جلوه های کار و تلاش درسیره و سنت امام علی(ع)

چکیده :
هدف از انجام این پژوهش بررسی سیره و سنت رفتاری و گفتاری امام علی(ع) در مورد کار می باشد.کار از مفاهیم مهم علم جامعه شناسی و سرمایه و ذخیره ی ملی است که می تواند به رشد یک تمدن انجامیده و زمینه را برای نوآوری، ابتکار، رشد و پیشرفت در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه به وجود آورد. در فضای کنونی رقابت و تقابل اندیشه های اسلامی و لیبرال در اداره جهان اصلی ترین و مهمترین نکته کارساز به منظور جبران عقب ماندگیها« جهاد اقتصادی» بوده و این پیامی است برای همه کسانی که می خواهند با تکیه بر توان و همت خود، راه نفوذ هر گونه استعمار و استثمار را ببندند. در سیره امام علی(ع) همانگونه که دانش، بینش، تقوا و ایمان، شجاعت و... جایگاه خاصی دارد کار وتلاش و همت نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است تا آنجا که ایشان کار کردن را از لوازم زهد و پرهیزکاری می شمارند. لذا پیروی از امام علی(ع) و الگوقرار دادن راه و رسم آن معصوم بزرگ الهی، در خودسازی و جامعه سازی بسیار مهم و سرنوشت ساز است تا در تداوم راه امام علی(ع) بکوشیم. لذا با توجه به اهمیت موضوع در این پژوهش با رویکرد تحلیلی نظری ابتدا به بررسی مفهوم کار و واهمیت آن پرداخته شد، سپس سیره و سنت رفتاری و گفتاری امام علی(ع) در مورد کار وتلاش با ارایه نمونه ها و مصادیقی در زندگی آن امام همام مورد غور و بررسی قرار گرفت.
واژگان کلیدی: امام علی(ع)، کار، سیره، سنت. جلوه های کار
مقدمه و بیان مسأله
یکی از امتیازات بزرگ رهبری در نظام ما که به اذعان همگان، حکیمانه و راهبردی تلقی می شود، نامگذاری هر سال به نامی جدید و تاثیرگذار است. این روند که چند سالی است از سوی رهبر معظم انقلاب استمرار پیدا کرده، هر سال افق جدیدی را به روی دولت و ملت ایران می گشاید و وظایف و مسئولیت های خاصی را برای همه در عرصه برنامه ریزی، کار و تلاش آنان ترسیم می کند. اما نکته مهم این است که مخاطبان این پیام ها چقدر برای این تکالیف ارزش قائل شده و تا چه حد مسئولیت های مذکور را بر دوش خود واقعاً احساس می کنند! به موازات اهتمام رهبری در هر سال برای گشودن افق ها و چشم اندازهای جدید به روی دولت و ملت در این نامگذاری ها، متاسفانه آنچه در طرف دیگر ملاحضه می شود، همت و تلاش قابل ملاحظه ای دیده نمی شود و مسئله را صرفاً با چند سمینار و نشست و تابلو به پایان می برند! تا آنجا که مقام رهبری خود زبان به گله و انتقاد گشوده و همان مطالبات قبلی را مجدداً یادآوری می کنند. می دانیم امروزه در جوامع بشری و زندگی پر دغدغه ی مردم مسائلی وجود دارد که طرح و بحث و بررسی در مورد آنان از اهمیت بسیاری برخوردار است.انسان ها با توجه به زندگی اجتماعی خود همواره سعی کرده اند برای رفع نیازها ی مادی و معنوی شان راهکارهایی بیابند و ماحصل این تلاش ها و کوشش ها در طول زمان باعث بوجود آمدن سازمان ها و بنیادها و کانون هایی شده است که فلسفه ی وجودی آنان خدمت رسانی در ابعاد مختلف به مردم بوده است.کار و تلاش گوهر ذاتی و مایه عزت و کرامت انسان و سبب دوام زندگی و حیات اوست.بنابراین سعادتمندی و رسیدن به کمال مطلوب در سایه های کار و تلاش میسر است. پرواضح است برای موفقیت در هر کاری داشتن برنامه از ضروریات مسلم است که این نقشه در افق روشن در برنامه چشم انداز 20 ساله توسط مقام معظم رهبری تدوین و ابلاغ گردید. اهداف و چشم انداز این برنامه 20 ساله کشور یعنی افق ایران 1404 در آن وظایف قوای سه گانه تبیین شده است اما آنچه باید بدان توجه داشت صرف تدوین و ابلاغ برنامه مشکلی را حل نمی کند آن چیزی که می تواند موفقیت این برنامه را تضمین کند توجه خاص به برنامه ابلاغی توسط مقام معظم رهبری است تا مسئولین و دست اندرکاران کشور در رده های مختلف در جهت اجرای صحیح برنامه همت گمارند و با تصویب قوانین متناسب با برنامه و بسترها و زمینه های اجرای آن را با حضور و مشارکت مردم در کمک به رسیدن هرچه سریع تر به اهداف چشم انداز است. کار در فرهنگ ملی ما جایگاه بسیار با ارزشی دارد. ادبیات ملی مملو از مطالبی است که مشوق و موید پر کار بودن انسان است، تعلیم و تربیت، اخلاق و فرهنگ ایرانی نیز همواره براین نکته تاکید داشته است که کار سرمایه جاودانی انسان است. ولی متاسفانه بخشی از اوقات طلایی و ارزشمند در کشور ما به بطالت گذرانیده می شود و خیلی از ما از گذشته تاکنون، یک مصرف کننده محض شده ایم و کمتر به فکر اختراع و یا تولید فکر بوده ایم، بیشتر به فکر به دست آوردن سرمایه و پول کلان در مدت زمان کوتاه، بدون کمترین زحمت هستیم. این مسئله تبدیل به معضل بزرگی برای کشور ما و پیشرفت آن شده است، ما یا از زیر کار با کیفیت و با دقت، فرار می کنیم و یا آن را ناقص انجام می دهیم. بخشی از نیروی کار و سرمایه ملی از مسیر فرهنگ ملی خارج شده و راه اندازی شرکتهای هرمی و سرمایه گذاری در آنها سرمایه گذاری های تجاری سود آور و نه تولیدی به صورت ربا و نزول ،... گردش سرمایه و کار را مختل کرده و فرهنگ کار و تلاش را مورد آسیب قرار داده است. بسیاری از کارشناسان میانگین ساعت کاری مفید در ایران را حدود 45 دقیقه تا 2 ساعت اعلام کرده اند، در حالی که میانگین ساعت کاری مفید در کشورهای پبشرفته از نظر مادی و اقتصادی به حدود 7 ساعت در روز می رسد.