید بدانیم چه کار می¬خواهیم بکنیم.
لذا با توجه به اهمیت موضوع در این مقاله که با رویکرد تحلیلی نظری به نگارش درآمده، ضمن تبین مفاهیم جهاد و اقتصاد از منظر حضرت علی(ع) به جنبه هایی از اندیشه ها و رهنمودهای ایشان که به نوعی جهاد اقتصادی را القا می کند پرداخته شده است.
نتایج پژوهش نشان داد که مهمترین جلوه های جهاد اقتصادی در نهج البلاغه عبارتند از:
1- کار و تلاش مجدانه و رشد تولیدات 2- مبارزه با فقر 3- توزیع عادلانه بیت المال 4- انتخاب افراد صالح برای مدیریت اقتصادی 5- رفتار عادلانه با مردم در جمع آوری مالیات 6- بازرسی دقیق، حسابرسی در سریعترین زمان و برخورد قاطع با مفسدان 7- اصلاح سیاست های اقتصادی ( اصلاح شیوه های جمع آوری مالیات و بیت المال) 8- ترک گناه و توبه راهی برای رونق اقتصادی 9- قاطعیت در حفاظت از بیت المال و دوری از پذیرش رشوه و هدایا 10- مشارکت اقتصادی
واژگان کلیدی: جهاد اقتصادی، نهج البلاغه، امام علی(ع)
مقدمه:
جهاد از جمله مفاهیم پر کاربرد در آموزه¬های دین مقدس اسلام، از ظهور اسلام تا نهضت امام زمان (عج) است. بخش مهم و شاید جوهره اصلی اسلام جهاد است که با عناوین مختلفی نظیر، جهاد نفس، جهاد با کفار، جهاد فی سبیل الله و... مورد توجه قرار گرفته است. تاریخ اسلام و بروز و ظهور نهضت ها و انقلابها نشان داده است که هرگاه هر حرکت و جنبشی با لفظ جهاد مزین شده است، آن حرکت به نتایج مطلوب دست یافته است. از بعد دیگر انجام فعالیتها نسبتا دشوار و مقید به زمان خاص، نیازمند جهاد در آن زمینه بوده و هست.
در نوروز سال1390 مقام معظم رهبری امسال را سال جهاد اقتصادی نامیدند و فرمودند: من امسال را « سال جهاد اقتصادى» اعلام کرده‌ام. این معنایش این است که ملت ایران در این برهه‌ى از زمان، جهادش به طور عمده در عرصه‌ى اقتصاد است. این جهادى که امروز باید انجام دهیم- جهاد اقتصادى- از جهادهائى که تا امروز ملت ایران انجام داده، مشکلتر نیست؛ اما باید بدانیم چه کار می خواهیم بکنیم. ( ویژه نامه جهاد اقتصادی پایگاه مقام معظم رهبری 1390)
ایشان همه ملت ایران را در این زمینه مسئول دانستند و فرمودند:
همه هم مسئولند… امسال همه‌ى اجزاى گوناگون ملت ما، مسئولین کشورى، مسئولین بخشهاى گوناگون استانى در گوشه و کنار کشور و آحاد مردم، همه باید این تلاش را براى خدا در پیش بگیرند.
نیت اگر نیت خدائى باشد، میشود جهاد فى‌سبیل‌اللَّه. وقتى انسان براى اعلاى کلمه‌ى حق، اعلاى کلمه‌ى اسلام، عزت بخشیدن به امت اسلامى و ملت مؤمن و مسلمان ایران تلاش میکند، این جهاد میشود جهاد فى‌سبیل‌اللَّه. آن وقت در این تلاش، برکات و عظمت و شأن جهاد فى‌سبیل‌اللَّه وجود دارد( ویژه نامه جهاد اقتصادی پایگاه مقام معظم رهبری1390).
با توجه به مسئول بودن همه ما در تحقق فرمایشات ایشان و مثمر ثمر بودن این نامگذاری بجا، و توجه به الهی بودن نیت در این زمینه، در این مقاله مفاهیم جهاد اقتصادی از سخنان، نامه¬ها و حکمت¬های پند آموز مولای متقیان و معمار بزرگ پایه¬ریزی حکومت عادلانه حضرت علی(ع) بررسی می¬گردد.
