مانی و دگردیسی هنر نقاشی/ نویسنده: پریس تنظیفی

۲۳ آبان ۱۳۹۲کد خبر: 32319۲

تدریس نظری هنرهای تجسمی در کشور، پیوندی بلادرنگ بین واژه نگارگری و دوره اسلامی تاریخ هنر ایران ایجاد کرده است. امروزه در تمام دانشگاه ها و دانشکده های هنری ایران، تاریخ نگارگری ایرانی از ابتدای دوره عباسی و خلق کتاب های مصور علمی مانند "حیات الحیوان" آغاز می شود. در این انگاره که مورد اتفاق نظر اعضای هیات علمی دانشکده های هنری است، نگارگری به دوره های متفاوتی تقسیم می شود که نام مکتب بر خود دارند.نام نخستین مکتب در آموزه های رسمی دانشگاهی ایران، مکتب بغداد (عباسی) عنوان می شود و گفته می شود که ا

اگر تعلیمات مدرسان دانشگاه های هنری را بپذیریم، با توجه به اصرار آنان مبنی بر تاثیرهنرمندان بیزانس(اروپا) در قوام این مکتب باید، نگارگری ایرانی متمایل به نقاشی اروپایی می شد و اصول و اسلوب این شیوه نقاشی را در ساختار و بن مایه خود به نمایش می گذاشت.اما مطالعه دقیق تر نگارگری ایرانی، گرایشی متفاوت را نشان می دهد.در واقع اگر بنا بر تاثیر بی چون و چرای نقاشی بیزانسی در هنر نگارگری باشد و یا به عبارت دیگر اگر بخواهیم بپذیریم که نگارگری از دوره عباسی بر پایه تعلیمات استادان بیزانسی در مکتبخانه بغداد آغاز می شود و ایرانیان این هنر را از آنان فرا گرفتهاند، دگردیسی و رشد ساختاری آن باید در مسیر راه و شیوهای نزدیک به هنر اروپایی بیزانسی قرار می گرفت.نقاشی بیزانسی نوعی نقاشی برای نمایش عوالم روحانی بود و داستان های مسیحی را با تاکید بر نمایش جهان محسوس و استفاده از نقش ها و الگو های نمادی، به تصویر می کشید. تاکید بر استفاده از نقش ها و الگو های نمادی در بستری وام گرفته از جهان محسوس بعد ها در اروپا، به اختراع شیوه نقاشی سه بعد نمایی منجر شد.تاکید بر این نکته ضروری است که گرایش نقاشی بیزانسی، نافی بیان تعالیم مذهبی و اندیشه های دینی نیست بلکه این شیوه نقاشی در اساس و بنیان خود برای تصویر سازی دینی به کار گرفته شده است.به این ترتیب انتصاب نگارگری ایرانی به ریشه های مذهبی و عرفانی و این گونه تفکرات، دلیلی بر تفاوت شیوه و ساختار تصویری نیست زیرا شیوه وامدار نقاشی بیزانسی نیز از ظرفیت ها و توانایی های بالقوه برای نمایش این گونه تفکرات برخوردار است و می تواند با گرایشهای قوی سمبولیستی به نتایج تصویری مطلوبی در این زمینه دست یابد.بنابراین علت تفاوتهای ساختاری و شکلی نگارگری با نقاشی بیزانسی و دگردیسی آن باید نتیجه ریشه ها و زمینه هایی متفاوت باشد که در تدریس نظری هنر نگارگری در کشور مغفول مانده است.نگارگری در دوره عباسی پس از یک دوره فترت به دلیل نیاز های تصویری ناشی از ترجمه کتاب هایی از زبان های سانسکریت، یونانی و پهلوی در کشور بار دیگر رواج می یابد.بدیهی است که کتاب های پهلوی که در گنجینه ها و کتاب خانه های ایران نگهد اری می شدند، منابعی در دسترس و رایج برای ترجمه و گرته برداری بودند.این کتاب ها خود از یک سنت تصویری غنی و منحصر به فرد برخودار بودند که ریشه در فرهنگ و نگرش ایرانی داشت و بر پایه سلیقه تصویری آنان خلق شده بود و در این میان ترجمه کتاب های برجای مانده از دوره ساسانیان و هواداران نحله های فکری آن دوران از اهمیت زیادی برخوردار می شود.رجوع مستقیم به نمونه های این کتاب ها اکنون محتمل نیست، زیرا یا فرمانداران و حاکمان عرب پس از ترجمه آثار منبع اصلی را نابود کرده اند، یا این منابع به علت گذر زمان از بین رفتند.با این وجود نوشته ها و اسناد تاریخی زیادی در این زمینه وجود دارد که می تواند راهگشا باشد.در این میان می توان به نقش بارز هنر مانوی در دگردیسی نگارگری ایرانی اشاره کرد، زیرا مشخص است که هنر مانوی در موطن آن بر اساس آمیزه ای از هنر پارتی و ساسانی پی ریزی شده بود و اساس و ریشه ای ایرانی داشت.