( کاظمی،1389، ص72) بی شک همگان می دانیم یکی از بزرگترین فرصتهای نظام جمهوری اسلامی ایران، نیروی عظیم جوان اماده به کار در عرصه های مختلف است که اگر از این فرصت گرانبها بخوبی بهره برداری و استفاده نشود، می تواند به یکی از بزرگترین تهدیدهای نظام تبدیل گردد. جوانان غیور و پرتلاش ما در عرصه های مختلف علم و صنعت و کشاورزی، همواره فعال و آماده تلاش و ایثار خود و نثار بوده و هستند و این از بزرگترین موهبتها و فرصتهای نظام جمهوری اسلامی است. کشف این فرصت بزرگ ملی و تمرکزبر آن به منظور بهره برداری از نیروی عظیم نهفته در آن، خود نشان از هموشمندی و درایت نظام جمهوری اسلامی و تفکر استراتژیک آن دارد که در جای خود ستودنی و قابل تحسین است، اما مساله اصلی و مهم چگونگی بهره برداری از این نیروی بیکران و هدایت آن در جهت منافع ملی و شکوفایی و توسعه کشور در عرصه های مختلف است که امسال در قالب« جهاد اقتصادی» تبلور یافته و به عنوان یک استراتژی اساسی، وظیفه استفاده بهینه و کارآمد از این فرصت عظیم را به عهده دارد. در این شعار کلیدی، ابتدا جهاد اقتصادی مد نظر قرار گرفته تا دورنمایی از افق های پیش رو را نمایان سازد. افق های بلند و سترگی که نیل به آنها،تنها با تلاش و عزم استوار میسر است و افراد کوته بین و کم همت را توان دست یازیدن به آنها نیست، اصولاً مقتضای همت انسان و ارج و قدر هرکسی به قدر همت اوست که عالی باشد یا دانی، بلند همت باشد یا دون همت. یکی از نشانه های عزم و اراده و تصمیم جدی، پایداری و مقاومت است. بیشتر نوابغ و اندیشمندان، بیش از آنکه متکی به قدرت نبوغ خویش باشند، از همت و استقامت و بردباری بهره برده اند. در زندگی امیر المومنین(ع) نیز در می یابیم که آن حضرت در غالب نامه ها، حکمت ها و خطبه های خود به موضوع کار و تلاش و خدمت رسانی به مردم نظر و توجه خاصی داشته و رفتارهای ایشان نیز به اهمیت این موضوع بیش از بیش تأکید دارد. حال با در نظر گرفتن نقش زیر بنایی کار و تلاش در این پژوهش سعی کرده ایم، جلوه های کار و تلاش را سیره ی عملی و گفتاری آن حضرت مورد مطالعه و بررسی قرار دهیم.
مفهوم شناسی موضوع:
کار:
در فرهنگ لغت های متفاوت، برای واژه ی" کار" معنی مشابهی را لحاظ نموده اند از جمله"هنر، عمل،شغل، مسئولیت، گرفتاری، فعلی که همراه با زحمت باشد و ...( معین، 1353، ص1021، دهخدا، 1379. انوری،1383، ص923) در علم اقتصاد کار بعنوان عنصر دوم تولید معرفی شده و یکی از آثار حیات انسانی و از شئونات ضروری زندگی او به شمار می رود. برخی این تعریف را ارایه نموده اند:" کار، کوشش انسانی است.کاریک فعالیت آگاهانه انسان است که آدمی بوسیله آن با کمیابی مبارزه می کند و می کوشد تا برای برآوردن نیازهای خود بر مقدار کالا بیافزاید و یا کار هر تلاش بدنی یا ذهنی انسان است در مسیر تولید ( عباس نژاد،1384، ص 486) از دیدگاه برخی اقتصاد دانان لیبرال از جمله" کلسن" کار عبارت است از استفاده ای که انسان از نیروی مادی و معنوی خود در راه تولید ثروت یا ایجاد خدمات انجام می دهد( توسلی، 1375، ص 9) از مجموعه تعاریف این تعریف کلی بدست می آید که کار عبارتست از: مجموعه عملیاتی که انسان با استفاده از مغز، دستها، ابزار و ماشین ها برای استفاده ی عملی از ماده روی آن انجام می دهد و این اعمال نیز متقابلاً بر انسان اثر می گذارد و او را تغییر می دهد. بر اساس تعریف مذکور کار دارای سه خصوصیت است: نخست کار مبتنی بر فعالیت فکری و بدنی است، دوم از طریق کار، کالایی تولید می شود یا خدمتی عرضه می گردد؛ سوم در قبال انجام کار، دستمزدی پرداخت می گردد.( توسلی،1375، ص9)در اندیشه حضرت علی(ع) می توان بصورت استنباطی کار را چنین بیان نمود:کار عبارت است از تلاش و کوشش انسانها برای آماده کردن زاد و توشه ی آخرت در دوران زندگی در دنیای مادی(نجاری خضر لو،1389، ص16) حضرت علی(ع) می فرماید:" فعلیکم بالجد و الاجتهاد، والتاهب، والاستعداد، والتزود فی منزل الزاد. (نهج البلاغه، 1379، خ230/9) بر شما باد به تلاش و کوشش،آمادگی و آماده شدن و جمع آوری زاد و توشه ی آخرت در دوران زندگی.
