نقش جهاد فرهنگی در پیشبرد اهداف جهاد اقتصادی

چکیده:
از ابتکار مقام معظم رهبری مدظله العالی در سال 1390، نامگذاری امسال به سال جهاد اقتصادی است که برگزیدن این نام تدبیری عالمانه از طرف ایشان است تا در سایه این تدبیر، چرخ اقتصاد ایران اسلامی با استعانت از پروردگار متعال در عرصه اقتصاد اسلامی توانی دوباره گیرد.
جهاد فرهنگی، کاری دشوار و حساس‌تر از جهاد نظامی است و تداوم بیشتر و هماهنگی افزون‌تر و دانش و هنر بیشتر لازم دارد. اصلاح اندیشه‌های جامعه، اصلاح احساسات عمومی، تحول اخلاق و روحیات مردم، اصلاح فرهنگ و رسوم مردمی، اصلاح برداشت‌های نادرست از قرآن، اصلاح برداشت‌ها از احادیث نبوی(ص)، تکمیل و اصلاح اطلاعات جامعه از اوضاع اجتماعی، اصلاح رسانه‌ها و عناصر تأثیرگذار بر فرهنگ عمومی، تصحیح مواد و متون و مدرسان و استادان نظام آموزشی، اصلاح روش‌های تحقیق و تألیف و تبلیغ و تدریس و اطلاع رسانی، اصلاح روش¬های تولید و توزیع و مصرف، همه تحولاتی است که در جهاد فرهنگی باید مورد توجه قرار گیرد. بنابراین جهاد، فرهنگ است و بهترین فرهنگ، نیز فرهنگ جهادی است که در اردوهای جهادی جوانان مؤمن تبلور می¬یابد. حرکت¬هایی که با الهام از فرهنگ غنی اسلام روح حماسه و جهاد را به اجرا در آورده و همچنان نوای فضیلت، آهنگ ایثار، رنگ معنویت در کاسه عدالت با طعم جهاد ذائقه ایرانی را شیرین، دل¬ها را روشن و قلب¬ها را امیدوار به آینده سازد و جان¬ها را متوجه به مبدأ عشق و زیبائى و حقیقت کند.
کلید واژه: جهاد فرهنگی، جهاد اقتصادی
مقدمه
واژه جهاد اقتصادی از دو واژه جهاد و اقتصاد تشکیل شده که ارزش و اهمیت آن هنگامی روشن می شود که جایگاه جهاد و اقتصاد مشخص شود.
جهاد عبارت است کوشش و تلاش بسیار توام با سختی است که بذل جان، مال و توان در راه اعتلای اسلام و برپا داشتن شعائر دین همراه شده است. این تعریف برگرفته از فرهنگی دینی ماست و دین اسلام نیز همه چیز را برای آخرت می¬داند و دنیا را مقدمه آبادنی آخرت وی داند. اما اقتصاد که بخشی از علوم اجتماعی است شامل چگونگی تخصیص امکانات و عوامل تولید محدود به تولید کالاها و خدماتی است که بتواند بیشترین خواسته و نیازمندی نامحدود بشر را برای آبادنی این دنیا، تأمین کند.
حال ترکیب و آمیختن شدن جهاد با مفهوم اقتصاد و ترکیب این مفهوم دینی با فعالیت اقتصادی، به معنای نوعی تلاش مضاعف و سخت کوشانه در مسیر توسعه اقتصادی بر مبنای انگیزه¬ها و موازین شرعی دین مقدس اسلام است.