یکى از خصایص و ویژگى‏هاى امام امیرالمومنین على علیه¬السلام« جامعیت» و حتى بالاتر از جمع اضداد است. معمولا انسانهاى عالم و زاهد در امور مالى و اقتصادى تفکر و تبحرى ندارند و آنها که درجنبه‏هاى اقتصادى و مالى تخصص دارند از نظر معنوى واخلاقى رشد وشکوفایى ندارند. اما انسانهاى که در اوج معنویت و تقوى باشد ونیز از نظر تفکر و برنامه ریزى اقتصادى و پیاده کردن آن اصول موفق و قوى باشد از نوادر روزگار است‏. اندکى مطالعه و دقت در متن نهج البلاغه انسان را با این اصول و برنامه، هارمونى ساز و به شگفت مى‏آورد.(حائری،1386، ص2)
نهج البلاغه درحقیقت مجموعه‏اى برگزیده ازسخنان امام علیه‏السلام است و شامل خطبه-ها، نامه ها و کلمات قصار حضرت که در مناسبت‏هاى مختلف و زمانهاى متفاوت برزبان و قلم مبارکشان جارى شده است از آنجا که خطبه ها و نامه ها وسخنان حضرت ازسیره ایشان در دگرگونى اوضاع امت اسلامى و تحقق سعادت مطلوب براى آنان جدا نیست لذا گفتارهاى نهج¬البلاغه شکل اسناد سیاسى به خود گرفته که جهت گیریهاى حکومت اسلامى روشهاى اداره کشور و نحوه مقابله با دشواریها را تبیین مى‏کند و دربرگیرنده خط مشیهاى سیاسى است که باید درحکومت اسلامى از آنها پیروى کرد( آیت الله خامنه ای،1390، ص 137).
در این مقاله ضمن تبین مفاهیم جهاد و اقتصاد از منظر حضرت علی (ع) به جنبه¬های ازاندیشه ها و رهنمودهای ایشان که به نوعی جهاد اقتصادی را القا می کند می پردازیم.
مفهوم جهاد در کلام علی (ع:
امیرمؤمنان علی(ع) با تشبیه جهاد به زره و سپر، بر نقش حفاظتی آن تأکید کرده و می فرماید:"جهاد، دری از درهای بهشت است که خداوند آن را بر افراد خاصی از بندگانش گشوده است، و جامه تقوا و پاکیهاست که بر تن آنان پوشانده، و زره استوار الهی است که آسیب نبینند، و سپر محکم اوست [که تیر بلا در آن ننشیند]. هرکه جهاد را رها کند و ناخوشایند داند، خدا جامه خواری بر تن او پوشاند و فوج بلا بر سرش کشاند و در زبونی و فرومایگی بماند..."( نهج البلاغه، ترجمه ی شهیدی، خطبه 27).
استاد مطهری(ره) با اشاره به این سخن حضرت می فرماید: " اگر ملتی مسلمان، روحش روح جهاد باشد… و اگر این سپر الهی را همواره در دست داشته باشند، دیگر ضربتی بر آنها کارگر نخواهد افتاد. زره، آن جامه حلقه حلقه آهنین است که سربازان هنگام جنگ مانند یک پیراهن بر تن می کردند و اما سپر، ابزاری است که به دست می گرفته و مانع ورود ضربت می¬شده¬اند. کار سپر، جلوگیری از ورود ضربت بوده و کار زره، خنثی کردن اثر ضربت وارده است. ظاهراً علی(ع) از آن جهت جهاد را هم به سپر تشبیه کرده و هم به زره که برخی جهادها نوعی پیش گیری است و مانع ورود ضربت می شود و بعضی دیگر شکل مقاومت و بی اثر کردن حملات را دارد"(مطهری،1373، ص91).
تبیین مفهوم جهاد اقتصادی از دیدگاه مقام معظم رهبری نیز بسیار به مفهوم جهاد از دیدگاه مولای متقیان نزدیک است. ایشان در پیام نوروزی خود منظور از جهاد را اینگونه بیان می دارند: جهاد اقتصادى، صرفاً تلاش اقتصادى نیست. جهاد یک بارِ معنائى ویژه‌اى دارد. هر تلاشى را نمی¬شود گفت جهاد. در جهاد، حضور و رویاروئى با دشمن، مفروض است. انسان یک تلاشى میکند، دشمنى در مقابل او نیست؛ این جهاد نیست. اما یک وقت شما می¬خواهید یک تلاشى را انجام دهید، که بخصوص یک دشمنى سینه به سینه‌ى شما ایستاده است؛ این می¬شود جهاد. ممکن است یک وقت این جهاد به شکل قتال باشد، ممکن است جهاد مالى باشد، ممکن است جهاد علمى باشد، ممکن است جهاد فنى باشد؛ همه‌ى اینها جهاد است؛ انواع و اقسام جهاد و مبارزه است. اگر بخواهیم در ادبیاتِ امروز ما براى« جهاد» معادلى پیدا کنیم، میشود« مبارزه». جهاد اقتصادى، یعنى مبارزه‌ى اقتصادى( ویژه نامه جهاد اقتصادی پایگاه مقام معظم رهبری 1390).
مفهوم اقتصاد در کلام علی(ع):
نظر و مشى امیرالمؤمنین علیه‏السلام در اقتصاد و در امور دیگر جامعه همان مغز و محتواى نظریه اسلام و قرآن و همان مشى و سنت نبوى است. اسلام به اقتصاد کلان به معناى جریان مالى و ثروت‏ها در سطح جامعه به چشم یکى از ارکان سلامت و بقاء جامعه و سعادت مردم (در صورت سلامت اقتصاد) و یکى از عوامل سقوط و نابودى جامعه و مردم آن، در صورت ناسالمى اقتصاد مى نگرد (خامنه ای،1390، ص138).