ارزش و اهمیت کار:
در اسلام بیکاری مردود و مطرود است و کار به عنوان یک امر مقدس شناخته شده است. کسانی که اندک آشنایی با معارف اسلامی، آیات قرآن و احادیث معصومین (ع) داشته باشند این حقیقت را متوجه شده و باور خواهند کرد که رشد و تکامل انسان در هر یک از دو بعد مادی و معنوی، تنها در سایه ی کار، سعی و تلاش محقق شده و امکان پذیر می باشد، چناچه قرآن کریم در جمله کوتاه و معروفی بهره مندی انسان را منحصراً در گرو کار، کوشش ،همت و تلاش می داند و می فرماید" برای انسان بهره ای جز سعی و کوشش او نیست"(نجم/39) یعنی بقای وجود و هستی آدمی"بودن" او، حیات مادی و معنوی، دنیوی و اخروی او، شخصیت و هویت او و بلکه همه چیز او منوط و وابسته به" کار و تلاش" اوست و لاغیر و هر کس کوشش کند فقط برای خود کوشش کرده است و بسوی خود اوست و خدا البته بی نیاز است. علامه طباطبایی (ره) در تفسیر المیزان در معنی آیه می نویسد:
"دارایی، سرمایه ی حقیقی انسان نمی شود مگر آنچه را که خود از طریق عمل کسب کرده است چه اینکه هر انسانی بر سر سفره عمل خویش نشسته است و آنچه را که در نشئه دنیا به خود منتسب می کند از مال و فرزند و امثال آن چیزی جز امری اعتباری و پنداری بیش نیست و گرنه در سرای آخرت که سرای حقیقت است دارایی او همان اعمال نیک و بد اوست. ( طباطبایی، تفسیر المیزان، جلد19. نقل از کاظمی، 1389، ص 61)
و در آیه ای دیگر می فرماید:" خداوند سرنوشت هیچ قوم و ملتی را تغییر نمی دهد، مگر آنکه آنها خود را تغییر دهند"(رعد/11) و در جمله کوتاه دیگری می فرماید:"هرکس درگرواعمال خود است"( مدثر/ 38)(شیخوند، 1389 ص127) جهان هستی جلوه ی کار خداست: کار را آفرید، آنگاه عالم را به حق رقم زد. ( دخان /38) از جمله:« او آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید »( اعراف / 54) و« بدون تکیه گاه ظاهری سپهر نیلگون را رفعت بخشید »(رعد /2)« ستارگان را زیور و زینت آسمان قرار داد »( صافات /6) و« ماه تابان و خورشید جهان افروز را برای روشنایی زمین نمایان ساخت (فصلت /12)؛ « آنگاه همه را در مدار خود حرکت داد »(یس / 40)« تا شب و روز را در پی هم و هر یک را از دل دیگر بدآرد »( فرقان / 62) « زمین را با کوه های استوارش از هیجان و لرزه بازداشت »( انبیاء / 31) ...« با آب رحمت خود، زمین تفتیده را طراوت بخشید و جوانه های گیاه را بر آن رویانید. باغ ها را ثمر داد و خوشه های گندم و خرما را نمایان ساخت »( ق/ 9-11؛ انعام /99)« عالم را مسخر انسان کرد تا با کار و تلاش خود و با عمل صالح، راه خدا را بپیماید و وارث زمین شود »( لقمان / 2074) « زمین را آباد سازد »( هود / 61) « راه های آن را بیابد و از آن بهره گیرد»( زخرف /10) همچون کارخدا که بر شاکله ذات او است »( اسراء / 86)« آدمی هم بر مثل شاکه و فطرت الهی خود کارکند»( بقره / 165)( نجاری ، 1389، ص4)
همچنین قرآن کریم در آیه های 79 و 80 سوره توبه در مقام ستایش از کار و تلاش چنین می فرماید:" کسانی که مردم مومن را که در بذل صدقات گشاده دست هستند، نکوهش می کنند و کسانی که اشخاصی را که جزبازوانشان(جز کوشش و کارشان) مالک نیستند، مسخره می کنند، خداوند آنها را مسخره می کند و به آنها عذاب دردناک خواهد چشاند. و تو ای پیامبر چه برای آنها طلب مغفرت کنی و چه نکنی و اگر هفتاد بار هم برای آنان طلب آمرزش کنی، من آنها را نخواهم بخشید،زیرا که آنان به خدا و رسولش کفر ورزیدند و خداوند فاسقان را هدایت نمی کند" در حقیقت یکی از معیارهای مهم برای پیشرفت و سعادت جامعه توجه به شکل، نوع و کیفیت کار وفعالیت است. دربرخی از جوامع بین اشکال کار یدی و فکری، تمایزاتی قرار داده اند و کارهای یدی و فیزیکی را فاقد ارزش دانسته و معمولاً این فعالیت ها و کارها را به اقشار پایین جامعه واگذار کرده اند. برای مثال در شهرهای یونان باستان و در اروپای قرون وسطی چنین اندیشه ای وجود داشته، در حالی که در ادیان الهی عموماً به کار و فعالیت بویژه کارهای فیزیکی توجهی خاص داشته است و پیامبران الهی خود به کار و فعالیت می پرداختند. امام رضا(ع) می فرماید:" آن کس که کار بیشتری می کند تا درآمدش برای خود و کسانش بسنده باشد، در نزد خدا پاداشی بزرگتر از مجاهد فی سبیل الله دارد"( ابن شعبه حرانی،1394ه.