سیمای جهاد اقتصادی( کار و تلاش) در قرآن و آموزه های اسلامی

چکیده:
معیار ارزش انسان به اراده اوست. انسان با اراده معنویش قادر است در مسیر صراط المستقیم قرار گیرد و به اهداف عالیه خود نایل گردد چرا که انسان توانایی آن را دارد که به هر کاری همت گمارد و اراده نماید آن کار را انجام دهد.
قرآن مجید یک اصلی را تعلیم می دهد که در همه امور می تواند قابل توجه و تعمیم باشد و آن عبارتست از :« وَأَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ »( انجم، 39 ) سعادت هر کس در گرو عمل اوست.
در آیات و روایات بر داشتن همت های بزرگ و اهداف والا تاکید فراوان شده است و دلیل آن این است که این همت های بلند و اهداف متعالی هستند که انسان ها را به تلاش های ارزشمند، مداوم، پی گیر و خستگی ناپذیر فرا می خوانند. کسانی که افکار بلند و همت های والا دارند نمی توانند همت خود را در دائره کوچکی محصور سازند و همواره پس از نیل به مقصود، خود را در آستانه مقصد دیگر می بیند. بنابراین باید از آغاز کار، اهداف را بلند در نظر گرفت. واقعیت هم همین است تا انسان خود را برای اهداف بلند آماده نسازد، به سختی به اهداف کوچکتر دست می یابد.
در این مقاله ابتدا به بررسی کار و تلای در کلام بزرگان پرداخته می شود آن گاه بعنوان نمونه ای از اسوه کار و تلاش مقدس حضرت داود از منظر قرآن مورد بررسی قرار می گیرد و در پایان دیدگاه شهید مرتضی مطهری در خصوص جایگاه و اهمیت کار و همت تبیین می گردد.
فصل اول
مقدمه:
انسان به مقتضای اینکه دارای اراده است قادر است در مسیر زندگی خود گام نهد و راه درست یا نادرست را بر گزیند منتهی اگر انسان در مسیر درست قرار گیرد تمام نیرو ها در جهان آفرینش به امر خداوند متعال در صدد یاری و مساعدت به او بر می آیند در اینجا او می تواند با همت عالی خود در مسیر صحیح زندگی قرار گیرد و به اهداف عالی خویش دست یابد.
انسان توانایی آن را دارد که به هر کاری همت گمارد و اراده نماید بتواند آن را انجام دهد . چرا که خواستن اراده کردن است و اراده کردن تصمیم گرفتن. شاعر نیز چنین می سراید:
همت اگر سلسله جنبان شود
مور تواند که سلیمان شود
آن را که عقل و همت و تدبیر و رای نیست
خوش گفت پرده دار که کس در سرای نیست.
فرد و یا جامعه ای اگر کاری را اراده کنند، می توانند آن را انجام دهند. توفیق انجام کار، همان عزم و اراده انجام آن است. حضرت امام صادق(ع) در این زمینه می فرمایند:« هرگز بدنی از انجام آنچه که اراده کرده و همت گماشته، ضعیف نخواهد شد.»
داشتن اراده ای قوی و تزلزل ناپذیر، مختص اقویاست. موفقیت و شکست ما وابسته به این است که دارای اراده قوی یا ضعیف باشیم. هر چه موانع و مشکلات ما برای انجام کاری بیش تر باشد، اراده قوی تر و همت والاتر و نیز انرژی بیش تری لازم خواهد بود..
اولین قدم برای رسیدن به موفقیت عبارتست از داشتن اراده قوی، زیرا انسان با اراده قوی همواره با مشکلات مبارزه کرده و تسلیم نمی شود. برای فرد با اراده، هیچ امری غیرممکن نیست، کسی که دارای عزم راسخ است، می تواند جهان را مطابق میل خود عوض کند.
قرآن یک اصل را تعلیم می دهد که در همه امور باید مورد توجه و قابل تعمیم باشد. می فرماید:" وَأَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ " سعادت هر کس در گرو عمل اوست.
در این نوشتار همت و کار مضاعف از نظر قرآن و روایات بیان می گردد.
بیان مساله
ارزش و اعتبار انسان به اراده اوست و ارداه نیز همت را در پی دارد همت می تواند عالی یا دانی، بلند یا دون باشد
انسان با همت خویش اوج می گیرد، چنان که پرنده با بالهایش آسمان ها را در هم می نوردد. امیرمؤمنان حضرت علی (ع) در این باره می فرماید:« قدر و ارزش هر انسانی به قدر همت اوست.»
در آمیزه های دین اسلام به اراده و همت هر کس در انجام عمل تاکید فراوان شده است. یکی از نشانه‌های عزم و اراده و تصمیم جدی، پایداری و مقاومت است. بیشتر نوابغ و اندیشمندان، بیش ازآن که متکی به قدرت نبوغ خویش باشند، از همت و استقامت و بردباری بهره برده‌اند. البته همواره ‌رسیدن به موفقیت، مشکلاتی به همراه دارد صبر و شکیبایی و استقامت و بردباری، شیوه مردان بزرگ، کامیاب و موفق جهان است.
در سالی که بنا به پیشنهاد مقام معظم به نام جهاد اقتصادی نامیده شده است فرصت مغتنمی پیش آمده است تا دراین خصوص به تفکر و تدبر بپردازیم . سوالی که در این نوشتار مورد نظر نگارنده می باشد عبارتست از:
جایگاه کار و تلاش در آیات و روایات چه می باشد؟
علل و ضرورت بررسی
در روزگاری که ما زندگی می کنیم و در کشوری که نامش را میهن گذاشته ایم، شرایطی حکم فرماست که اگر از آن بهره کافی نبریم، خسرانی بزرگ را در پی خواهد داشت ولذا باید جلوی آن گرفته شود تا در آینده شاهد آه های جان سوز افسوس های پر شمار نگردیم.