اقتصاد از ریشه « قصد» به معنى راستى راه است و مى گویند: قصدت قصده« آهنگ او کردم». اقتصاد در لغت به دو معنى است. یکى از آن دو پسندیده ‏است که حد وسط و میانه افراط و تفریط است. مانند جود که حد وسط اسراف و بخل محسوب مى‏شود یا شجاعت که حد وسط تهور و ترس است و به همین معنى در قرآن به کار رفته است(حائری ،1386،ص5).« و اقصدفى مشیک» در رفتارت میانه را برگزین ( لقمان/19) و دوم به امرى اطلاق مى‏گردد که بین پسندیده و ناپسند در نوسان است مانند آنچه که بین عدل و جور قریب و بعید فرض مى‏شود. « فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد» بعضى از آنان بر خود ستم کردند( فاطر/32 ) و بعضى راه میانه را برگزیدند و« سفرا قاصدا» یعنى سفرى متوسط یا میانه ونه چندان دراز و گاهى به معنى قریب نیز تفسیر مى‏شود و در اصطلاح اقتصاد حالت میانه و اعتدال بین زیاده‏روى و خست ورزى است (راغب اصفهانی ، 1380 ،ص404 )
« وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَٰلِکَ قَوَامًا »
و آنان که چون هزینه کنند اسراف نمى‏کنند و خست نمى‏ورزند بلکه میان این دور اه اعتدال را در پیش مى‏گیرند( فرقان/67 ). همین مفهوم درکلام امیرالمومنین در نهج البلاغه به لفظ اقتصاد تعبیر شده است: امام(ع) مى‏فرماید:
« ما عال من اقتصد» (هرکس میانه روى پیشه کند (صرفه جویى کند) نیازمند نگردد (نهج البلاغه، ترجمه ی شهیدی، کلمات قصار،140)
در نامه حضرت به زیاد آمده است: « و دع الاسراف مقتصدا» (زیاده روى را بگذار و میانه رو باش ‏(نهج¬البلاغه شهیدی ، نامه‏ :20) بنابراین روشن مى‏شود که قصد روش معقول ور اه استوار بین افراط و تفریط و بر اساس همین معنى کلمه قصد و مشتقات آن در جاى جاى نهج البلاغه به کار رفته است.
امام علیه‏السلام مى‏فرماید:« لن یهلک من اقتصد» آنکس که میانه روى در پیش گیرد هرگز هلاک نگردد ‏(تمیمی آمدی، 1378،ص 70 ) و یا « من اقتصد خفت علیه الموون» هرکس میانه رو باشد (صرفه جویى کند) هزینه‏اش سبک گردد) ‏(تمیمی آمدی،1378 ،ص474 ) ونیز مى‏فرماید:« العقل انک تقصد فلاتسرف» (خرد آن است که میانه رو باشى (صرفه جویى کنى) و از اسراف بپرهیزى) ‏(همان، ص45 ) در نگاه هوشمندانه و الهى امیرالمؤمنین علیه‏السلام اقتصاد یکى از محورهاى مهم مدیریت جامعه و ولایت و حکومت است و از این رو آن حضرت با حکمت و با ظرافت تمام به آن پرداخته و همیشه به استانداران خود نیز آن را توصیه مى¬کرده است (صادقی تهرانی، 1385).

جلوه های جهاد اقتصادی در نهج البلاغه:
در نهج البلاغه عبارت« جهاد اقتصادی» بصورت مستقیم اشاره نشده است، اما در لابه لای سخنان و نامه ها و حکمت های پند آموز می توان جلوه های جهاد اقتصادی را به خوبی دریافت. بررسی دقیق اندیشه های ژرف حضرت علی (ع) در باب جهاد و جهاد اقتصادی، نیازمند سالها و ماهها مطالعه است. اما در این مقاله تنها به ده جلوه از این موارد پرداخته می شود.
1- کار و تلاش مجدانه و رشد تولیدات
حضرت علی(علیه السلام) از راه های گوناگونی به کار و تولید توجه داشتند، از جمله در جوانی شتری داشت که با آن، باغستان های مردم را آبیاری می کرد و أجرت می گرفت. کشاورزی و درختکاری و باغداری را بسیار دوست می داشت، چاه حفر می نمودند، وقتی برخی از چاه ها، آب آن فواره می زد، آن را وقف مسافران و حجّاج بیت الله می کرد.( طبری، 1356، ص49)
حضرت امام صادق (علیه السلام) می¬فرماید: « امیرالمومنین(علیه السلام) همیشه در نامه به کارگزاران حکومتی، سفارش کشاورزان را می کرد.) حر عاملی، 1382، ج ۱۳، ص۲۱۶ )
همة مکتبهای اقتصادی به رشدتولیدات توجه نموده اند. اسلام رشد و بهره برداری از طبیعت را تا حداکثر میزان ممکن مورد تأکید قرارداده است. حضرت علی(ع) درنامة خود به فرماندار مصر می فرماید: خداوند برای انسانهای با تقوا، بهره برداری از دنیا و امور مادی درحد نیازشان را مباح فرموده است واستفاده از رزقهای حلال و نعمتهای خداو ند برای مردم حلال می باشد (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، نامه53).