ق، ص328) پیامبر اکرم(ص) قبل از بعثت گوسفند چرانی می کرد و با مال و سرمایه خدیجه(ع) تجارت می نمود. حضرت موسی(ع) نیز گوسفند می چراند. حضرت ابراهیم(ع) به کارهای چوپانی و بنایی اشتغال داشت( شریف القریشی، 1366، ص 5) شغل حضرا داوود (ع) زره سازی و آهنگری، شغل حضرت آدم (ع) کشاورزی. شغل حضرت ادریس(ع) خیاطی. شغل حضرت یعقوب و ایوب(ع) کشاورزی و دامداری، شغل حضرت هود و صالح(ع) تجارت. شغل حضرت عیسی(ع) نجاری بود.(کاظمی،1389، ص62) حضرت سلیمان هم با آن همه حشمت و جلال، غالباً به بافتن زنبیل می پرداخت و در بازار می فروخت و مخارج زندگی خود را از این راه تأمین می کرد( اخوان ارمکی، 1389، ص 216) در زمینه احترام و بزرگداشت کار و کوشش حضرت رسول اکرم(ص) فقط به تمجید و تعریف آن نپرداخته است،بلکه دستی را که از کار کردن ورم کرده و پینه بسته بود بوسیدند و فرمودند:" این دستی است که خدا و پیامبر(ص) آن را دوست دارند"( جرداق،1376، ص 172،نقل ازاخوان ارمکی،1389، ص212) حضرت علی (ع) در طول عمر خویش علاوه بر رسالت زمامداری و امامت به کارهای زراعت و باغبانی می پرداخت و درآمد آن را صرف فقرا و یتیمان و اقشار کم درآمد جامعه می نمود.در مورد ارزش و اهمیت کار و تلاش می گفت: کشیدن سنگ های گران از قله های کوه، نزد من از منت دیگران کشیدن محبوب تر است.مردم به من می گویند: کار برای تو عیب است و حال آن که عیب آن است که انسان دست سئوال نزد مردم دراز کند"(شریف القریشی،1366، ص 6) نقل است روزی امیر المومنین(ع) در مسجد کوفه وارد شد، دید عده ای زانو به بغل گرفته اند و در گوشه ای نشسته اند. پرسید: این ها کیستند؟ گفته شد: این ها رجا ل الحق، مردان حق هستند.حضرت فرمود: به چه دلیل اینها مردان حق هستند؟ گفته شد: از این رو که دارای نجابت و عزت هستند. اگر کسی به آنها غذا داد، شکر می کنند و دست گدایی بسوی کسی دراز نمی کنند. امام علی(ع) فرمودند: سگ های کوفه هم چنین هستند، آنگاه امام(ع) با شلاق آنها را از مسجد بیرون کرد و به آنها فرمود:" بروید کار کنید!" به این ترتیب آن حضرت انسانها را از بیکاری برحذر می داشت و به کار وکسب حلال تشویق می نمود.( محمدی نژاد، 1389، ص348) متفکر شهید آیت الله مرتضی مطهری(ره) در اهمیت و ارزش کارمی فرماید:" بعد از دیانت، مدرسه ای برای تربیت انسان، بهتر از مدرسه کار ساخته نشده است.( مطهری، 1388، ص 181)
"پاسکال" فیزیکدان فرانسوی در این زمینه سخنی دارد که خالی از فایده نیست. او گفته است: مصدر کلیه مفاسد فکری و اخلاقی بیکاری است. هر کشوری می خواهد این عیب بزرگ اجتماعی را رفع کند، باید مردم خود را به کار وادارد تا آن آرامش عمیق روحی که عده معدوی از آن برخوردارند، در عرصه وجود افراد دیگر نیز برقرار شود. از نظر راکسین، کارلیل، موریس، هابهاوس، جان استوارت میل و مارکس، کار برای همه انسانها پایه و مایه رشد شخصیت است( کیت، 1385، ص85، ترجمه ی صدقی نژاد)
سیره و سنت امام علی(ع) در مورد کار و تلاش
الف) سنت گفتاری امام علی(ع) در مورد کار
حضرت علی(ع) برای اینکه مردم را به اهمیت کار واقف کند سعی می کرد نخست فرهنگ سازی کند و بینش مردم را نسبت به مساله کار تغییر دهد. چرا که کسی که بینش و نگرشی درست به مسأله ای بیابد می کوشد تا به هر وسیله ای شده آن را بدست آورد. از روایاتی که از امام علی(ع) درباره ی کار و تلاش نقل شده، می توان چنین نتیجه گرفت که از نظر امام (ع) کار یک امر هنجاری- ارزشی و بیکاری یک پدیده ناهنجار می باشد.