سنت نیکوی نام گذاری برای سال ها، همراه با گشایش دریچه های نو به روی ملت و توجه مسوولان به مقوله ای واحد و داشتن طرح و برنامه هایی در همه زمینه ها، و به کار بستن تمام توان در همه جنبه هاست. برای اینکه بتوانیم سالی خوب، همراه با پیشرفت های بزرگ داشته باشیم.
ضرورت و اهمیت این بررسی در اینجا بیشتر نمایان می گردد که بتواند بستری جهت پدید آوردن طرح ها و برنامه های مناسب و فراگیر و همه جانبه در جامعه فراهم سازد به گونه ای که شاهد پیشرفت های چشمگیر در درخل و خارج کشور خود باشیم.
هدف بررسی
هدف این بررسی عبارتست از: تبیین جلوه های کار و تلاش در آیات و روایات
تعاریف و مفاهیم
همت: قصد کردن، خواستن، توجه قلب و قصد اوست به جمیع قوای روحانیه به جانب حق برای حصول کمال خود یا برای دیگران
فصل دوم
کار و تلاش در آیات و روایات
مقدمه:
سال 89 درحالی از سوی رهبر معظم انقلاب به نام سال"همت مضاعف و کار مضاعف" نام گذاری شد که آقای"محمود احمدی نژاد" رئیس جمهوری به عنوان یکی از الگوهای عملی این شعار بزرگ، از ابتدای سال و در روزهایی که بیشتر مسئولان از زمان تعطیلات برای استراحت کردن استفاده می کنند، او از ابتدای صبح تا پاسی از شب مشغول کار و تلاش است.
رییس جمهوری از ابتدای سال نیز همین روند را ادامه داد و کار و تلاش خود را برای خدمت به مردم دو چندان کرده است. ایشان با تلاش پیوسته و شبانه روزی، گفتمان کار و تلاش بی وقفه را با دو شناسه" انقلابی" و"مردمی" نهادینه کرده اند.
رئیس جمهور کشورمان در دهه سوم انقلاب بار دیگر گفتمان عدالت و عزت،خدمت به محرومان جامعه و ایستادگی در برابر دشمنان نظام را احیا کرد و وزرا و کابینه دولت را به میان اقشار جامعه کشاند، تا نشان دهد روحیه خدمت بی منت به مردم به ویژه اقشار محروم جامعه که مورد تاکید دین مبین اسلام، امام راحل و رهبر معظم انقلاب است،‌در دولت او موج می زند.
همه این پیشرفتها مرهون اتکا ء دولت و ملت به ایده های دین مبین اسلام است لذا باید در تمامی امور به خداوند تمسک جوییم و از او استعانت نماییم در این فصل همت و کار مضاعف در منظر روایات و آیات مورد بررسی قرار می گیرد.
کار و تلاش در کلام بزرگان
انقلاب اسلامی ایران بزرگ ترین تحول قرن چهاردهم هجری قمری و بیستم میلادی و نقطه عطف درتحولات جهانی است. امام خمینی (ره) در وصیت نامه خویش فرمودند: این انقلاب بزرگ که دست جهان خواران و ستمگران را از ایران بزرگ کوتاه کرد با تاییدات غیبی الهی پیروز گردید اگر نبود دست توانای خداوند امکان نداشت.
ایشان در همین نوشتار انقلاب اسلامی ایران را « امانت الهی»و « هدیه غیبی»و « تحفه الهی»و « پدیده الهی» دانسته اند که از جانب خداوند منان به ملت ایران عنایت شده است. بی تردید این نعمت بزرگ الهی نیازمند پاسداری و حفاظت است. بقا و دوام انقلاب اسلامی بدون تحقق شرایط و لوازم آن امکان پذیر نیست. رهاکردن انقلاب در بین راه و کوتاهی در رساندن انقلاب به تمام اهداف بزرگ و بی پایان آن از آفات انقلاب است. خستگی انقلابیون تنبلی بی حالی ناامیدی سستی و بی حوصلگی آنان خطر بزرگی است که انقلاب را تهدید می کند. حضور در تمام صحنه های انقلاب و سعی و کوشش همه جانبه و تلاش دائمی در راستای پاسداری از انقلاب اسلامی و فراهم نمودن شرایط و عوامل تداوم آن و ظیفه و تکلیف الهی عمومی است. روحیه انقلابی تلاش تحرک پویایی فعالیت و نشاط انقلابی عامل بقا و پایداری انقلاب و ضامن رسیدن به اهداف بلند و نهایی انقلاب است.
پیامبر و امامان علیهم السلام پیوسته مسلمانان را به« عمل صالح» و تلاش و کوشش دعوت کرده اند. امام باقرعلیه السلام نیز در رهنمودهای الهی خویش همگان رابه عمل، جهاد، اجتهاد، بیداری، بلند همتی، پایداری، صبربراطاعت، خودنگهداری از معصیت خدا، شکرنعمت و معرفت فرمان داده اند و آنان را از تنبلی، بی کاری، کم کاری، کسالت، سستی، بی حالی و بی حوصلگی بازداشته اند.

