سیمای جهاد اقتصادی در قرآن و آموزه های اسلامی

مقدمه:
مفهوم شناسی جهاد اقتصادی
گره زدن"جهاد" به مفهوم" اقتصاد" و ترکیب این مفهوم مقدس با فعالیت‌ اقتصادی، به معنای‌ نوعی تلاش سخت‌کوشانه در مسیر بهسازیِ اقتصادی مبتنی بر انگیزه ‌های الهی است.
برای اینکه نگاه عمیقتری به ترکیب"جهاد اقتصادی" صورت گیرد، باید مشخص شود که آیا تلاش در راه بهسازیِ معاش و زندگیِ این دنیایی و همه اموری که به مأموریت مدیریت اقتصادی مرتبط است، می‌تواند معطوف به رشد معنوی و ایجاد تعالی انسان باشد یا اینکه این دو حوزه، به هم مربوط نیستند و از هم منفصل‌اند؟ از این منظر ، آیا میتوان "جهاد" را با "اقتصاد" ترکیب کرد؟
برخی معتقدند که هر گونه تلاش برای بهبود وضعیت اقتصادی، تلاشی دنیاگرایانه است و تعالی انسان معطوف به فراغت از اینگونه تلاش‌هاست؛ یعنی این تلاشها نمی‌توانند معطوف به عبودیت و بندگی باشند، بلکه حتی مانع رشد بندگی محسوب میشوند. اما در نگاه اسلامی، تعالی انسان به عنوان یکی از شاخصهای ارزیابی تلاش‌های اقتصادی است و از اینرو باید نوعی از تلاش و کوشش مقدس اقتصادی را معرفی کنیم که نه فقط عبادت، بلکه جهاد در راه خدا به حساب ‌آید؛ در این‌صورت، انگیزه‌های معنوی پشتوانه‌ تلاش اقتصادی قرار خواهد گرفت.
شاخصه دیگر جهاد اقتصادی، معطوف به نوعی مبارزه و درگیری با دشمن و درگیریِ بین دستگاه حق و دستگاه باطل و دشمنان خدا در تاریخ و جامعه است. در یک نگاه، جهاد اقتصادی در یک فضای آرام و بدون درگیری، فرض میشود که فقط معطوف به پیشرفت بیشتر است؛ یعنی برای عبور از بحران‌های اقتصادی و رسیدن به پیشرفت همهجانبه‌ اقتصادی، یک جهاد اقتصادی طراحی می‌شود اما در نگاه دقیقتر، این جهاد با جنگ و درگیری همراه است و تنها آن تلاش اقتصادی که در جهت برتری جبهه حق بر جبهه کفر و حرکت به سمت برتری در موازنه‌ اقتصادی انجام پذیرد، مجاهدت اقتصادی تلقی می‌شود.
راهبردهای جهاد اقتصادی
جهاد اقتصادی نباید به معنای پذیرش الگوهای اقتصادی دشمن و مبارزه در چارچوب آن باشد، بلکه به این معناست که ما در نهایت به دنبال ایجاد یک الگو یا مدل جدید اقتصادی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی و سازگار با فرهنگ و شرایط ایران هستیم که هجوم فرهنگ و تمدن رقیب از طریق اقتصاد را سد کند.
در واقع، جریان اقتصاد سرمایه‌داری، بستر فرهنگ، اخلاق و اعتقادات سرمایه‌داری هم هست که باید با مجاهدت اقتصادی، موازنه اقتصادی را تغییر دهیم این طرح باید نقشه‌ راه جنگ اقتصادی را طراحی کند و میدان جنگ اقتصادی و وسعت و ابعاد آن میدان را به ما نشان دهد. اگر میدان جهاد اقتصادی را در مقیاس ملی ببینیم، نقشه‌ راه‌ معطوف به مقیاس ملی خواهد شد ولی اگر میدان طراحی شده‌، گسترده‌تر باشد، نقشه‌ی راه‌ نیز جامع‌تر خواهد بود.
طبیعی است که از اضلاع مهم این نقشه، طراحیِ معادلات جدید و طراحیِ نظام شاخصهای جدید برای ارزیابی وضعیت اقتصادی و راهکارهای برون‌رفت از وضعیت کنونیِ در مقیاس ملی، دنیای اسلام و جهانی و دستیابی به "تعالی، عدالت و رفاه" است.