این نامه نوعی دستورالعمل برای سپاسگزاری است. بنابراین دستورالعمل، ایجاد رفاه که از راه رشد و حداکثر استفاده از طبیعت به دست آمده باشد، یکی از اهداف مکتب اقتصادی اسلام است. بدیهی است که برای دستیابی به این هدف باید چهارچوب مقررات مکتب و نظام اقتصادی اسلام رعایت گردد. زیرا خداوند همچنان که می فرماید از کالاها و رفاه مادی حلال استفاده کنید، اضافه می کند که ازحدود مکتب نیز تجاوز نکنید (عباس نژاد، 1384، ص402).
همچنین نقل شده است که فردی از امام« علیه السلام» درخواست نمود که برای تأمین معاش وی، دعا نماید. حضرت فرمودند: « دعا نمی کنم، زیرا برای دست یافتن به این هدف باید کار نمود» حتی دربرخی از روایات نقل شده است که هرکس کار نکند وتنها به عبادت بپردازد، عبادتش پذیرفته نمی¬شود. (همان، ص402)
افزون براین، مکتب اقتصادی اسلام هزینه های تولیدی وسرمایه گذاری را برهزینه های مصرفی مقدم می دارد. به همین دلیل، پیشوایان معصوم اسلام، به شدت از فروش زمین، مسکن و باغ و مصرف نمودن پول آن، نهی نموده¬اند (همان، ص407).
2- مبارزه با فقر
فقر و غنا از مفاهیم موثر در اقتصادند که دیدگاه هر آیین اقتصادی و اجتماعی نسبت به آن در رفتارهای پیروان آن مسلک، نظام اقتصادی آن و ساز و کارهایی که پیشنهاد می کند، تاثیر بسزایی خواهد داشت.
در آیات و روایات فقر و غنا به چند معنا به کار رفته است که هیچ یک ناظر به مفهوم اقتصادی این دو کلمه نسبت. از آن جمله:
الف- فقر انسان به الله تبارک و تعالی:
در آیه 15 سوره فاطر آمده است:
ای مردم شما به خدا نیازمند دید و خداست که بی نیاز و ستوده است. در اینجا همه انسان ها « فقیر»و الله تبارک و تعالی « غنی» معرفی شده است. این فقر، فقر ذاتی آدمیان و حاجب همیشگی آنان به غنی مطلق، خداوند است. چنین فقری قابل زوال نیست (عباس نژاد، 1384، ص 132).
ب- فقر نفس:
انسانی که خود را نیازمند مال و مقام می بیند در جان و روحش فقر ریشه دوانده که بدترین فقرهاست.
حضرت امام علی(علیه السّلام) می¬فرماید:« فقرالنفس شر الفقر» (فقر نفس بدترین فقر است). (این همان طمع و آز است که جان را می خورد و از درون می پوساند. رسول گرامی اسلام در پاسخ به مردی که از ایشان درخواست توصیه¬ای داشت، فرمودند:« ایّاک َوالطمع فَاِنّه فقر حاضر و علیکَ بالیأس عمّا فی ایدی النّاس» (ابن ابی الحدید، ج 3، ص163) (برحذر باش ازطمع وآز که فقری واضح و موجود است و برتو باد که از آنچه در دست های مردمان است، مأیوس باشی). این فقر نوعی بیماری روانی وضعف نفسانی است. چنین فقیری هرچه کسب کند به فقرش افزوده می شود و شعله های طمعش شعله ورتر می گردد. غنای از دیگران و دل نبستن به مال وجاه شان غنای مقابل این فقر است.
ج - فقر معرفت:
آن که به حقایق عالم توجه ندارد و از کُنه آنچه در اطراف او می گذرد، بی خبر است، فقیر است. جهالت او فقر اوست وعمل جاهلانه ی او حکایت از نیازمندی او دارد. در مقابل، آن که آگاه و بصیر است و با درایت الهی دست به عمل می زند، او بی نیاز است. حضرت امام علی (علیه السّلام) می فرماید:« لاغنی کالعقل ولافقر کالجهل» (هیچ بی نیازی مانند عقل و هیچ فقری بسان جهل نیست). امام علی (علیه السّلام) درخطاب به فرزند خود محمد حنفیه می فرمایند:« یا بُنَی انّی اخاف علیکَ الفقر فاستعذ بالله منهُ فان الفقرمنقصه لدین مدهشه للعقل داعیه للمقت» (نهج البلاغه صبحی صالح، قصارالحکم،319)(ای فرزندم من از فقر بر تو ترسانم، پس ازآن به خدا پناه ببر، زیرا فقر مایه¬ی کاستی دین، سرگردانی عقل و دلمردگی است). و درجای دیگر امیرالمؤمنین(علیه السّلام) فقر را مرگ بزرگ می-شمارد« الفقر، الموت الاکبر (حکمت، 163) و بنا به نقلی می¬فرماید: اگر فقر در قالب مردی برایم تجلی می¬کرد، او را می کشتم.» (جاسبی، 1364، به نقل از جرج جرداق)
با این همه، آنچه بیش از « فقر» می تواند آثار سوء در پی داشته باشد، احساس فقر و ناداری و کمبود است. از این رو امام علی (علیه¬السّلام) فرمود: « ان الله تعالی فرض علی ائمه العدل ان یقدرو انفسهم بضعفه الناس، کیلا یتبیع بالفقیر فقره» (نهج البلاغه صبحی صالح، خطبه، 209) "خداوند بر پیشوایان حق واجب گردانیده که خود را با مردمان تنگ دست برابر نهند تا اینکه برفقیر، فقرش فشار نیاورد" این احساس ناداری و نیازمندی است که نزدیک به کفر شمرده شده و رسول خدا (صلّی الله علیه وآله و سلم ) در موردش فرموده است:" کاد الفقر ان یکون کفرا» (نزدیک است فقر کفر باشد".(مجلسی، ج 72، ص29)
از این رو مبارزه با فقر از وظایف همه افراد جامعه و نوعی جهاد اقتصادی است. جهادی برای ریشه کنی فقر. صدقه پنهانی به مراتب با ارزش تر از صدقات آشکار است.