باید توجه داشت که نوع نگاه اسلام به مسئله اقتصاد با نگاه غرب و غیر اسلامی تفاوتی اساسی دارد. زیرا در نگاه غربی اصالت سود و سرمایه و به اصطلاح اقتصاد سرمایه¬داری حرف اول را می¬زند. اما در اقتصاد اسلامی، عدالت اقتصادی و بهره¬مندی عمومی و بدون تبعیض اساس است. بر همین اساس نباید در چشم اندازهای تعریف شده برای سال1390صرفاً با آمار و ارقام اقتصادی عجین شد و جهادی بودن موضوع را از یاد برد. تقدسی که کلمه جهاد به فعالیت¬های اقتصادی در سال1390 می¬دهد مانع از آن است¬که اقتصاد به مفهوم رایج جهانی مدنظر قرار گیرد.زیرا در جایی می¬توان منتظر تحقق جهاد اقتصادی بود که عملکرد دستگاه¬ها و نهادهای مسئول اقتصادی از انباشت بی¬رویه ثروت به نفع قشری خاص، جلوگیری کرده و فرصت بهره¬وری عمومی از امکانات بیت¬المال و سرمایه-های خدادادی کشور براى همه اقشار به اندازه تلاش و کوشش انجام شده و بدون در نظر گرفتن رانت¬های متداول، فراهم شود. بنابراین نباید از نظر دور داشت که گنجاندن واژه مقدس جهاد در کنار اقتصاد افکار را ناگزیر از آن می¬کند که عنایت ویژه¬ای به موضوع عدالت اقتصادی داشته باشند. چرا که اقتصاد برآمده از جهاد مقدس، بطور یقین نتیجه¬ای جز عدالت اقتصادی در پی نخواهد داشت.
مقام معظم رهبری این¬باره می¬فرمایند؛ مسئله مهم، نگاه غیرمادى به اقتصاد است. بسیارى از این مشکلاتى که در دنیا پیش آمده، به خاطر نگاه مادى به مسئله اقتصاد، پول و ثروت است. همه¬¬ی این چیزهائى که دوستان از انحراف¬های غرب و مشکلات فراوان و مسئله¬ی استثمار و استعمار و اینها ذکر کردند، به خاطر این است که به پول و به ثروت نگاه مادی¬گرای دارند. اسلام براى ثروت اهمیت قائل است، تولید ثروت در اسلام مطلوب است؛ منتها اگر با نگاه الهى و معنوى همراه باشد. منظور از نگاه الهى و معنوى این است که از این ثروت برای فساد، براى ایجاد سلطه، برای اسراف نباید استفاده کرد؛ از این ثروت بایستى براى سود جامعه بهره برد.
تلاش اقتصادی در جهت برتری جبهه حق بر جبهه کفر و حرکت به سمت برتری¬های اقتصادی نسبت به سایر کشورها، مجاهدت اقتصادی است. مجاهدت اقتصادی، عبور سالم جامعه از یک نبرد اقتصادی است که بدون شک جهاد فرهنگی پایه و اساس در این نبرد و مجاهدت اقتصادی خواهد بود.
جهاد اقتصادی
واژه جهاد که در کتاب آسمانی قرآن بارها از آن یاد شده است بار معنایی زیادی دارد و واژه ای است که در ادبیات دینی از جایگاه رفیعی برخوردار است. کثرت آیات قرآن پیرامون جهاد بر اهمیت آن می افزاید.
جهاد از ریشه¬ی جَهد به معنای زحمت و مشقت و از ریشه¬ی جُهد به معنای بذل طاقت، کوشش و تلاش بسیار توام با سختی است. فقها در معنای جهاد گفته¬اند: جهاد بذل جان، مال و توان در راه اعتلای اسلام و برپا داشتن شعائر دین می¬باشد.
جهاد در قرآن، کوشش و تلاشی است که در راه خدا و پیشبرد اهداف الهی در برابر دشمن صورت می¬گیرد که بالاترین و والاترین آن جهاد مسلحانه در راه خداست.
حال که واژه جهاد تشریح شد می¬توان گفت که این واژه در کنار سایر واژه ها به کار برده شود تنها محدوده و عرصه¬ی و میدان فعالیت تغییر می¬کند و گرنه در ماهیت حرکت جهادی هیچ تغییری ایجاد نمی¬شود. عرصه ممکن است فرهنگی یا اقتصادی و در شکل خاص آن نظامی باشد اما این جهاد است که به حرکت¬ها و فعالیت¬ها جهت می بخشد.