ایجاد اخلاق و بصیرت اقتصادی
بر اساس هویت جمعی اقتصادی باید اخلاق اسلامی را در حوزه‌ اقتصاد حاکم کرد؛ باید اخلاق اجتماعیِ اقتصادی تغییر کند؛ چرا که بخشی از هویت اقتصادی جامعه اسلامی، هویت اخلاق اقتصادی آنها است؛ مثلاً به جای روحیه رقابت در دنیای اسلام، باید روحیه ایثار و فداکاری بینجبهه‌ای به وجود آید، به جای روحیه تکاثر، روحیه ‌قناعت در مصرف حاکم شود و روحیه تلاش و مجاهده به جای کسالت و تنبلی بنشیند.
در واقع، مجموعه حساسیت‌ها و"حبها و بغض‌ها" و"میلها و نفرت‌ها" در میدان اقتصاد، همان اخلاق مبارزه اقتصادی است که فداکاری و ایثار و تلاش از نمونه‌ها و فروعات آن به شمار میروند. به عنوان نمونه، اخلاق قناعت غیر از اخلاق حرص است. در اخلاق قناعت، انسان"حداکثری " و تلاش"حداقلی " مصرف می‌کند. این اخلاق در نهایت باید به رفتار آحاد جامعه تبدیل شود.
در هویت سازی اقتصادی باید به نقطه‌ای رسید که علاوه بر ایجاد حساسیتها و اخلاق اقتصادی جدید، "بصیرت اقتصادی" هم پدید آید که جوامع اسلامی بتوانند رابطه‌ پدیده‌های اقتصادی در مقیاس جهانی، منطقه‌ای و ملی را با جریان موازنه‌ اقتصادی و هویت اقتصادی دنیای اسلام بفهمند. به عبارت دیگر، بصیرت اقتصادی یعنی آگاهی‌های لازمی که بتواند بین رفتارهای اقتصادی در مقیاس توسعه، کلان و خُرد یا در مقیاس رفتار شخصی و خانوادگی‌ و نیز در مقیاس رفتار اصناف اجتماعی و... با موازنه، نسبت برقرار کند؛ مثلاً کسانی که برای صادرات و واردات برنامه‌ریزی می‌کنند، باید به برتری اقتصاد اسلامی حساس باشند و رابطه‌ مدیریت خودشان را با این امر، به وضوح تشخیص دهند. البته برای تشخیص این مسئله، مطالعات علمی و تخصصی گسترده‌ای نیاز است؛ مثلاً در برنامه‌ریزی برای مدیریت اقتصادی، مدیریت صنعتی‌، مدیریت توسعه‌ صنایع در مقیاس وزارت صنایع، مطالعات کاملاً کارشناسانه نیاز است تا مدیریت جهادی شکل گیرد.
روشن است که بصیرت اقتصادی غیر از اخلاق اقتصادی است. باید پس از تلاش در بخش اخلاق اقتصادی، آگاهی‌های لازم و درک و عقلانیت صحیح متناسب با مناصب و ظرفیت‌ها شکل گیرد تا به راحتی بتواند تأثیر مناسبات و رفتارهای اقتصادی با برتری در موازنه را تببیین کند.
نظر اسلام درباره ی« جهاد اقتصادی»
اما دیدگاه اسلام و اندیشه ی اقتصاداسلام در مورد جهاد اقتصادی نه تنها مثبت، بلکه به مثابه ی آرمانی است که همواره در جان و دل اولیا و پیروان این مکتب ریشه داشته و دارد. تا جایی که همه ی پیامبران الهی علاوه بر مأموریت داشتن برای حیات اخروی مردم، مأمور به آبادانی و حیات دنیوی آن ها نیز بوده اند، ایجاد موانع ساختگی در طول تاریخ، تنها باعث عقیم ماندن آرمان رسیدن به وحدت بشر و افزایش رفاه همگانی بوده است.