صدقه در نجوا از واجب¬هایی بود که تنها امیرالمؤمنین علی(علیه السّلام) به آن عمل کرد و از خود حضرت نقل شده، در قرآن آیه¬ای هست که کسی پیش از من به آن عمل نکرد و پس از من هم کسی به آن عمل نخواهد کرد. البته بعضی معتقدند زمان وجوب ان حدود یک ساعت در روز بیشتر نبوده است.
شاهد دیگری که تأثیر آموزه ی« رفع نیاز دیگران » را در ایجاد و هدایت « فزون طلبی» نمایان می¬سازد ،گفتار امیرمؤمنان علی(علیه السّلام) در تبیین رفتار حکومتی خویش درباره ی امور فقیران به طور گسترده و بدون مرزهای جغرافیایی است. اما هیهات که هوای نفس بر من چیره شود و حرص و طمع مرا وادارد که طعام های لذیذ برگزینم، در حالی که در « حجاز» یا « یمامه» کسی باشد که به قرص نانی نرسد و یا هرگز شکمی سیر نخورد، یا من سیر بخوابم و پیرامونم شکم هایی که ازگرسنگی به پشت چسبیده و جگرهای سوخته وجود داشته باشد.
3- توزیع عادلانه بیت المال
در نظر اسلام و اهل بیت چون مردم جامعه، خانواده خدا و « عیال‏اللّه» شمرده مى شوند و چون انسان‏ها مانند دندانه‏هاى شانه و به تعبیر حدیث نبوى:« أَسنان المشط» همه با هم برابرند (که این هر دو قاعده در احادیث نبوى آمده است) بنابراین، دارایى و درآمدهاى عمومى که متعلق به خانواده بزرگ موسوم به جامعه است باید یکسان به همه آنها برسد. این توزیع برابر، غیر از آن کمک‏هایى است که بنابر ضرورت و اضطرار با ترجیح برخى موارد که بار ارزشى دارد باید صرف افراد گردد تمام کسانى که زیرخط فقر هستند عموماً و نیز سربازان و قضات و برخى از اقشار، خصوصاً، داراى اولویت‏هایى هستند، اما نه به لحاظ شخصى بلکه به لحاظ مصالحى که براى همه جامعه هست و فقر آنها امنیت اجتماعى را به خطر مى اندازد(خامنه ای،1390، ص 139).
با بررسى سیره و بیانات امیرالمؤمنین علیه‏السلام در نهج‏البلاغه به خوبی عدالت اقتصادی ایشان و سفارش به رعایت آن توسط کارگزاران مشخص می گردد. مولای متقیان می فرماید:
سوگند به خدا: اگر تمام شب را بر روی خاکهای سعدان به سر برم و یا با غل و زنجیر به این سو و آن سو کشیده شوم، خوش ندارم تا خدا و پیامبرش را در روز قیامت در حالی ملاقات کنم که به بعضی از بندگان ستم و چیزی از اموال عمومی را غصب کرده باشم چگونه بر کسی ستم کنم برای نفس خویش که به سوی کهنگی و پوشیده شدن پیش می رود و در خاک زمانی طولانی اقامت می کند؟
به خدا سوگند برادرم عقیل را دیدم، که به شدت تهیدست شده و از من درخواست داشت تا یک مَن از گندم های بیت المال را به او ببخشم. کودکانش را دیدم که از گرسنگی دارای موهای ژولیده و رنگشان تیره شده، گویا با نیل رنگ شده بودند. پی در پی مرا دیدار و درخواست خود را تکرار می کرد. چون به گفته هایش گوش دادم پنداشت که دین خود را به او واگذار می کنم و به دلخواه او رفتار و از راه و رسم عادلانه خود دست برمی دارم. روزی آهنی را در آتش گداخته، به جسمش نزدیک کردم تا او را بیازمایم، پس چونان بیمار از درد فریاد زد و نزدیک بود از حرارت آن بسوزد. به او گفتم: ای عقیل؛ گریه کنندگان بر تو بگریند، از حرارت آهنی که انسانی به بازیچه آن را گرم ساخته است،می گریزی؟ اما مرا به آتش دوزخی می¬خوانی که خدای جبارش با خشم خود آن را گداخته است؟ (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، خطبه 224).