از نگاه حضرت کار مفید نه تنها مایه ی کسب هویت و مقدمه جدی آراسته شدن به کمالات معنوی می باشد؛ بلکه همچون جهاد فی سبیل الله و برای عموم مردم مایه ی حیات و کسب عزت انسانی و شعار مومن است.( محمدی ری شهری، 1375، ص 2120) ایشان می فرمایند" مغبوض می دارم کسی را که نسبت به کار حیات مادیش تنبل و بی تفاوت است. زیرا کسی که نسبت به دنیا چنین است، در مورد آخرتش تنبل تر و بی تفاوت تر است"( محمدی ری شهری،1421ه.ق. جلد چهارم، ص169) و در روایت دیگر فرمود:" ان یکن الشغل مجهده فاتصال الفراغ مفسده"،" هرچند کار و تلاش همراه با زحمت و رنج است اما بیکاری پیوسته منشأء فساد و تباهی است"( شیخ مفید، بی تا، ص 158) از دیدگاه امام علی(ع) ارزش کار، یک ارزش ابزاری است. مثلاً همانطور که گرسنگی یک نیاز است و مواد غذایی که این نیاز اساسی را تأمین و اشباع می نماید، ارزش و مطلوبیت ابزاری پیدا می کند، کار و تلاش هم این شأنیت را د ارد. یعنی کار و تلاش چون وسیله و طریق تأمین نیازهای گوناگون مادی انسان است، ارزش ابزاری دارد. درحالی که بیکاری، ارزش ابزاری منفی به خود می گیرد. امام علی(ع) به این حقیقت و واقعیت توجه ویژه نموده، می فرماید:" آن گاه که پدیده ها با یکدیگر جفت و جور شدند، تنبلی و ناتوانی نیز در کنار هم قرار گرفتند، فقر و تنگدستی را پدید آوردند"(کلینی،1401ه.ق، ص86) در این روایت فقر پدیده ای منفی و بیکاری بعنوان عامل و منشاء آن، ارزش ابزاری پیدا می کند، در مقابل کار و تلاش، نقش ابزاری مثبت ایفا می کند. چنان که امام علی(ع) می فرماید:" ان معایش الخلق خمسه: الاماره و العماره و التجاره و الاجاره و اصدقات و اما وجه العماره فقوله تعالی: هو انشاکم من الارض و استعمرکم فیها( هود/61) فاعملنا سبحانه، انه قد امرهم بالعماره لیکون ذلک سبباً لمعایشهم بما یخرج من الارض من الحب و الثمرات و مما حعله الله معایشا للخلق"( حر عاملیبی تا، ج13، ص195، مجلسی،1403ه.ق، ج93، ص47)" مردم معاش خود را از چند راه تأمین می کنند: پست های دولتی، کارهای عمرانی و کشاورزی، تجارت، اجاره و صدقات و... اما کشاورزی، خداوند متعال می فرماید: اوست که شما را پدید آورده و به عمران آبادانی دعوت کرده است. خداوند متعال از آن رو انسانها را به عمران و آبادانی زمین امر کرده است تااز بهترین راه که کشاورزی است محصولات آن از قبیل غلات وحبوبات و میوه ها است، تأمین معاش نماید.امام علی (ع) در دو روایت زیر نیز همین نوع ارزش(ارزش ابزاری مثبت) را مطرح فرموده است:"ماغدوه احدکم فی سبیل الله باعظم کن غدوه یطلبب لولده و عیاله ما یصلحهم"،" هیچ تلاش صبح هنگامی در راه خدا به فضیلت کار صبح هنگام، درجهت رفاه و آسایش فرزند و خانواده نمی رسد"
"من طلب الدنیا حلالاًتعطفاً علی والد او ولد او زوجه، بعثه الله تعالی و وجهه علی صوره القمر لیله البدر"،" کسی که از سر دلسوزی بر پدر یا فرزند یا همسر بدنبال امر دنیایش باشد، جهره او در قیامت همانند ماه شب چهاره است"( محمدی ری شهری،1421ه.ق، ج4، ص170) در واقع این نوع روایات، قوی ترین انگیزه ی انسان را برای کار و تلاش که همان تحصیل درآمد است مورد مناقشه قرار نداده است؛ بلکه همین انگیزه ی طبیعی را جهت جدید داده است، به این صورت که تلاش و تحصیل درآمد برای معیشت خود و خانواده خود، بعنوان این است که یکی از وظایف و مسئولیت های دینی او در مقابل خانواده همین است.