نفی تنبلی و بی حوصلگی
تنبلی و بی حوصله گی ریشه بسیاری از ناکامی ها و شکست هاست امام باقر(ع) در نکوهش تنبلی و بی حوصله گی فرموده اند: از تنبلی و بی حوصله گی بپرهیز و دوری کن که آن دو حالت کلید هر بدی و سرآغاز هرشری است! هرکه تنبل شد حقی را ادا نمی کند و آن که بی حوصله و بی قرار باشد بر هیچ حقی صبر نمی کند و شکیبایی نمی ورزد. انقلاب اسلامی نعمت بزرگی است که حقوقی رابرگردن هرایرانی و هرمسلمان می نهد. ادای این حقوق و شکیبایی بررعایت این حقوق باخستگی و تنبلی و کم حوصلگی امکان پذیر نیست. تنبلی و بی حالی انقلابیون و ضعف و بی حوصلگی اقشار و طبقات جامعه انقلابی ایران آفت انقلاب و مایه درماندگی و نابودی انقلاب است. باتنبلی و بی حالی مردم انقلاب اسلامی در برابر دشمنانش رها می شود و بی پشتیبان می ماند و اشرار با شرآفرینی و ضربه زدن به انقلاب اسلامی مردم را از خیر و برکت انقلاب محروم نماید.
امام باقر علیه السلام در حدیث دیگر هشدار داده و درباره خطر تنبلی و کسالت فرموده اند: الکسل یضر بالدین و الدنیا تنبلی به دین و دنیا ضرر و زیان می رساند. در سخن پیشین تنبلی دست مایه هر شر و بدی و در این سخن نیز برای دین و دنیای انسان ها زیان بار شده است بنابراین برای تداوم انقلاب باید از آن دست برداشت.
نکوهش تسویف و توانی
مسلمانان از به آینده و اگذار نمودن کارها و سستی در انجام امور نهی شده اند. امام باقر(ع) فرموده اند: ایاک والتسویف فانه بحر یغرق فیه الهلکی و ایاک و التوانی فیمالا عذر لک فیه فالیه یلجا النادمون از امروز و فردا نمودن در کارها دوری کن که آن همانند دریایی است که هلاک شونده در آن غرق و نابود می گردد و از سستی در آن چه که در آن برای تو عذری نیست بپرهیز که پناهگاه و ماوای پشیمانان و علت پشیمانی است.
مطابق این رهنمود ارزنده امام پنجم کوتاهی از انجام به موقع هرکار و به تاخیر انداختن آن و امروز و فردا نمودن و واگذاری کارها به آینده و آیندگان علت نابودی و هلاکت می دانند. واگذاشتن کارها به فردا همانند فرورفتن در دریای بی پایان و بی کرانه ای است که هلاکت و غرق شدن را در پی دارد.« تسویف» عامل ازدست دادن فرصت های طلایی و محروم شدن از تحرک و نشاط انقلابی و ترک اقدامات لازم و ضروری است.« توانی» و ضعف و سستی نیزعامل پشیمانی است. اگر انقلابیون از فرصت های گوناگون برای کوشش و تلاش در راه رساندن انقلاب به اهداف الهی اش بهره برداری ننمایند با سستی و ضعف افراد و اقشار انقلابی جامعه فرصت ها از دست می رود و یا تبدیل به تهدید می گردد و درنهایت پشیمانی انقلابیون رادرپی خواهدداشت.
ارزش عمل صالح جهاد و اجتهاد و اطاعت
تمام سفارش ها و موعظه های الهی امام باقر(ع) در راستای تشویق انسان ها به کار و تلاش است. ایشان در دعوت به سخت کوشی فرموده اند:« علیکم بالورع و الاجتهاد» بر شماباد به ورع و تقوی و تلاش و اجتهاد. آن حضرت در برتری و ارزش جهاد و کوشش نیز فرموده اند: لافضیله کالجهاد و لاجهادکمجاهده الهوی هیچ فضیلتی همانند جهاد نیست و هیچ جهادی نظیر مجاهده باهوای نفس نیست« اجتهاد»و «جهاد» به معنای تلاش و کوشش تمام و کامل است. بنابراین کارو تلاش خستگی ناپذیر و تمام کوشش خویش رابه کاربردن و همه سعی خویش رانمودن و انجام کارها با تمام نیرو و توان رسالت هر انقلابی متعهد است. سخت کوشی و فعالیت و کوشش دائمی درراه پاسداری از دستاوردهای انقلاب و تحقق اهداف و آرمان های اسلامی انقلاب بالاترین فضیلت و ارزش است زیرا مستلزم مجاهده باهوای نفس و نبرد با وسوسه های شیطانی و مبارزه باتنبلی و بی حالی و بی عاری و ضعف و سستی است.
همت بلند
امامان علیهم السلام راهنمایان بشریت به عزت و کرامت و دوراندیشی و همت بلند و اهداف بزرگ بوده اند. امام باقر(ع) در سفارش های ارزنده خویش به جابر جفعی فرموده اند: لاشرف کبعدالهمه هیچ شرفی همانند دوری و بزرگی همت و بلندهمتی نیست. در همین وصایا نیز گفته اند: استجلب عز الیاس ببعدالهمه عزت ناامیدی و بی نیازی از مردم را با دوری و بزرگی همت جلب نما! مطابق این رهنمودهای امام باقر(ع) داشتن برنامه های بزرگ و اهداف بلند و دور که همواره انسان را به سعی و کوشش همه جانبه وادار نماید مایه شرافت و عزت و بی نیازی از بیگانگان است. همت بلند و تلاش مناسب مومنان در راه رسیدن به اهداف بزرگ انسان ها را به خودباوری و خودکفایی و رهایی از وابستگی به کافران و بی دینان می رساند. امام باقر(ع) به گروهی ازشیعیان هشداردادند: ای جستجوگر بهشت چقدر خوابت طولانی و چهارپایت خسته و درمانده و همتت سست ضعیف و وارفته است. در این سخن امام باقر(ع) به طالبان بهشت یادآوری شده است که بهشت با سخت کوشی و تلاش کامل و سعی تمام و بابیداری و مرکب راهوار و آماده و همت عالی و بلند و هدف های بزرگ به دست می آید.