در واقع جهاد مختصات و ویژگی¬های خاصی دارد که تنوع و گستردگی این معانی از وزین بودن این واژه در ادبیات و فرهنگ دینی حکایت می¬کند.
بنابراین جهاد اقتصادی را می¬توان کوشش و تلاش بسیار، همراه با بذل جان و مال و توان و بهره¬گیری از روش¬ها و ابزارهای مناسب در راستای دستیابی به اهداف اقتصاد اسلامی با توسل به خدا و اتکا به نیروهای خودی و از بین بردن توانایی¬های دشمن تعبیر نمود.
اهداف جهاد اقتصادی
مهمترین اهداف جهاد اقتصادی شامل:
* عدالت محوری- جهاد باید همواره در راه خدا باشد و راه خدا در هر چیزی عدالت است. بر این اساس عدالت نقش بسیار اساسی در همه¬ی ابعاد هر چیزی از جمله حرکت¬ها و فعالیت¬های اقتصادی دارد؛
* سالم سازی اقتصاد-حرکت اقتصادی باید در چارچوب جریان سالم اقتصادی صورت گیرد و هر¬گونه عمل اقتصادی اگر همراه با تخریب عدالت یا گردش ناسالم اقتصادی باشد، حتی به قصد شکوفایی، عملی باطل خواهد بود. اقتصاد سالم و کارآمد در پرتو فرهنگ و ارزش-های اسلامی محقق می¬شود؛
* برنامه¬ریزی و مشارکت- حرکت اقتصادی اگر بخواهد مانند عمل جهادی انجام شود باید بر اساس برنامه¬ریزی انجام گیرد. زیرا جهاد این معنا را می¬رساند که دشمنی حضور دارد که او نیز طرح و برنامه هایی دارد و مقابله با آنها تنها با برنامه¬ریزی درست میسر خواهد بود؛
* بهره¬گیری از همه ظرفیت¬های جامعه- در جهاد اقتصادی باید از همه¬ی ظرفیت¬های امت اسلامی و کشور استفاده گردد؛
* ایجاد زیر ساخت¬های اقتصادی- مجموعه بسترهای یک جامعه که رشد و توسعه¬ی اقتصادی بر آن بنا نهاده می¬شود، زیر ساخت اقتصادی نامیده می¬شود. در حال حاضر وجود منابع بالقوه در کشور باعث شده است که زمینه¬ی لازم برای جهش و تحول اقتصادی در زمینه¬های مختلف و بویژه اقتصاد فراهم گردد؛
* مقابله با تحریم¬های اقتصادی- جهاد اقتصادی می¬تواند کشور را در مقابل انواع تحریم¬های اقتصادی مصون نماید و نقشه¬های دشمنان این مرز و بوم را نقش بر آب نماید و تهدیدهای اقتصادی را به فرصت¬های اقتصادی تبدیل کند؛
* مقابله با مفاسد اقتصادی- با انجام جهاد اقتصادی، تولید افزایش می¬یابد، توزیع ثروت و برخورداری¬های اجتماعی به عدالت نزدیک می¬شود، مدیریت بسیاری از فعالیت¬های اقتصادی به دست مردم سپرده می¬شود و سوء استفاده¬های اقتصادی مدیران دولتی و رانت خواری کاهش می¬یابد؛
* تحقق اقتصاد اسلامی- در اقتصاد اسلامی، اقتصاد معطوف به تعالی انسان است و بین فعالیت¬های اقتصادی و تعالی معنوی و تقرب انسان ارتباط حقیقی برقرار شده و تلاش¬های اقتصادی در جهت قرب به خدا قرار می¬گیرد. جهاد اقتصادی تلاش در مسیر بهسازی اقتصادی مبتنی بر انگیزه¬های الهی است. در نتیجه تحقق جهاد اقتصادی، تلاش برای تحقق اقتصاد اسلامی در کشور خواهد بود.