ب) سنت رفتاری امام علی(ع) در مورد کار
در شیوه ی عملی امام علی(ع)، اصل؛ اشتغال به کار مفید بوده و شکل کار برای او مطرح نبوده است، این که برخی تصور می کنند که اگر انسان برای خودش کار را انجام دهد با موقعیت اجتماعی ساز گار است و اگر به عنوان دستمزد گرفتن برای دیگران آن را انجام دهد، حفظ جایگاه اجتماعی او نشده است، با سیره ی عملی او نمی سازد. فرهنگ کار می طلبد که موقعیت اجتماعی افراد، کار و تلاش را این گونه طبقه بندی ننمایند که این نوع تلاش با موقعیت او سازگاری دارد و آن نوع دیگر ناسازگار است؛ بلکه در نگرش جامعه موقعیت اجتماعی نباید نسبت به انواع کار حساسیت منفی داشته باشد. هر کار مفید و سازنده ای عزت و احترام اجتماعی را به دنبال داشته باشد و هیج نوع کار سازنده ای با موقعیت و جایگاه اجتماعی افراد، ناساز گار تلقی گردد. امام علی(ع) درباره ی استفاده ناسب از فرصتها می فرمایند" فرصتها مانند ابر در گذرند پس فرصتهای نیک را غنیمت بشمارید" همچنین می فرمایند" از دست دادن فرصتها موجب غصه و افسردگی است. آنکه از کار و تلاش کوتاهی ورزد، به اندوه و غم دچار آید"( نقل از محمد نژاد، 1389، ص346) آن حضرت بعنوان اسوه و الگوی عملی، هیچ گاه فرصتها را از دست نمی داد و به بهترین صورت ممکن از اوقات عمر گرانبهایش در راه رضایت الهی بهره می گرفت. ایشان کار را در جهات متفاوت زندگی شغلی خویش به کار می بست و در مشاغل گوناگون حضور فعال داشت که در ادامه بطور مفصل ذکر خواهد شد.
کشاورزی و باغداری:
زمین منبع"حیات" است. از نگاه امام علی (ع) مردانی که زمین و آب دارند و فقر بر آنها سایه افکنده است، از رحمت الهی به دور و از عنایت خداوند، جدا هستند. علی(ع) براحیای زمین تأکید می ورزید و برای فقر زدایی از جامعه به توسعه کشاورزی توصیه می کرد و مردمان را به آبادانی زمین و بهره وری از آن فرا می خواند؛ و فراتر از آن، یکی از ملاکهای ارزشیابی حکومت و چندی و چونی آن در حکومت داری را حد و حدود توجه به کشاورزی می دانست و توجه به کشاورزی را از جمله وظایف اصلی کارگزاران می دانست و فرماندهان سپاه را مأمور دفاع از حقوق کشاورزان می کرد. امام صادق (ع) فرمود:" کان امیر المومنین (ع) یکتب و یوصی بفلاحین خیرا"(حر عاملی، بی تا، ج13، ص216)( نقل ازفلاح، 1389، ص176) امیر المومنین (ع) همیشه در نامه به کارگزاران حکومتی، سفارش کشاورزان را می کرد. علی (ع) این انسان نامتناهی و شخصیت بی همتا مخارج زندگیش را از زمین های کشاورزی که در"ینبع" داشت به دست می آورد. و از درآمد آن به مردم نان و گوشت می خورانید و خود نانش را با زیتون تناول می کرد( نیک خو، 1383، ص90) آری امیر المومنین بیل می زد و نعمت های نهفته در زمین را استخراج می کرد. مردی می گوید:"روزی در خدمت حضرت علی(ع) یک وسق هسته ی خرما دیدم. گفتم منظور از گردآوری این همه هسته ی خرما چیست؟ آن حضرت فرمود: اینها صد هزار درخت خرما هستند، اگر خدا بخواهد. و می گوید آن حضرت همه آنها را کاشت و همه ی هسته ها بدون استثناء روئیدند و باغستانی از آنها ترتیب داد و همه را وقف کرد.( مجلسی، 1404ه.ق، ج41، ص 58 نقل ازاکبری دستک و سعیدی، 1389، ص81)
کشاورزی و باغداری از شغل های مورد علاقه امام(ع) بود و در عمر بابرکت 63 ساله اش، بویژه در 25 سالی که از صحنه ی سیاسی به کنار بود در مزارع و کشتزارها به آبادانی زمین و کار و تولید اشتغال داشت.
احداث قنوات:
اهمیت ایجاد قنات و تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی در منطقه گرم و سوزانی مانند عربستان بسیار است. سرزمین هایی که بدون جنگ و خونریزی در اختیار مسلمانان قرار می گیرد بخشی از اموال هستمند که مربوط به مقام نبوت می باشد. امام صادق (ع) در این زمینه می فرماید:" پیامبر اکرم زمینی را در این خصوص در اختیار امام علی(ع) گذاشت. آن حضرت در آنجا چشمه ای استخراج کرد که آب از آن همانند گردن شتر فواره می زد. فوران آب مایه ی امید و خوشحالی اهالی آن منطقه شد. یک نفراز اهالی مژده ی فوران آب را به امام داد. ایشان فرمود: به وارثان مژده دهید که این آب وقف زائران خانه خدا و رهگذرانی است که از اینجا عبور کنند. وکسی حق فروش آنرا ندارد و هیچ کس در آن حق ارث و بخششی را ندارد"(حر عاملی، 1409ه.ق، ج19، ص186) چشمه ها و چاهها و قنات های پرآبی که حضرت با دست مبارکش پدید آورد، بسیار فراوانند، نام برخی از آن ها در کتابهای تاریخ ثبت شده اند، عبارتند از: عین ابی نیزر، عین- ینبع، عین بغیبغات و بئر ملک( دانشنامه امام علی(ع)، 1382، ج11، ص218) حفر قنات تا آن روز عربستان مطرح نبود که امام علی(ع) برای آبیاری درختان تشنه مدینه، روش حفر چاه را مطرح و آن را به دیگران آموزش داد و اهتمام خاصی نسبت بدان داشت تا بدین وسیله سرزمین ها آباد شود.