شکرنعمت و مرگ طمع
شکرنعمت علت افزایش نعمت است. امام باقر(ع) درباره افزایش نعمت ها با شکر و زوال نعمت ها با کفران نعمت و ترک شکر فرموده اند: با بزرگی شکر زیادی نعمت ها را جلب نما و به بزرگی شکر برای ترس از زوال و نابودی نعمت ها توسل بجو و بقای عزت را با نابودی و مرگ طمع طلب نما!
در این حدیث یادآوری شده است که زیادی نعمت معلول شکر و زوال نعمت نیز محصول ترک آن است و عزت و استقلال و کرامت انسان ها بانابودی و مرگ طمع باقی ماند و با طمع ورزی عزت از بین می رود.
نقش علم و معرفت درعمل صالح
« عمل صالح » بیش از هر چیز دیگر در بقا و تداوم انقلاب اسلامی موثر است. بی تردید عمل صالح انقلابی در گرو شناخت درست انقلاب است. شناخت عمیق انقلاب اسلامی راهنمای عمل صالح انقلابی است. تنها با آگاهی از ماهیت انقلاب و شناخت اهداف ارزش ها و آرمان الهی آن عمل صالح و اقدامات شایسته سازنده و سودمند در جهت بقا و توسعه و کمال انقلاب اسلامی انجام می شود. امام باقر(ع) فرموده اند:
شناخت اهداف ارزش ها و آرمان الهی آن عمل صالح و اقدامات شایسته سازنده و سودمند در جهت بقا و توسعه و کمال انقلاب اسلامی انجام می شود. امام باقر(ع) فرموده اند:
« هیچ عملی جز با معرفت قبول نمی شود و معرفت جز با عمل نیست و هر که بشناسد معرفتش او را بر عمل دلالت و راهنمایی می نماید و هر که نشناسد پس عملی برای او نیست »
این حدیث بر پیوند استوار« معرفت »و « عمل» تاکید دارد به گونه ای که معرفت را راهنمای عمل صالح می شمارد و عمل بی معرفت را بی ارزش می داند به حدی که عمل بی معرفت را هیچ می بیند. از این رو کوشش در راه شناخت صحیح انقلاب اسلامی برای عمل صالح انقلابی و اقدامات تاثیرگذار در بقا و دوام و تکامل انقلاب ضروری است.
کار و تلاش در بخش الگوی اجتماعی
الف) حضرت داود(ع) اسوه کار و تلاش مقدس
داود از شخصیت‏هاى برجسته و جامع الاطراف قرآنى و مورد تمجید و ستایش آیات متعدد است. علاوه بر آیاتى که غیر مستقیم عظمت شخصیت او را مى‏رساند، آیات و جملات زیر به صراحت در بیان شأن و منزلت والاى او نازل شده است:
وَاذکُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الأَیْدِ إِنَّهُ أَوّابٌ؛
و داود، بنده ما را که داراى امکانات متعدد بود به یاد آر. آرى او بسیار بازگشت کننده به‏سوى خدا بود.
یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِى الأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّاسِ بِالحَقِّ؛
اى داود، ما تو را در زمین خلیفه و جانشین گردانیدیم؛ پس میان مردم به حق داورى کن.
شیوه‏هاى دعوت حضرت داود(ع)
1. توجه به خدا و سپاسگزارى دائمى
داود(ع) همچون سایر پیامبران همواره در مسیر زندگانى و دعوت، خدا محورى را سرلوحه توجه خویش قرار مى‏دهد؛
وَلَقَدْ آتَیْنا داوُدَ وَسُلَیْمانَ عِلْماً وَقالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى فَضَّلَنا عَلى‏ کَثِیرٍ مِنْ عِبادِهِ المُؤْمِنِینَ؛
و به راستى به داود و سلیمان دانشى عطا کردیم، و آن دو گفتند: ستایش خدایى را که ما را بر بسیارى از بندگان با ایمانش برترى داده است.
2. داورى عادلانه و احقاق حق
یکى از مقام‏هایى که خداى تعالى به داود عطا فرمود، قضاوت و رفع مخاصمات میان مردم بود و وى در این زمینه با تلاشى مجدانه در صدد احقاق حقوق مظلومان شد؛
فَاحْکُمْ بَیْنَ النّاسِ بِالحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الهَوى‏؛
پس میان مردم به حق داورى کن و زنهار از هوس پیروى مکن.
3. جهاد شجاعانه در راه خدا
داود پیامبرى قدرتمند و توانا در تمام عرصه‏هاى زندگى بود و به انسان‏ها مى‏آموخت که به همراه دانش فراوان چگونه از مهارت‏هاى فنى چشمگیر نیز برخوردار شوند که از جمله آنها مهارت در کارزار و شجاعت در میدان جهاد فى‏سبیل الله بود. این صفت و ویژگى را قطعاً مى‏توان یکى از شیوه‏هاى دعوت آن حضرت شمرد.
در روایات نیز آمده است که رسول‏خدا(ص) فرمود:
خداوند از میان انبیا چهار تن را به شمشیر برگزیده است: حضرت ابراهیم، داود، موسى‏ومن.