از سوی دیگر، مانی نقاشی چیره دست بود و ازاین توانایی خود در نحوه تعلیم اصول اعتقادیش استفاده می کرد به گونه ای که خود می گوید: "چون همه رسولان، برادران من، که قبل از من آمدند، (ننوشتند) تعلیمات خود را چنانچه من مال خود را نوشتم، (و نه) نقاشی کردند تعلیمات خود را در تصاویر چنانچه (من نقاشی کردم) مال خود را" (کفالایا فصل 154 بند2).به این ترتیب مشخص است که مانی برای گسترش تعلیمات خود راه قابل فهم و سهل تصویر را برگزیده بود تا نشانه برتری دینش بر سایر دین ها باشد.در واقع در حکایتهای ایرانی بعد از اسلام، مانی را با لقب نقاش معرفی می کنند.فرمانروایان عباسی، روش تشریفات اداری ساسانی را توام با فرهنگ ساسانی در قلب خلیفه گری خود به اجرا در آورده بودند و پایتخت جدید آنها بغداد در نزدیکی تیسفون بنا نهاده شده بود.نام بغداد خود یک واژه فارسی به معنی هدیه خدا است و نشانگر نفوذ فرهنگ ایرانی در آن دوره است.در طول قرن هشتم میلادی مترجمان و بزرگان ادبی فارسی ترجمه و نوشتن قسمت هایی از شاهکارهای ادبی دنیا از زبان فارسی (پهلوی) به عربی را آغاز کردند و با تلاش های عالمان و فرهیختگانی مانند ابن مقفع و بشار ابن برد این حرکت ها رونق گرفت.البته گمان می رود این نویسندگان بانیان اصلی ترجمه آثار مانوی به زبان عربی هم بوده اند و برای نمونه مسعودی در تاریخ خود گزارش می دهد که ابن مقفع تعدادی از آثار مانی را به عربی ترجمه کرده است.یکی از این نشانه های فرهنگی شیوه های تصویر گری و کتاب آرایی مانوی بوده است که در واقع بر گرفته از شیوه های رایج هنر پارتی است.دانشمند و عالم مسلمان جاحظ (فوت 859 میلادی) می گوید که یک بار ابراهیم سندی به او گفت: "ای کاش زندیق ها این همه به صرف هزینه روی اوراق تمیز و سفید و مصرف مرکب براق و اهمیت قایل شدن برای خوشنویسی و زحمت دادن به کاتبین متمایل نبودند.چون به حقیقت هرگز ورقه ای که بتواند با برگی از کتاب آنها و خطی که با خط کتاب های آنها رقابت کند، ندیدیم.(مانی، کسلر صفحه 366)" وجه بارز و مختص زندیق ها (مانوی ها یا به عبارت دیگر هنر پارتی) در ارایه کتاب، ارتباط بسیار نزدیک بین نوشته و تصویر است.آنها برای نقطه گذاری یک نقطه سیاه می گذاشتند و دور آن را یک بیضی با رنگ صورتی یا نارنجی می کشیدند و گاهی هم به جای نقطه، گل زیبای رنگارنگی می گذاشتند. مسلم است که ریشه های هنرهایی مانند تذهیب و تشعیر در همین سنت ها نهفته است وترکیب متن و نوشته که از آن به عنوان مشخصه کتاب های دوره عباسی یاد می شود ریشه در هنر پارتی داشته است.به عبارت بهتر فرمانروایان عباسی در دستگاه دیوانی خود، به کل وام دار تمدن ایرانی بودند و برای سرپوش گذاشتن بر آن تلاش می کردند تا پس از بهره برداری از عالمان ایرانی به اتهام زندیق بودن آنان را از میان بردارند و منابع اصلی و مادر فرهنگی که از آن بهره برده اند را نابود سازند.نکته اینجاست که با وجود تلاش های آنها بسیاری از اسناد مکتوب و تصویری از دوران های مختلف تاریخی ایران در قالب دیوار نگاره، نقش برجسته و سند مکتوب در این سرزمین و سرزمین های تحت تاثیر آن برجا مانده است که می تواند امروزه برای روشن شدن جریان تاریخ و فرهنگ این سرزمین مورد استفاده مراجع علمی و دانشگاهی قرار گیرد.مسلم است که نگارگری ایرانی، بیش از آنکه وامدار نقاشی بیزانسی باشد و یا تحت تاثیر هر فرهنگ و هنر دیگری قرار داشته باشد، بر پایه نفوذ فرهنگی و استمرار هنری ایرانی بنا نهاده شده است و برای تدریس ویژگی ها و خصیصه های ذاتی این هنر باید ریشه های آن را از زمان هنر ساسانی و پارتی تدریس کرد و به استمرار نفوذ و فعالیت های متهمین و منسوبین به زنادقه توجه کافی نمود.

منابع:دایره المعارف هنر، رویین پاکباز- نقاشی وادبیات ایرانی، زهره فیضی - مانی و تعلیمات او، نزهت صفای اصفهانی

اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://zanjan.hozehonari.ir/s/9HY9M84

نظرات

در حال بارگذاری…

منبع: zanjan.hozehonari.ir