زنجان
← همه اخبار
طاق در معماری اسلامی ایرانی/ نویسنده: زهرا غیور
۲ اسفند ۱۳۹۲کد خبر: 32528۲
ساختمان طاق از رگه های آجری تشکیل شده است وتقریبا همان مشخصات ایستایی قوس را در فضا دارد. تفاوت قوس وطاق در میزان پوشش محل مورد نظر می باشد. قوس ها برای پوشش مکان هایی که دهانه آنها از عمقشان کوچکتر است کاربرد دارند. طاق را درابعاد گوناگون وشکل ها وگونه های مختلف طوری مورد استفاده قرار داده اند که انسان را به تعجب وا می دارد. پوشش بناهایی مثل مسجد جامع اصفهان با حدود ۴۷۶ طاق به اشکال گوناگون از نمونه های کم نظیر معماری جهان می باشد...
انواع سازه ها را قبل از ورود مصالح جدید در ایران را می توان به ۲ دسته تقسیم کرد.
1) سیستم ایستایی تیر پوش(سنگین):
در این نوع سازه ها نیرو ها عمدتا ناشی از وزن بنا به وسیله تیر های چوبی یا سنگی به ستون ها انتقال پیدا می کند و از آنجا به تکیه گاه منتقل می شود.
2) سیستم ایستایی فشاری (طاقی):
عملکرد در این نوع سازه ها بر مبنای انتقال سریع نیروی وزن زیاد بنا به شالوده وکم کردن تاثیر خمش است.سازه ای دارای مقاومت فشاری نسبتا زیادی هستند ولی در برابر کشش مقاومت بالی ندارند.حال در اجرای طاق ها برای کاهش وزن آنها و هم چنین پیاده سازی یک تهویه طبیعی به جهت جلوگیری از ورود گرما در تابستان وخروج گرما در تابستان معمولا طاق ها را به صورت دو لایه اجرا می کنند که در بعضی موارد در طراحی فاصله ۲ طاق آنقدر زیاد می شود که آدم به راحتی می تواند در بین دو لایه در حرکت کند. البته همواره از ظاهر سازه قادر به تعیین نوع سیستم باربری آن نیستیم چون در بعضی از سازه ها به علت زیبایی بنا از طاق های کاذب استفاده می کنند ولی سیستم سازه ای آنها تیر پوش است.
● مصالح ساخت سازه های طاقی:
تمامی مصالح ساختمانی را می توان به ۲ شاخه عمده تقسیم کرد:
1) مصالح سنگین مانند سنگ وآجر
2) مصالح سبک مانند چوب.
اکثرمصالح سنگین قدیمی دارای سختی ومقاومت بالا وانعطاف پذیری پایین می باشند. اما اکثر مصالح سبک حالت ارتجاعی داشته ونسبتا از مقاومت کششی بالایی بر خودار بودند.
در معماری اسلامی در ایران وبه طور اخص در سازه های طاقی اکثر از مصا لح سنگین استفاده شده است با این تفاوت که در این میان از چوب به عنوان عنصری کمکی تقویت مقاومت سازه در برابر کشش وعاملی برای حل مشکلات ایستایی بنا استفاده شده است.
حال اگر در معماری مناطق مختلف کمی تعمق بکنیم در مناطقی بیشتر به سازه های طاقی برخورد می کنیم که مصالح رسی به عنوان مصالح قالب مطرح باشند.
حال سعی می کنیم در اینجا به طور اختصار در مورد مصالح به کار رفته در طاق ها صحبت کنیم.
1) آجر: آجر که جزئ مصالح سنگین است به عنوان اصلی ترین مصالح در معماری اسلامی کاربرد دارد. قابلیت فیزیکی وفنی وهم چنین کار پذیری وشکل ورنگ آن را از خواص مهم این ماده ساختمانی هستند.
2) سنگ: ازسنگ می توان به عنوان یک عنصر کمکی و تزیینی در طاق ها نامبرد وکمتر می توان طاق هایی سنگی یافت که البته از این نوع طاق ها بندرت در گوشه وکنار ایران یافت می شود.