4. ساده‏زیستى و تأمین معاش از دسترنج خود
داود در حالى که حکومتى نیرومند بر انسان‏ها تشکیل داده بود و قادر به تصرفاتى خارق‏العاده نیز در طبیعت بود، هرگز حاضر نشد از دسترنج دیگران و یا از اموال عمومى مصرف کند. بلکه در هر حال از در آمد حاصل از کارهاى دستى و صنعتى خود بهره مى‏برد که بیشتر عبارت بود از ساخت جامه و لوازم جنگى:
و به او ساختن زره( لباس جنگ) را آموختیم تا شما را از تأثیر سلاح جنگ نگاه دارد، پس آیا شما سپاسگزارید؟
5. التزام به نظم و نظارت و وقت شناسى
در حکومت داود، نظم و انضباط جایگاهى بس مهم داشت و از پیامبرى که با فرمان صریح الهى مأمور اجراى احکام شده ( فَاحْکُمْ بَین النّاسِ بالحقِّ) جز این انتظار نمى‏رود. نیشابورى در قصص الانبیاء مى‏گوید:
داود(ع) روزهاى خود را چهار قسم کرده بود؛ روزى براى خانواده‏اش، روزى براى عبادت، روزى براى رسیدگى به امور مسلمانان و یک روز براى بنى‏اسرائیل اختصاص داده بود که با آنان( براى حل مسائل آنها) مذاکره و گفتگو مى‏کرد و نشست پرسش و پاسخ داشت.
6. وعظ و اندرز
داود به عنایت خداوندى از حکمت‏هاى فراوانى برخوردار بود و همواره در معاشرت و برخورد با مردم، آن حکمت‏ها را به کار مى‏بست و مخاطبان را به آن توجه مى‏داد؛ گاهى بخش‏هایى از زبور را بر آنان مى‏خواند و گاهى خود به ارشاد و نصیحت سرگرم مى‏شد. مانند نمونه زیر:
اى کشت کننده گناهان و بدى‏ها، بدان که تو تنها خار و خاشاک درو خواهى کرد.
ب) جایگاه همت، اراده، کار وتلاش در اندیشه و سیره شهید مطهری
استاد مطهری در زمان تحصیل و همچنین فعالیت‌های پس از آن الگویی از همت و کار است که می‌توان شاخصه‌های آن را در موارد ذیل جستجو کرد.
1- شدت کار و تلاش در تحصیل علم:
به نقل از همسر ایشان آمده است:« برخی مواقع در اثر شدت کار و فشار تلاشهای فکری، اعتراف می‌ کرد که خسته ‌ام و سرم گیج می‌رود».
ایشان برای درک و فهم عمیق و دقیق دروس، تمام همت و توان خویش را به کار می ‌گرفت. در این رابطه به نقل از شهید قدوسی آمده است:« پشتکار و کثرت مطالعه‌ آقای مطهری در مدرسه فیضیه همه‌ ما را به اعجاب می آورد. استاد مطهری وقتی اصول فقه را خوانده بود مدعی بود که جزوه و اثری نیست که در این زمینه باشد و من آن را ندیده باشم .
2- تمام و تلاش در عرصه‌ سیاسی:
در حالی که شهید مطهری به عنوان یک چهره‌ علمی و فرهنگی شهرت داشت و دغدغه‌های علمی، بخشی از اوقات ایشان را به خود اختصاص می‌ داد، اما ایشان در راه نیل به اهداف سیاسی بلندش و در رأس آن برپایی حکومت اسلامی از عضویت در هیئت‌های مؤتلفه تا برگزاری جلسات درس شناخت در کانون توحید برای حل مشکلات فکری و جلوگیری از انحراف بیشتر منافقین( سازمان مجاهدین خلق)، فروگذار نبود.
3- کار و همت در عرصه فرهنگی و اجتماعی:
در عین حال که استاد در عرصه علمی و سیاسی، تلاش و پشتکارفراوانی داشت، اما اینها مانعی از کار و همت در عرصه‌ فرهنگی و اجتماعی برای او محسوب نمی شد.
برای هدایت و راهنمایی بشر دو راه است؛ یکی راه گفتن و نوشتن، دیگر راه پیشقدم شدن، و هرگز گفتن به قدر پیش قدم شدن، اثر ندارد. بزرگان گفته اند: دو صد گفته چون نیم کردار نیست.
جایگاه و اهمیت کار و همت در اندیشه شهید مطهری:
مهمترین شاخصه‌ ها و مؤلفه ‌هایی که شهید مطهری به عنوان اهمیت به کار و تلاش در اسلام مورد اشاره قرار می ‌دهد، عبارتند از:

1- مقدس شمردن کار و تلاش:
شهید مطهری معتقد است در اسلام، کار به عنوان یک امر مقدس شناخته شده است.
2- همسویی و انطباق کار با عبادت و خداپرستی:
بر خلاف وجود نگاه دنیا گریز و رهبانیت پسند در برخی از ادیان و مکاتب دیگر و همچنین تلقی منافات بین دین و عمل در نگاه مارکسیستی، شهید بین کار و خداپرستی منافاتی نمی‌ بیند.
3- طرد بیکاری و بیگاری:
اسلام دشمن بیکاری و بیگاری است. انسان به حکم اینکه از جامعه بهره می گیرد و بهره می برد و به حکم اینکه کار بهترین عامل سازنده‌ خود و اجتماع و بیکاری بزرگترین عامل فساد است، باید کار مفید انجام دهد. اسلام، انگل بودن را در هر شکل، مورد لعنت قرار داده است.