* حفظ اتحاد و انسجام ملی- اتحاد و انسجام ملی یکی از مهم¬ترین اصول و اهداف حرکت-های موفق اجتماعی از جمله جهاد اقتصادی است. انسجام ملی حاصل برآیند هماهنگی و همدلی مسئولان با یکدیگر، اتحاد مردم و پشتیبانی متقابل مردم و مسئولان است.
نقش تحول فرهنگی در توسعه اقتصاد کشور
در بخش توسعه¬ی اقتصادی، مهم¬ترین عنصر برای کمک به فرایند توسعه¬ی کشور، تغییری اساسی در فرهنگ که از طریق ایجاد ساختارهای اجتماعی مناسب باعث روی آوری جامعه به دانش و کاربرد روش¬های علمی در ابعاد مختلف زندگی و فعالیت¬های جامعه گردد، می¬باشد.
حسین عظیمی ریشه¬ی توسعه¬ی نیافتگی ایران را آن طور که در الگوی توسعه¬ی خود مطرح می¬کند، فرهنگی می¬داند. بطوریکه ریشه¬ی درخت توسعه، فرهنگ مناسب است و خوراک آن هم مدیریت و آموزش مناسب و سرمایه لازم برای تخصیص به فعالیت¬های توسعه¬ای است. تنه و شاخ برگ درخت را نظام اقتصادی و حفظ ثبات نظام تشکیل می¬دهد. ثمره شیرین این درخت نیز همانا رفع فقر و محرومیت، دستیابی به استقلال و خود کفایی و تأمین اقتصادی و اجتماعی برای همه مردم است .
بنظر وی جنبه¬ی فرهنگی توسعه، باورهای مناسب فرهنگی هستند که عبارتند از:
* حاکمیت نگرش علمی بر باورهای فرهنگی جامعه؛
* باور فرهنگی نسبت به برابری انسان¬ها.
انجام اصلاحات اساسی در سازماندهی سیاسی اقتصادی جامعه در گرو انجام تغییرات بنیادی در طرز تلقی¬ها و پندارهای فرهنگی جامعه است. از نظر عظیمی، وظیفه و هدف برنامه¬ریزی توسعه به هیچ وجه دولتی کردن اقتصاد نیست بلکه برای شکوفایی خلاقیت و نوآوری در سطوح مختلف و برای اقشار متنوع و متکثر جامعه است.
نوسازی فرهنگی و عملی نمودن آن، محور تحولات توسعه¬ای است. عامل زیربنایی در تحولات نگرش علمی- فنی جامعه، عنصر فرهنگی است. به بیان دیگر به نظر می¬رسد که مهم¬ترین عامل در نوین¬سازی تاریخی جامعه در دوران معاصر، عوامل فرهنگی است. ولی بایستی بلافاصله تأکید شود که نوع خاصی از تغییر فرهنگی و نه هر تغییری که صرفاً فرهنگی است. تغییر فرهنگی مورد بحث باید مستقیماً معطوف به تغییر جهت دادن نگرش و باورهای مردم در یک جامعه از وضعیت¬های مبهم موجود به حالتی باشد که در آن روش علمی عامل تعیین کننده در صحنه فرهنگی و اجتماعی است .
همچنین هیگن تحولات اقتصادی یک جامعه را معلول تحول فرهنگی و منبعث از آن می-داند. وی عقیده دارد تحول اقتصادی در فرهنگ به خودی خود باعث می¬شود که اقتصاد از حالت رکود خارج شود و به رشد و توسعه روی آورد. به نظر والت روستو مورخ اقتصادی مشهور معاصر دهه 1960، با تغییراتی که هیگن از آن یاد می¬کند، جامعه وارد مرحله تحول یا خیز اقتصادی می¬شود .