3) چوب: در معماری اسلامی از مقاومت کششی چوب در سازه های طاقی مثل قوس طاق وگنبد برای رفع مسئله رانش استفاده شده است. به عنوان مثال در مسجد جامع اصفهان برای مهار قوس های مختلف از این روش استفاده شده است وهم چنین در گنبد های دو پوسته از قرن هفتم به بعد استفاده از چوب در فواصل مختلف در لای جرزهای دیوار برای جلوگیری از خرد شدن آجرها بر اثر فشار زیاد به کا رگرفته شده است.
4) ملاتها: در روند تکامل فنون ساختمان و بخصوص در ساخت سازه های عمودی وهم چنین سازه های عمودی وهم چنین سازه های طاقی ملات ها همیشه نقش مهمی را در امکان دادن به شکل گیری سازه های پیچیده ایفا کرده اند.
ملات به عنوان یک ماده چسبنده عمل می کند. در ساخت سازه های طاقی سازندگان از ملات های مختلفی استفاده می کرده اند که ما در اینجا به مهم ترین آنها یعنی ملا تهای گچی ونیز ملات های آهک اشاره می کنیم.
1_۴) ملا ت های گچی: چسبندگی بالا گیرش سریع واستحکام اولیه گچ باعث به کا رگیری وسیع آن در اجرای ساختمانهای طاقی شده است و در واقع بر پا کردن یک سازه طاقی مثل گنبد انواع طاق ها وقوس ها که در آنها از قالب چوبی استفاده نشده است ملزم به استفاده از این ماده است.
2_۴) ملاتهای آهکی: اهمیت این ملات در ساخت سازه های طاقی بیشتر به خاطر استفاده از آن در پایه ریزی پی ها می باشد. یکی از مهم ترین ملات های آهکی ملات ساروج است که اگر چه در اجرا مشکلاتی دارد ولی دارای مقاومت نهایی قابل توجهی است. حال بعد معرفی مصالح ساخت سازه های طاقی به بررسی انواع بنا های طاقی خواهیم پرداخت.
1) قوس: اولین سازه طاقی مورد بررسی قوس است. غیاث الدین جمشید کاشانی قوس را چنین تعریف می کند: قوس جسمی منحنی شکل بر یا پوشش است. که دهانه آن از عمقش بیشتر باشد. تعادل قوس رابطه نزدیکی با پی وگشتاور وارد شده از طرف بارها که به شانه قوس انتقال پیدا می کند دارد. فن اجرای این سازه نسبت به زمان خود روش پیشرفته ای بوده است. قدمت قوس به چند هزرا سال قبل از میلاد مسیح می رسد واستفاده از این عنصر ساختمانی در حدود ۳۰۰۰ سال قبل در تمدن بین النهرین رایج بوده است. یکی از انواع قوس ها قوس کاذب است.در این قوس وزن هر آجر یا سنگ بر روی نصف آجر یا سنگ زیرین خود به صورت عمودی وارد شده وسپس به پایه انتقال پیدا می کند.
برای اجرای قوس ها از آجر برروی زمین ساخته وداخل قالب را با نی وملات گچ پر کرده وبعد از خشک شدن و بیرون آوردن آن قرینه آن را در همین قالب ساخته وبه کمک چوب بر روی دیوار سوار می کنند. برای دهانه های بزرگ چون اسختن وریختن قالب گچی بر روی زمین و سوار کردن آن بر دیوار میسر نبوده برروی بنا تکه قوس را اجرا می کرده اند.
2) طاق: از تجسم یک قوس در فضا طاق بوجود می آید. ساختمان طاق از رگه های آجری تشکیل شده است وتقریبا همان مشخصات ایستایی قوس را در فضا دارد. تفاوت قوس وطاق در میزان پوشش محل مورد نظر می باشد. قوس ها برای پوشش مکان هایی که دهانه آنها از عمقشان کوچکتر است کاربرد دارند. طاق را درابعاد گوناگون وشکل ها وگونه های مختلف طوری مورد استفاده قرار داده اند که انسان را به تعجب وا می دارد. پوشش بناهایی مثل مسجد جامع اصفهان با حدود ۴۷۶ طاق به اشکال گوناگون از نمونه های کم نظیر معماری جهان می باشد.