آثار تربیتی کار:
اثرات و تبعات تربیتی کار را که استاد، مستقیم مورد اشاره قرار داده عبارتند از:
1ـ افزایش احساس عزت و شخصیت: با توجه به آثار تربیتی کار، شهید مطهری بر این باور است که« نتیجه‌ کار، تنها خلاصی از فقر و گرسنگی نیست، بلکه چندین چیز دیگر هم به دنبال دارد. از آن‌ جمله اینکه کار بر عزت و شخصیت
انسان می‌ افزاید و او را در نظر خودش محترم می ‌نماید. یعنی حس احترام به ذات و اعتماد به شخصیت در او ایجادمی ‌کند و بدیهی است که هر چیزی که باعث و سبب محترم شدن شخصیت انسان در نظر خودش و نظر دیگران باشد، او خودش محترم و شایسته‌ تکریم و تعظیم است.
2ـ تمرکز خیال: بیکاری و تنهایی را اسلام از آن رو منع می‌ کند که می‌ تواند تالی فساد شده و آثار منفی به دنبال داشته باشد. شهید مطهری در تفسیر این کلام حضرت علی (ع) که فرموده:« یعنی اگر تو نفس را به کار مشغول نکنی، او تو را به خودش مشغول می‌ کند»، می ‌گوید وقتی که انسان یک کار و یک شغل دارد، آن کار و شغل او را به سوی خود می ‌کشد و جذب می ‌کند. به او مجال برای فکر و خیال باطل نمی ‌دهد.»
از سوی دیگر، شهید مطهری تمرکز خیال را موجب انضباط فکری و توفیقهای ناشی از آن نیز می ‌داند که در واقع ناشی از کار و کنده شدن از افکار پراکنده و بیهوده است.
3ـ آزادگی و شرافت: احساس بی‌ نیازی از دیگران و شرافت مرتبط با آن در گرو کار و تلاش است.
آثار همت و اراده
شهید مطهری با همطراز شمردن همت با نبوغ و حتی عشق و ایمان، برخورداری از آن را دارای اثرات و نتایج ویژه ای می داند که امکان فائق آمدن بر کمبودها و نواقص و پذیرش سختی و زحمت را برای انسان و جامعه فراهم می ‌آورد.
استاد بر دو کارویژه‌ مهم تأکید کرده‌اند:
1ـ تولید استقامت و پشتکار برای کارهای بزرگ: ایشان، انجام کارهای بزرگ را بدون داشتن همت متناسب با آن شدنی نمی‌ داند و معتقد است با همت، برخی کارهای به ظاهر نشدنی هم عملی می‌ گردد.
2ـ جبران کمبودها و معایب: غالب اوقات، کمبود یا نبود اراده و همت موجب می‌ شود کارها متوقف و به بهانه‌ کمبودها و مشکلات، این ضعف توجیه شود.
موانع و آفات همت و اراده:
همت و اراده‌ همچون سایر پدیده ‌ها و خصایل انسانی دارای موانع بازدارنده، کاهش‌ دهنده و آفاتی است که از نظر استاد شهید دور نمانده است. مهمترین آفتها عبارتند از:
1ـ فضای تبعیض و بی‌ عدالتی: از دیدگاه شهید مطهری نباید هیچ تبعیض و بی‌ عدالتی در جامعه را برتافت بلکه « باید این طور باشد که روستا زادگان با استعداد بتوانند دانشجو بشوند و بعد از دانشمندی به مقام وزیری برسند و همیشه باید این طور باشد که پسران ناقص عقل، عقب بمانند و سقوط کنند.» در این صورت است که صاحبان همت، انگیزه‌ بروز آن را پیدا و برای نیل به کسب بزرگی تلاش خواهند کرد.
2ـ عدم تشخیص بزرگی و کوچکی: گاهی فرد یا جامعه در تشخیص و مقیاس اندازه‌ گیری کارها، اهداف و آرمانها دچار مشکل می ‌شود و لذا همت و تلاش خود را به هدر داده و یا از وصول به اهداف و آرمانهای بلند و بزرگ بازمی ‌ماند. استاد چنین طرز فکر و نگاهی را که صرفا ً به ظاهر امور نگریسته و نتیجه‌ مهم و اساسی را نادیده می ‌گیرد، یک بیماری و یک انحراف بزرگ از تعلیمات عالیه اسلامی» برمی ‌شمارد.
3ـ غفلت از اهتمام به تمام ابعاد سعادت: از نگاه شهید مطهری، انسان دارای ابعاد روحی و مادی است که باید به طور مناسب تأمین شده و برای تأمین سعادت دنیا و آخرت به کارگیری شود؛« همت و اراده باید صرف تأمین همه‌ شرایط سعادت گردد و ناچار باید به نسبت معین، میان آنها تقسیم شود و اگر جاذبه‌ یکی از آنها همت و اراده را به سوی خود بکشاند و سایر شرایط به زمین بماند، بدیهی است که بدبختی رو خواهد آورد.
راهکارهای مناسب جهت نهادینه کردن کار و تلاش در جامعه
در روزگاری که ما زندگی می کنیم و در کشوری که نامش را میهن گذاشته ایم، شرایطی حکم فرماست که اگر از آن بهره کافی نبریم، به زیانی بزرگ تبدیل می شود و دیگر نمی توان در مدت زمان کوتاهی جلوی آن را گرفت.
با توجه به نام گذاری امسال که به نام کار مضاعف و همت مضاعف است، می توان با اندکی اندیشه و پدید آوردن طرح ها و برنامه های مناسب و فراگیر و همه جانبه، بستر ارزش مندی را در دهه ای که به نام دهه عدالت و پیشرفت است، فراهم آورد.