همچنین می فرمایند: آگاه باشید بخشیدن مال به آنها که استحقاق ندارند زیاده روی و اسراف است، (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، خطبه 126)
4- انتخاب افراد صالح برای مدیریت اقتصادی
مولای متقیان درانتخاب کارگزاران دولتی و مدیران اقتصادی از بین افراد صالح و سالم توجه خاصی داشتند از جمله در نامه 53 به مالک اشتر می فرمایند: کارگزاران دولتی را از میان مردمی با تجربه و با حیا، از خاندانی پاکیزه و با تقوی که در مسلمانی سابقه درخشانی دارند، انتخاب کن زیرا اخلاق آنان گرامی تر و آبرویشان محفوظ تر و طمع ورزی شان کمتر و آینده نگری آنان بیشتر است. سپس روزی فراوان به آنان ارزانی دار که با گرفتن حقوق کافی در اصلاح خود بیشتر می کوشند و با بی نیازی دست به اموال بیت المال نمی زنند و اتمام حجتی است بر آنان اگر فرمانی را نپذیرند یا در امانت تو خیانت کنند (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، نامه 53، ص 411). همچنین می فرمایند: در تحویل گرفتن حیوانات، حیوانات پیرو دست و پا شکسته، بیمار و معیوب را به عنوان زکات نپذیر و به فردی که اطمینان نداری و نسبت به اموال مسلمین دلسوز نیست مسپار تا آن را به پیشوای مسلمین برساند و او در میان آنها تقسیم گرداند (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، نامه 25، ص361).
5- رفتار عادلانه با مردم در جمع آوری مالیات
حضرت علی (ع) در توصیه به کارگزاران جمع آوری مالیات می فرمایند:
بدانید مسئولیتی را که به عهده گرفته اید اندک اما پاداش آن فراوان است، اگر برای آنچه که خدا نهی کرد « مانند ستمکاری و دشمنی» کیفری نبود، برای رسیدن به پاداش در ترک آن نیز عذری وجود نداشت. در روابط خود با مردم انصاف داشته باشید و در برآوردن نیازهایشان شکیبا باشید، همانا شما خزانه دارای مردم و نمایندگان ملت و سفیران پیشوایان هستید، هرگز کسی را از نیازمندی او باز ندارید و از خواسته های مشروعش محروم نسازید و برای گرفتن مالیات از مردم، لباسهای تابستانی و زمستانی و مرکب سواری و برده کاری او را نفروشید و برای گرفتن درهمی کسی را تازیانه نزنید و به مال کسی دست اندازی نکنید، جز اسب یا اسلحه ای که برای تجاوز به مسلمان ها به کار گرفته می شود ( نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، نامه 51، ص 401).
6- بازرسی دقیق، حسابرسی در سریعترین زمان و برخورد قاطع با مفسدان
یکی از مصادیق جهاد اقتصادی، بازرسی دقیق و حسابرسی در سریع ترین زمان و برخورد قاطعانه با مفسدان است. از فحوای کلام امیرمومنان و دستورات ایشان این جلوه از جهاد اقتصادی به خوبی نمایان است آنجا که به مالک می فرماید:
« رفتار کارگزاران را بررسی کن و جاسوسانی راستگو و وفاپیشه بر آنان بگمار، که مراقبت و بازرسی پنهانی تو از کار آنان سبب امانت داری و مهربانی با رعیت خواهد بود و از همکاران نزدیک سخت مراقبت کن و اگر یکی از آنان دست به خیانت زد و گزارش جاسوسان تو هم آن خیانت را تایید کرد به همین مقدار گواهی قناعت کرده او را با تازیانه کیفر کن و آنچه از اموال که در اختیار دارد از او باز پس گیر، سپس او را خوار دار و خیانتکار بشمار و طوق بدنامی به گردنش بیفکن» (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، نامه 53، ص 411).
ایشان برخوردی تحقیرآمیز با مفسدان اقتصادی دارد. آنجاکه در نامه به منذربن جارود عبدی که در فرمانداری مرتکب خیانت شده بود فرمود: به من خبر دادند که در هواپرستی، چیزی فروگذار نکرد و توشه ای برای آخرت خود باقی نگذارده ای، دنیای خود را با تباه کردن آخرت آبادان می کنی و برای پیوستن با خویشاوندانت از دین خدا بریده ای. اگر آنچه به من گزارش رسیده، درست باشد، شتر خانه ات و بند کفش تو، از تو با ارزش تر است و کسی که همانند تو باشد نه لیاقت پاسداری از مرزهای کشور را دارد و نه می تواند کاری را به انجام رساند، یا ارزش او بالا رود یا شریک در امانت باشد یا از خیانتی دور ماند (نهج البلاغه ،دشتی نامه 71). مولای متقیان در حسابرسی به حساب های مشکوک بسیار سریع عمل می نمود. این نکته در نامه 40 نهج البلاغه به خوبی نمایان است.