کارهای شخصی:
حضرت علی(ع) در تمام زندگی با برکت خود منتظر نمی ماند که دیگران نیازمندی های او را برطرف سازند، بلکه با کار و تلاش مداوم، نیازمندی های خود را برطرف می ساخت. کفش امام نعلینی بود که خودش آن را وصله می زند. ابن عباس نقل می کند: برای جنگ جمل احتیاج به جمع آوری نیرو داشتیم و در منطقه ی (ذی قار) اردو زدیم. یک روز صبح به خیمه ی حضرت امیر المومنین علی(ع) رفتم دیدم که" امام نعلین خود را وصله می زند"( نهج البلاغه،خطبه 33، نقل ازفلاح، 1389، ص 180) علی (ع) لباس خود را با دست مبارک می شست. ابواسحاق سبیعی نقل می کند: روزجمعه ای بر دوش پدرم بودم و علی(ع) بر منبر خطبه می خواند و پیراهنش را تکان می داد. به پدرم گفتم: آیا علی(ع) را گرما رسیده است؟پدرم جواب داد گرما و سرما در کار نیست. پیراهنش را شسته و چون پیراهن دیگری نداشته آن را تکان می دهد تا زود تر خشک شود( ثقفی، بی تا، ص97)
تربیت شاگردان:
مولای متقیان شاگردان فراوانی را پرورش داد و معارف اسلامی را به آنان آموخت" از جمله ی این شاگردان ابن عباس، کمیل بن زیاد، مالک اشتر، میثم تمار، ابوالاسود دوئلی، رشید هجری، حجربن عدی و... بود( اکبری دستک و سعیدی، 1389، ص 74) حضرت علی(ع) با تربیت شاگردان فراوان در عرصه ی فرهنگی، خدمات شایانی به بشریت کرد. زیرا اصولی که آن حضرت به شاگردان خود آموخت در تمام ابعاد زندگی بشر چه در عصر ایشان و چه در سالهای آینده نقش موثر و اساسی داشت. آن حضرت با هجرت از مدینه به کوفه، بوسیله بیات خود و با تربیت شاگردان و اعزام آنان به مناطق دیگر و آزادی دادن به صحابه در نقل حدیث رسول خدا، قرآن کریم و سنت پیامبر اسلام را به جامعه بازگرداند و در نتیجه محدثین فراوانی بوجودآورد و روایات را در کتب حدیث جمع آوری کرد و اکنون کتب شیعه و صحاح سته تدوین شده است. کار عظیم فرهنگی آن حضرت بسیار ستودنی است و اگر امروز افتخار شیعه به داشتن چنین خصلت ها ی الهی و انسانی است حاصل زحمات آنان امام همام و اهل بیت عصمت و طهارت و شاگردانی است که در دامان آن امامان تربیت شده اند.
محبوبیت کار و تلاش در نزد امام علی(ع) نیز تا آنجاست که با وجود بی نیازی حتی در گرمای طاقت فرسای روز به روزبه تلاش و کوشش پرداخته است. در حقیقت تنها هدف اصیل در نگاه علی(ع) که دارای ارزش ذاتی است، جلب رضایت خداوند است و این امر انگیزه ی نیرومندی است که ایشان را به این مساله ترغیب و تشویق می نماید. بنحوی که از این کسب درآمد توانست هزار بنده را آزاد کند(کلینی کافی، 1383، ص75) عظمت اخلاص امام علی(ع) در محبوبیت کار و تلاش در مصداق عملی نزدایشان از این کلام ابن ابی الحدید نیز بخوبی روشن می شود:" امیر مومنان علی(ع) برای آبیاری درختان خرمای گروهی از یهودیان مدینه با دستان خود آب می کشید تا حدی که دستانش تاول می زد، دستمزد خود را صدقه می داد و بر شکم خود از گرسنگی سنگ می بست( ابن ابی الحدید، 1378، ج1، ص 22)
بحث و نتیجه گیری:
ازآنچه که در سنت و سیره ی علوی بیان شد می توان نتیجه گرفت، هر جامعه ای برای تداوم حیات وبقا به کار و فعالیت فردی و جمعی احتیاج دارد. چرا که کار قسمت اعظم زندگی انسان را در بر می گیرد. به عقیده ی بسیاری از متفکران اجتماعی و اندیشمندان اسلامی انسان موجودی اجتماعی است. انسان ها قسمت اعظم نیازهای و احتیاجات خود را از طریق کار گروهی و اجتماعی تأمین می کنند. حضرت امیر المومنین علی(ع)، اندیشمند و پیشوای برجسته شیعیان و امت اسلامی، کار و تلاش را با درایتی واقع بینانه بیان نموده است. کار سرمایه و ذخیره ی ملی است و می تواند به رشد تمدن کمک کند. اگرافراد جامعه ای بطور نسبی بتوانند کار و شغل مناسبی بدست آورند و شغل آنان متناسب با استعدادها، توانایی ها و علائق آنها باشدزمینه برای نوآوری ابتکار، رشد و پیشرفت در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه بوجود می آید. یکی از نابسامانی های زندگی انسان، وجود فقر است و اگر انسان نیازمند و محتاج شد دست به هر کاری می زند و اینجاست که انحرافات اجتماعی و کجرویها شکل می گیرد و انجام می شود. انسان بعنوان جزئی از جهان آفرینش نباید بیکار بماند زیرا دور از خرد و انصاف است که موجودی از فعلیت ها و حرکتهای دیگر موجودات بهره بگیرد و خود بهره ندهد و سربار دیگران باشد و نیز می دانیم که دستیابی به پیشرفتهای معنوی و مادی با حرکت و کار و کوشش امکانپذیر است و آنکه تن به کار نمی دهد و از رنج کار می پرهیزد خود را از رسیدن به کمال باز می دارد. لذا می توان با توجه به بررسی های به عمل آمده در مورد جلوه های کار در سیره ی رفتاری و گفتاری علی(ع) چنین بیان کرد که:
* کار و تولید از خصوصیات و فضائل برجسته ی علی(ع) است.