البته برای این بستر سازی باید شرایطی را مهیا کرد و همواره از این شرایط پاسداری کرد که مبادا شرایط پیش آمده آسیب ببیند یا برخی از شرایط مناسب نادیده گرفته شود. در این بررسی به برخی لوازم پرداختن بهتر و مناسب تر برای نهادینه کردن کار و همت مضاعف می پردازیم.
* دوری از موازی کار
موازی کار گویی دردی بی درمان است، ولی با مدیریت و تدبیر و نگاهی فراتر از حوزه کاری، می توان از این درد به ظاهر بی درمان دوری جست و از آن برای پیشبرد اهداف سود جست.
برخی مدیران بدون توجه به سازمان و ارگان های دیگران برنامه ریزی هایی انجام می دهند و به مرور زمان، معلوم می شود همراه با ارگانی، نهادی دیگر دارد همان برنامه را در همان زمان انجام می دهد، در حالی که هیچ تفاوتی بین این دو برنامه و طرح نیست. جالب این جاست که وقتی بستر نقد فراهم و برنامه ها نقد می شود، هر یک از مدیران بر این باورند که تا کنون در این حوزه کاری انجام نشده است و طرح شان سرشار از نو آوری همراه است. وقتی هم طرح شان نقد می شود، با چهره ای برافروخته منکر می شوند و به جای پذیرش، به انکار متوسل می شوند. این شیوه پاسخ به اصحاب رسانه شاید آن ها را قدری آرام کند، ولی مهم تر از اهالی رسانه، مردم هستند که همه چیز را می بینند و پنهانی به قضاوت رو می آورند و عملکرها را سبک و سنگین می کنند و می کوشند راهی که خودشان درست می دانند، مطرح کنند.
* توجه به برنامه های مدون
یک شبکه نمی تواند به این نتیجه رسید که برنامه ای بریزیم و بدون مشورت و محک زدن برنامه ها را اجرایی و بدون آن که آن برنامه را برای زیر مجموعه توجیه کنیم، از آن ها بخواهیم که این برنامه باید اجرا شود و برای آن مدت زمانی را در نظر گرفت.
برنامه های که بدون مشورت و بهره گیری از تجربه های دیگران شکل می گیرد، زیان بارتر از نداشتن برنامه است. برنامه داشتن وقتی جواب می دهد که گروهی کار آزموده وارد گود شود و با بهره گیری از دانش دیگران و تجارب نمونه و نگارش و طراحی چند باره برنامه، به برنامه مدون و جامع دست یافت. چه اشکالی دارد، یک فصل از سال به نگارش و طراحی برنامه پرداخته شود، سپس برنامه اجرا شود.
آیا این حیف نیست که برنامه ای که از ایده ای خوب بهره مند است، در نطفه خفه شود و ناکام بماند و هزینه ای از بیت المال به هدر برود و بدبینی و بی تفاوتی نسبت به برنامه ها شکل بگیرد؟
* بهره گیری از جوانان
چرا فکر می کنیم بهره گیری از جوانان این است که به آن ها سمت و میزی تحویل شان بدهیم. خیلی وقت ها جوانان باید در کنار مدیران مجرب و ماهر باشند و ببینند آن ها چه می کنند. این که به سرعت جوانان را وارد میدان کنیم، اشتباه است. جوان باید با فراز و نشیب کار آشنا باشد و با اعتماد به او و دادن برخی امور به وی، او را برای اموری بزرگ و مهم تر آماده ساخت و شرایطی را به وجود آورد که رفته رفته تجربه به دست بیاورد. چون جوانی دوره ای است که همه نیروها در وجود جوان در معرض فوران است و نباید بی گدار به آب زد. بهترین کار، آموزش جوانان است. این نام گذاری ها برای آن ها شرایطی را پدید می آورند که ببینند چه کارهای می شود در این راستا انجام داد.
البته در مواردی باید از آن ها خواست که طرح هایی را ارایه کنند و طرح های آنها را کوچک نشمرد و اگر طرح شان ارزشمند است، فارغ از این که سن شان کم است، پذیرفت و آن ها را باور کرد و اجازه داد که خطر کنند و جسارت از خودشان نشان دهند. البته همه این ها باید همراه با آموزش جوانان باشد، بالاخره این جوان ها هستند که باید در دهه های بعد وارد عرصه های گوناگون شوند و آستین همت را برای میهن شان بالا بزنند.
* مراکز آموزشی، جای مناسبی برای تبلیغ
مراکز آموزشی یکی از بهترین مکان هایی است که می توان در آن جا کارهای خوبی کرد. هرچند در این سال ها با برگزاری مسابقه های گوناگون و مطرح کردن پرسش ها و دادن جوایزی دانش اموزان را با مقوله های گوناگونی آشنا کردند.
یک مورد که کم تر در این باره توجه شده این است که برای نمونه وقتی نظام آموزشی ما می خواهد مساله ای را مطرح کند، آن را به شکلی تکراری بیان می کند که به مرور زمان موجب می شود که آن مساله دیده نشود. نباید از یک عنوان مثل نام گذاری امسال، بی حد استفاده کرد. به گونه ای که پس از مدتی دیگر مقوله کار مضاعف و همت مضاعف دیده نشود و هیچ واکنشی نسبت به آن در ذهن و خاطر جوانان شکل نگیرد.
یکی از بهترین کارها این است که از خود نوجوانان و جوانان در مدارس بخواهیم که ببینند برای امسال چه کارهایی می شود کرد. می توان با این کار چند هدف را مد نظر داشت. یکی این که آن ها را به حساب آورد و به آن ها گفت که شما دیده می شوید و صدای تان شنیده می شود و خواسته تان برای ما مهم است.