«... به من خبر رسیده که کشت زمین ها را برداشته و آنچه راکه می توانستی گرفته و آنچه در اختیار داشتی به خیانت خورده ای، پس هر چه زودتر حساب اموال را برای من بفرست و بدان که حسابرسی خداوند از حسابرسی مردم سخت تر است» (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، نامه 40).
7- اصلاح سیاست های اقتصادی (اصلاح شیوه های جمع آوری مالیات و بیت المال)
یکی دیگر از جنبه های جهاد اقتصادی اصلاح سیاست ها و رویکردهای اقتصادی و مالیاتی است. مولای متقیان در نامه به مالک می فرماید:
« مالیات و بیت المال را به گونه ای وارسی کن که صلاح مالیات دهندگان باشد زیرا بهبودی مالیات و مالیات دهندگان، عامل اصلی امور دیگر اقشار جامعه می باشد و تا امور مالیات دهندگان اصلاح نشود کار دیگران نیز سامان نخواهد گرفت زیرا همه مردم نان خور مالیات و مالیات دهندگانند. باید تلاش تو در آبادانی زمین بیشتر از جمع آوری خراج باشد که خراج جز با آبادانی فراهم نمی گردد و آن کس که بخواهد خراج را بدون آبادانی مزارع به دست آورد شهرها را خراب و بندگان خدا را نابود و حکومتش جز اندک مدتی دوام نیاورد» (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، نامه 53، ص 413).
8- ترک گناه و توبه راهی برای رونق اقتصادی
خداوند بندگان خود را که گناهکارند، با کمبود میوه ها و جلوگیری از نزول برکات و بستن در گنج های خیرات آزمایش می کند، برای آن که توبه کننده ای باز گردد و گناهکار دل از معصیت بکند و پند گیرنده، پند گیرد و بازدارنده، راه نافرمانی را بر بندگان خدا ببندد و همانا خدا استغفار و آمرزش خواستن را وسیله دائمی فرو ریختن روزی و موجب رحمت آفریدگان قرار داد و فرمود: از پروردگار خود آمرزش بخواهید که آمرزنده است، برکات خود را از آسمان بر شما فرو می بارد و با بخشش اموال فراوان و فرزندان شما را یاری می دهد و باغستان ها و نهرهای پر آب در اختیار شما می گذارد (نهج البلاغه، دشتی خطبه 143)
9-قاطعیت در حفاظت از بیت المال و دوری از پذیرش رشوه و هدایا
ایشان در حفاظت از بیت المال ذره ای کوتاه نمی آمد و با هر کس درهر جایگاه و مقام قاطعانه برخورد می کرد.در کلام ایشان آمده است: به خدا سوگند بیت المال تاراج شده راهر کجا که بیابم به صاحبان اصلی آن باز می گردانم گرچه با آن ازدواج کرده یا کنیزانی خریده باشند زیرا در عدالت گشایش برای عموم است و آن کس که عدالت بر او گران آید، تحمل ستم برای او سخت تر است (نهج البلاغه، ترجمه دشتی، خطبه 15)
در رد پذیرش رشوه و هدایایی در پست های مدیریتی می فرمایند:
شب هنگام کسی به دیدار ما آمد و ظرفی سر پوشیده پر از حلوا داشت. معجونی در آن ظرف بود. چنان از آن متنفر شدم که گویا آن را با آب دهان مار سمی یا قی کرده آن مخلوط کردند. به او گفتم هدیه است؟ یا زکات یا صدقه؟ که این دو بر ما اهل بیت پیامبر حرام است گفت نه هدیه است. به او گفتم: زنان بچه مرده بر تو گریند. آیا از راه دین، وارد شدی که مرا بفریبی؟ یا عقلت آشفته شده یا جن زده شده ای؟ یا هذیان می گویی؟
به خدا سوگند اگر هفت اقلیم را با آنچه در زیر آسمانهاست به من دهند تا خدا را نافرمانی کنم که پوست جوی را از مورچه ای ناروا بگیرم، چنین نخواهم کرد و همانا این دنیای آلوده شما نزد من از برگ جویده شده دهان ملخ پست تر است (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، خطبه 224).
10- مشارکت اقتصادی
همکارى اجتماعى و به تعبیر قرآنى تعاون در برّ و تقوا و نیکى ها یک اصل عمومى است که همواره از سوى معادن وحى، پیامبر صلى الله‏علیه‏و‏آله و اهل‏بیت علیهم‏السلام برآن تأکید شده است، اما شرکت‏هاى شریک محور (نه سرمایه محور) که به نام « تعاونى» (شرکت تعاونى) نامیده شده نوعى شرکت تجارى است که مقدار سهم شریک در تعداد رأى او مؤثر نیست و همه آراء با هم برابر است و در بخش‏هاى متعددى از قانون تجارت از آن سخن گفته شده است.