* کار و تلاش از دیدگاه علی(ع) بالاترین و برترین عبادات است
* علی(ع) در ترویج فرهنگ کار و تولید تلاش وافر نمودند.
* کار پیشه انبیاست
* بیکاری رفتاری شیطانی است.
* کار و تلاش در زندگی آدمی از اهمیت اساسی برخوردار است و این امری معلوم و شناخته شده است.
* ازدیدگاه اسلام کار، عبادت و طاعتی است که از جهاد در راه خدا هم والاتر و باارزش تر است.
* کار عاملی برای افزایش معرفت و محبت اصیل انسان به یکدیگر است.
بنابراین با توجه به نتایج پژوهش حاضر پیشنهاد می شود برای نهادینه کردن کار در کشورمان:
* به ترویج فرهنگ دینی کار بپردازیم
* به احیای فرهنگ کار و تلاش در جامعه بپردازیم
* برای ایجاد کار و شغل در جامعه برنامه ریزی و مدیریت هوشمند داشته باشیم
* تقویت مسئولیت پذیری و تعهد ملی را جدی بگیریم
به توانمد سازی و آموزش مورد تقاضای نیروی کار بپردازیم
منابع:
* قرآن کریم
* نهج البلاغه، ترجمه ی محمد دشتی، قم، انتشارات الهادی.
* ابن ابی الحدید، عزالدین عبدالحمید(1378) شرح نهج البلاغه. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بی جا، انتشارات دارالاحیاء.
* ابن شعبه حرانی، ابو محمد الحسن بن علی(1394ه.ق). تحف العقول. قم: نشر مکتبه بصیرتی.
* اخوان ارمکی، عباسعلی(1389)" ارزش و اهمیت کار از دیدگاه اسلام" مجموعه مقالات همایش ملی همت مضاعف،کار مضاعف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج.
* اکبری دستک، فیض ا...، سعیدی، نرگس(1389)" جلوه های همت مضاعف و کار مضاعف در سیره ی فرهنگی و اجتماعی امام علی(ع)" مجموعه مقالات همایش ملی همت مضاعف، کار مضاعف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج.
* انوری، حسن، (1383). فرهنگ روز سخن. تهران: انتشارات سخن.
* پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی(1382). دانشنامه امام علی(ع). تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
* ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد(بی تا). الغارات. ترجمه ی محمد باقر کمره ای، بی جا، انتشارات فرهنگ اسلام.
* توسلی، غلامعباس(1375). جامعه شناسی کار و شغل. تهران: انتشارات سمت
* حر عاملی، محمدبن حسن(1409ه.ق). وسائل الشیعه. قم: موسسه آل البیت.
* دهخدا، علی اکبر(1379). لغت نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
* شریف القریشی( 1366). کار و حقوق کارگر. ترجمه ی ادیب لاری و محصل یزدی، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه.
* شیخوند، زهرا(1389)" مصادیق محبوب بودن کار و تلاش در اسلام و منفوریت کسالت و تنبلی" مجموعه مقالات همایش ملی همت مضاعف، کار مضاعف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج.
* شیخ مفید، محمد بن محمد النعمان(بی تا).الارشاد. قم: مکتبه بصیرتی.
* عباس نژاد، محسن(1384). قرآن و اقتصاد. مشهد: بنیاد پژوهشهای قرآنی حوزه و دانشگاه.
* فلاح، ابراهیم(1389)" جلوه های کار و تلاش در زندگی امام علی(ع)" مجموعه مقالات همایش ملی همت مضاعف،کار مضاعف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج.
* کلینی، ابو جعفر محمد بن یعقوب(1401ه.ق). اصول کافی. تصحیح علی اکبر غفاری، بیروت: دار صعب
* کلینی، ابو جعفر محمد بن یعقوب(1383). اصول کافی. تصحیح علی اکبر غفاری، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه.
* کاظمی، بهزاد(1389)" نقش همت مضاعف در تمدن سازی از دیدگاه قرآن کریم"معراج اندیشه، سال چهارم، شماره ی 6.
* گرینت، کیت(1385). جامعه شناسی کار. ترجمه ی رضوان صدقی نژاد، تهران: انتشارات گنج شایگان.
* محمدی ری شهری، محمد(1375). میزان الحکمه. ترجمه ی حید رضا شیخی، قم: انتشارات دارالحدیث.
* محمدی ری شهری، محمد(1421ه.ق). موسوعه الامام علی ابن ابیطالب(ع). جلد چهارم، قم: دارالحدیث.
* محمدی نژاد(1389)" ارزش همت مضاعف و کار مضاعف از دیدگاه قرآن، سیره ی پیامبر اعظم(ص)، ائمه معصومین(ع) و سخنان بزرگان" مجموعه مقالات همایش ملی همت مضاعف، کار مضاعف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج.
* معین، محمد(1353). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
* مطهری، مرتضی(1388). مجموعه آثار. جلد 32، انتشارات صدرا.
* نجاری خضرلو، هادی(1389). همت مضاعف و کار مضاعف. نمایندگی ولی فقیه درسپاه.
* نجاری، نادر(1389) « پاسداشت سال همت مضاعف، کار مضاعف» اندیشه بسیج، شماره 27.
* نیک خو، مهدی(1383). امام علی(ع). قم: انتشارات دارالثقلین.