هدف دیگر این است که باید دید آن ها دوست دارند در چه حوزه ای کار کنند. شاید بخواهند از هنر نقاشی بهره ببرند. شاید از هنر نمایش و شاید... نمی شود با بخش نامه ای سراسری از بچه ها خواست که چه بکنند و چه نکنند و آن ها را در برابر کار انجام شده قرار دهیم. این گونه شاید بخشی از دانش اموزان یک مدرسه رغبت حضور نداشته باشند و عملا بخشی از دانش آموزان را از بخشی دیگر جدا می کنیم.

نتیجه ‌گیری:
با توجه به آنچه که در این مقاله بدان اشاره شد می توان نتیجه گرفت که درآن و آموزه های اسلامی کار و تلاش هدفمند با تاثی از ارزشهای اخلاقی مورد ستایش قرار گرفته است و از آن به عنوان مایه ی رستگاری و پیشرفت جوامع انسانی یاد شده است. شرط نیل به رشد فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در جامعه منوط به توسعه و تقویت اراده و مسئولیت پذیری و انظباط کاری در افراد است.
هر فرد در مسیر زندگی خویش باید توجه داشته باشد که والاترین و ارزشمند ترین اهداف را برگزیند و برای دستیابی به آن اقدام نماید امیر المومنین (ع) می فرمایند :« بهترین همت ها، بزرگ ترین آنهاست
آری این همت های بزرگ و اهداف والا هستند که انسانها را به تلاشهای ارزشمند، مداوم، پی گیر و خستگی نا پذیر فرا می خوانند.
با جملاتی از استاد شهید مرتضی مطهری این نوشتار را به پایان می برم
* بعد از دیانت، مدرسه‌ای برای تربیت انسان، بهتر از مدرسه کار ساخته نشده است.
* نتیجه کار تنها خلاصی از فقر و گرسنگی نیست، بلکه چندین چیز دیگر هم به دنبال دارد، از آن جمله این که کار بر عزت و شخصیت انسان می‌افزاید.
* همت بزرگ، نشانه روح بزرگ است و همت کوچک نشانه روح کوچک است.
* روح بزرگ یک آرزوی بزرگ است، یک اندیشه بزرگ و وسیع است، یک خواهش و اراده بزرگ، یک نعمت بزرگ است.
منابع و ماخذ
1- قرآن کریم
2- نهج البلاغه
3- عزرالحکم دررالکلم
4- اختری، عباسعلی، مدیریت علمی مکتبی از دیدگاه اسلام
5- سبحانی، جعفر، رمز پیروزی مردان بزرگ
6- جوادی آملی، عبد الله، اخلاق کارگزاران در حکومت اسلامی
7- شرفی، محمد رضا، بینش های تربیتی
8- نبوی، محمد حسن، مدیریت اسلامی
9- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، نشر کتاب آراد، 1387
10- مجلسی محمد باقر، بحار الانوار
11- صحیفه نور، مجموعه رهنمودهای امام خمینی (ره)، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، چاپ اول، ج 21
12- روزنامه جمهوری اسلامی، مورخه 16/2/1389
13- شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه،
14- نعلبی، قصص انبیاء
15- اینترنت، سایت گوگل
ارائه یک مدل ریاضی برای صرفه جویی انرژی در حمل و نقل
MIN Z = ∑ CX
S.T. ∑ AX <=> b
x>0
z : متغییر تابع هدف
C: هزینه حمل و نقل در هر مسیر
X: متغیر تصمیم( میزان حمل در هر مسیر)
b: میزان عرضه یا تقاضا بسته به نوع مسئله
A: ضرایب فنی یا میزان مصرف هر متغیر از منابع مختلف
نتیجه گیری:
تحقیق در عملیات به عنوان ابزاری مناسب در جهت مدیریت سیستم ها، فرآیند تصمیم گیری و ارایه راهکارهای مناسب در جهت برنامه ریزی به کار می رود؛ با توجه به کمبود منابع و ارزش بالای آن لزوم تخصیص بهینه امکانات و منابع ضروری می باشد؛ نمونه کاربردی مطرح شده در مقاله بدنبال مینیمم کردن هزینه حمل و نقل می باشد؛ پیشنهاد می شود در حوزه های مختلف مدیریتی نیز از این تکنیک های ریاضی استفاده شود.
منابع:
1- ترازنامه انرژی در سال1382 ، معاونت امور انرژی وزارت نیرو، 1384
2 - گزارش حمل ونقل ریلی و مصرف انرژی، مرکز تحقیقات راه آهن، 1383
3 - گزارش سفرهای برون شهری، سازمان حمل ونقل راهداری کشور، 1382
4- گزارش تاثیر گسترش پیک موتوری بر کاهش مصرف سوخت، سازمان بهینه سازی مصرف سوخت، 1383
5 - حمل و نقل و ترافیک تهران در سال 82 در یک نگاه" مرکز مطالعات جامع حمل و نقل و ترافیک تهران، 1383
6 - برنامه ریزی و مدلسازی حمل ونقل، دکتر کرمانشاه، پژوهشکده حمل ونقل دانشگاه صنعتی شریف، 1383
7 -اقتصاد مهندسی، دکتر چمران، دانشگاه صنعتی شریف،1379
8 - گزارش تاثیر موج سبز در تقاطعها بر کاهش مصرف سوخت، سازمان بهینه سازی مصرف سوخت کشور، 1382
9 - گزارش تاثیر راه اندازی خطوط مترو برکاهش مصرف سوخت، سازمان بهینه سازی مصرف سوخت کشور، 1381
10 - گزارش توسعه همپیمایی شخصی و سازمانی، سازمان بهینه سازی مصرف سوخت کشور، 1383