جهاد فرهنگی
فرهنگ مجموعه¬ای از معارف، عقاید، ارزش¬ها، اخلاق، آداب و سنن است که فرد در جامعه بدست می¬آورد و در قبال آن متعهد است. فرهنگ مجموعه¬ی نگرش¬ها، ارزش¬ها رفتارهای مشترک میان مردم است و از نسلی به نسلی منتقل می¬شود. با توجه به این تعریف می-توان گفت فرهنگ جهاد و شهادت مجموعه¬ای از باورها( خدامحوری)، ارزش¬های الهی( اخلاص و تقوا) و شیوه¬های رفتاری و ضوابطی است که فرد در جامعه اسلامی انجام می-دهد( تکلیف) و در واقع جهاد و شهادت ایفای تعهدات در قبال آنها می¬باشد .
جهاد فرهنگی به معنای سعی و تلاش برای تعیین و تفهیم و ترویج عقاید صحیح و ابطال عقاید باطل در جامعه می¬باشد.
در جهاد فرهنگی ابعاد زیر مورد توجه خواهد بود:
* اصلاح فرهنگ و الگوی مصرف؛
* ترویج فرهنگ صداقت در ارائه آمار واقعی توسط مردم؛
* ترویج فرهنگ ایثار و از خود گذشتگی و فضیلت¬های اخلاقی در عرصه¬های مختلف از جمله اقتصاد؛
* ترویج فرهنگ مهارت آموزی و کسب و کار در بین مردم؛
* ترویج فرهنگ سالم در کسب علم و مشاغل؛
* ایجاد تحول در نگرش مردم به مصادیق عبادات؛
* ترویج فرهنگ اقتصادی از طریق موازین اسلامی؛*
* ایجاد بازار اسلامی که در آن اخلاق و فضیلت اخلاقی محوریت دارد؛
* ترویج فرهنگ استفاده کالاهای ایرانی در بین مردم.

نتیجه گیری:
جهاد اقتصادی، معیار مناسبی است که استقرار آن می¬تواند فرصت جدیدی را در اختیار اقتصاد ایران قرار دهد. شرط موفقیت در عرصه¬ی جهاد اقتصادی مرهون جهاد فرهنگی و تلاش شبانه روزی و فداکاری مردم و مسئولان در راستای تعالی و پیشرفت نظام اسلامی است، از این ویژگی به عنوان روحیه جهادی یاد می شود، خواهد بود.
بسترهای لازم برای پیاده¬سازی کامل و شکل گیری جهاد اقتصادی در کشور، جهاد فرهنگی است. جهاد فرهنگی زمینه¬های روشنفکری را در جامعه تقویت می¬کند و آب حیات و فرهنگ صحیح را برای جامعه به ارمغان می¬آورد. در این چنین وضعیتی عنایت خداوند شامل حال جامعه می¬شود و فرهنگ ناب الهی و اسلامی بر جامعه حکم فرما می-گردد. البته جهاد فرهنگی یک جهاد مستمر است که در هر زمان باید به آن توجه خاصی مبذول گردد.
منابع:
1- ملکی، بهنام، توسعه اقتصادی و برنامه ریزی، انتشارات سازمان جهاد دانشگاهی، سال 1388.
2- لشگری، محمد، توسعه اقتصادی و برنامه ریزی، انتشارات پیام نور، سال 1389.
3- روزبهان، محمود، مبانی توسعه اقتصادی، انتشارات تابان، سال 1387.
4- بایدها و نبایدهای جهاد اقتصادی، مرکز مطالعات و تحقیقات و آموزش وزرات کشور، 1390.
5- زارعی، محمد باقر و آخوندیان، محمد جواد، مفهوم واژه جهاد و بررسی مصادیق آن با تاکید بر جهاد اقتصادی، مجموعه مقالات همایش ملی جهاد اقتصادی و هدفمندی یارنه ها، بیسج اساتید دانشگاه پیام نور قم، آبان ماه 1390.
6- بررسی و تحلیلی بر ابعاد جهاد اقتصادی ( ظرفیتها، روشها، امکانات و موانع) دفتر آموزش و پژوهش استانداری قم، مجموعه مقالات همایش ملی جهاد اقتصادی و هدفمندی یارنه ها، بیسج اساتید دانشگاه پیام نور قم، آبان ماه 1390.