این پدیده اقتصادى که بیشتر براساس تعاون و همگامى افراد بنا شده و هدف آن سود رسانى به اعضا است و خطرى براى اقتصاد عمومى و مردم فقیر ندارد طبعاً در چارچو « اصل تعاون در امور خیر» مى گنجد و اسلام و سخنگوى آن امام على علیه‏السلام طبعاً با آن موافقت دارند.(خامنه ای،1390، ص141)
حضرت علی(ع) در این زمینه می فرمایند: با آن کس که روزی به او روی آورده شراکت کنید که او توانگری را سزاوارتر و روی آمدن روزگار خوش را شایسته تر است (نهج البلاغه، ترجمه ی دشتی، حکمت 230)
رهبرمعظم انقلاب نیز در پیام نوروزی بر مشارکت اقتصادی و همدلی تاکید دارند. ایشان می¬فرمایند: در مقابل این دشمنان، با این اتحاد کلمه، با این همدلى، با این همکارى، با این مجاهدت عمومى، می¬توان ایستاد و بر آنها فائق آمد. (ویژه نامه جهاد اقتصادی پایگاه مقام معظم رهبری 1390)
نتیجه گیری:
همانطور که در این پژوهش عنوان گردید جهاد از جمله مفاهیم پر کاربرد در آموزه¬های دین مقدس اسلام، از ظهور اسلام تا نهضت امام زمان(عج) است. بخش مهم و شاید جوهره اصلی اسلام جهاد است که با عناوین مختلفی نظیر، جهاد نفس، جهاد با کفار، جهاد فی سبیل الله و... مورد توجه قرار گرفته است.
مقام معظم رهبری هم امسال را سال جهاد اقتصادی نامیدند و فرمودند: من امسال را « سال جهاد اقتصادى» اعلام کرده‌ام. این معنایش این است که ملت ایران در این برهه‌ى از زمان، جهادش به طور عمده در عرصه‌ى اقتصاد است. این جهادى که امروز باید انجام دهیم- جهاد اقتصادى- از جهادهائى که تا امروز ملت ایران انجام داده، مشکلتر نیست؛ اما باید بدانیم چه کار می¬خواهیم بکنیم. (ویژه نامه جهاد اقتصادی پایگاه مقام معظم رهبری 1390)
ایشان همچنین همه ملت ایران را در این زمینه مسئول دانستند و فرمودند:
همه هم مسئولند… امسال همه‌ى اجزاى گوناگون ملت ما، مسئولین کشورى، مسئولین بخشهاى گوناگون استانى در گوشه و کنار کشور و آحاد مردم، همه باید این تلاش را براى خدا در پیش بگیرند. بنابر این با الگو قرار دادن فرمایشات حضرت علی(ع) رسیدن به این هدف متعالی نیازمند این الزامات است:
1- برخوردار از روحیه جهادی همانند دفاع مقدس، جهاد سازندگی و جهاد علمی.
2- استحکام معنویت و روح ایمان و تدین در جامعه که باعث بکارگیری استعداد و کار و تلاش جوانان در زمینه علم، فعلیت های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی می شود.
3- دوری از مسائل حاشیه ای و فراموش نشدن مسئله ی اصلی در کشور.
4- حفظ اتحاد و انسجام اسلامی
منابع:
1. قرآن کریم
2. تمیمی عاملی (1378). غررالحکم و دررالکلم.. ترجمه ی سید حسین شیخ الاسلامی، قم: انتشارات انصاریان.
3. جاسبی، عبداله (1364). نظامهای اقتصادی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
4. حائری، سید محسن (1386). اندیشه های اقتصادی در نهج البلاغه. ترجمه ی عبدالعلی آل بویه لنگرودی، قم: نشر بنیاد نهج البلاغه.
5. حر عاملی، محمدبن حسن(1380). وسائل الشیعه. ترجمه ی علی افراسیابی، ج 13، انتشارات دارالکتب الاسلامیه.
6. خامنه ای، محمد( 1390 )"اقتصاد در نهج البلاغه" فصلنامه نهج البلاغه شماره ی17
7. دشتی، محمد(1383). شرح و ترجمه نهج¬البلاغه. قم: انتشارات موسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمومنین(ع).
8. شهیدی، جعفر (1380). شرح و ترجمه نهج البلاغه.قم: بنیاد نهج البلاغه.
9. صادقى تهرانى، على و دیگران (1390). مجله نهج البلاغه.
10. طبری، محب الدین احمد بن عبدالله، (1356ه.ق). ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، بیروت. ناشر: دارالمعرفه.
11. عباس نژاد، محسن (1384).، قرآن و اقتصاد. مشهد: انتشارات موسسه انتشاراتی بنیاد پژوهشهای قرآن، حوزه و دانشگاه.
12. مطهری، مرتضی (1373). قیام انقلاب مهدی. تهران: انتشارات صدرا.
منبع الکترونیکی:
13. ویژه نامه جهاداقتصادی، پایگاه مقام معظم رهبری(1390)، به نقل ازسایت: http://sharif.sistany.net