▪ انواع طاقها:
الف) طاق آهنگ:
این طاق به شکل یک نیم استوانه تو خالی می باشد واز حرکت یک قوس در امتداد یک خط بوجود می آید. استفاده از این نوع طاق معمولا مناسب فضاهای مستطیل شکل مثل راهروها وایوان ها ست.نمونه های زیادی از این نوع طاق در معماری قبل وبعد از اسلام ساخته شده اند به عنوان مثال در دوره های ساسانی بناهایی مثل طاق کسری ازاین نوعند. هم چنین در مسجد تاریخانه دامغان ومساجد جامع نایین اصفهان اردستان نطنز وگوهر شاد فضاهای بزرگ با این نوع طاق پوشیده شده اند.
ب) طاق ترکین:
از نظر هندسی از تقاطع دو طاق آهنگ بوجود می آید. فضایی که این طاق می پوشاند به شکل مربع مستطیل یا چند ضلعی منتظم است. در سطح داخلی این طاق نسبت به قوس هایی که به کار رفته است ترک هایی دیده می شود. از نظر اجرایی طاق ترکین باید همزمان از روی چهار دیوار بر پا می شود و مثل سایر طاق ها اجرای آن بدون استفاده از قاب صورت می گیرد. ازاین نوع طاق در پوشش چند فضا در مسجد جامع اصفهان استفاده شده است به طور کلی درمعماری ایران از این نوع طاق کمتر استفاده شده است.
ج) طاق چهار بخش:
این نوع طاق مانند ترکین از تقاطع دو طاق آهنگ بوجود می آید با این تفاوت که در این نوع طاق به جای اینکه چهار ضلع طاق برروی چهار سطح تکیه کنند برروی چهار نقطه استوارند.
قسمت حمال طاق های چهار بخش از چهار طاق وچهار ترک تشکیل شده است. بارهای وارده کلا توسط مجموعه ای از قوسهای به هم چسیده که ترکها را می سازند به چهار تکیه گاه منتقل می شوند. اجرای این طاق از چهار گوشه آن شروع وبه راس آن ختم می شود.
د) طاق وتویزه:
این روش ساختمانی یکی از پیشرفته ترین فنون طاق سازی می باشد. این طاق بر مبنای عناصری به نام تویزه یا لنگه شکل می گیرد. لنگه ها وتویزه ها قوس های پیش سلاخته ای هستند که در کار گذاشته می شوند وسپس دورآنها را با آجر می پوشانند. شکل به دست آمده را باریکه طاق نیز می گویند. در کاخ عالی قاپو از باریکه طاق ها به عنوان اسکلت بندی بنا استفاده شده در این قسمت دو نوع از انواع مختلف آن یعنی طاق کجاوه و کاربندی را معرفی می کنیم:
▪ طاق کجاوه:
این نوع طاق تمام بار های وارده از پوشش اصلی خود را به باریکه های طاق منتقل می کند. از این نوع طاق در خانه های یزدی ویا در مسجد جامع تبریز استفاده شده است.
▪ طاق کاربندی:
با کاربرد لنگه ها وتویزه ها واستفاده از آجر از نظر فنی واجرایی سازه ای سبک وسریع الاجراواز نظر ظاهری سازه ای زیباست. طرز اجرای کاربندی به این ترتیب است که ابتدا دو یا چهار طاق کامل به عنوان تویزه اصلی وباربر بنا کرده وبقیه باریکه ها را به آن ها متصل می کنند. پس از اینکه همه باریکه ها را به این روش بر پا کردند روی آنها طاق می زنند. برای دهانه های نسبتا بزرگ بنا بر مسائل ایستایی می بایست از باریکه طاق های بزرگی استفاده کرد.
منابع: 1- نیارش سازه های طاقی در معماری اسلامی ایران:غلامحسین معماریان 2- هنر ایران: ترجمه بهروز حبیبی 3- معماری ایران(دوره اسلامی): تالیف کیانی 4- معماری اقلیم گرم وخشک: تالیف توسلی
منابع: 1- نیارش سازه های طاقی در معماری اسلامی ایران:غلامحسین معماریان 2- هنر ایران: ترجمه بهروز حبیبی 3- معماری ایران(دوره اسلامی): تالیف کیانی 4- معماری اقلیم گرم وخشک: تالیف توسلی
اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://zanjan.hozehonari.ir/s/C4BU29A
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: zanjan.hozehonari.ir