دیدگاه قرآن
از دیدگاه قرآن گستردگی منابع تولید در راستای رفاه آدمی است. « وَاتیکم من کُلِّ ما سأَلْتُمُوُه: و هر چه از او خواسته اید به شما ارزانی داشته است» می توان چنین برداشت کرد که از دیدگاه قرآن، در زمین آن چه مورد نیاز انسان برای ادامه ی زندگی لازم است، مهیا است اما این امر به معنای آن نیست که تمامی نیازمندی های انسانی به صورت بالفعل و بدون کار و تلاش در اختیار اوست بلکه بدین معناست که انسان باید به کارگیری روحیه ی عمران و آبادانی و در سایر خلاقیت، ابتکار و تلاش رزق و روزی خویش را از منابع طبیعت به دست آورد و آن ها را برای استفاده ی تغییرات ضروری دهد. لذا اسلام علت عمده ی ایجاد رفاه را تغییر دادن امکانات موجود دانسته است. در اسلام بر کار و تلاش برای ایجاد تغییر در زندگی تأکید شده است. بر این اساس است که امام رضا(ع) افراد را به کار و کوشش دعوت می کند.
پس از این رو تلاش و کوشش مضاعف در عرصه های اقتصادی که از آن تعبیر به جهاد اقتصادی می شود لذا از دیدگاه اسلام نه تنها امری لازم، بلکه واجب است.
راهبردهای تحقق جهاد اقتصادی
برای رسیدن به شعار« جهاد اقتصادی» راهبردهایی لازم است که باید به آن عمل کرد:
1- توسعه ی سرمایه گذاری از راه کاهش شکاف پس انداز، سرمایه گذاری با حفظ نسبت پس انداز به تولید.
2- ارتقای کمی و کیفی بازارهای مالی(سرمایه، پول و بیمه) با تأکید بر کارآیی، شفافیت و سلامت.
3- اجرای بودجه ریزی عملیاتی و تنظیم لایحه ی بودجه و تخصیص اعتبارات با توجه به نتایج حاصل از فعالیت ها و متناسب با قیمت تمام شده ی آن ها.
4- توزیع امکانات و بودجه بین مناطق متناسب با عملکرد و پتانسیل های تولید.
5- تخصیص منابع حاصل از نفت و گاز به سرمایه های فیزیکی و انسانی مورد نیاز کشور و به ویژه اعتبارات تملک دارایی های سرمایه ای.
6- هماهنگی و سازگاری بین سیاست های بازرگانی و سیاست های ارزی، پولی و مالی کشور.
7- اعطای تسهیلات بانکی هدفمند و هدایت اعتبارات بانکی به بخش های مولد متناسب با ظرفیت ها و نیاز واقعی و بازدهی اقتصادی.
8- هدایت صحیح نقدینگی به سمت فعالیت های تولیدی.
9- منطقی کردن نرخ سود تسهیلات به منظور جذب پس انداز های جامعه.
10-گسترش امکان دسترسی به منابع مالی برای بنگاه ها از راه توسعه ی بازار سرمایه و ابزارهای مالی.
ابعاد جهاد اقتصادی
جهاد اقتصادی دارای ابعاد چندی است که تحقق همه جانبه آن به معنای رسیدن به جامعه ایمانی و تمدن اسلامی است. از جمله مهم ترین ابعاد جهاد اقتصادی می توان به جنبه های تولیدی آن یعنی تولید ثروت اشاره کرد که مهم ترین ابزار این تولید باید تولید ثروت از طریق تولید علم و تبدیل آن به فن آوری باشد.
و آنچه نصیب و بهره هر انسانی در دنیا و آخرت خواهد بود، سعی و تلاشی است که در مقام عمل و در جهت آبادسازی و آبادانی زمین انجام می دهد و حقیقت خود را در مقام خدایی و مظهریت پروردگاری نشان می دهد. هرچه انسان بیشتر و بهتر سعی کند، خود بهتری را به نمایش می گذارد و این خود بهتر و برتر است که آبادانی را برای همگان از موجودات و آفریده های هستی به ارمغان می آورد و آنان را به کمال شایسته و بایسته ایشان می رساند.
اما جنبه مثبت جهاد اقتصادی تنها در تولید ثروت از طریق تولید علم و تبدیل آن به فن آوری و تجاری سازی خلاصه نمی شود، بلکه از مهم ترین ابعاد جهاد اقتصادی توزیع عادلانه این ثروت است.
جهاد اقتصادی دارای اصولی است که مهم ترین آن عبارتند از:
1- اصل کارآفرینی
بدون تردید باید در کنار عوامل داخلی و خارجی عقب ماندگی ایران در 200 سال گذشته، به مسئله ذخایر زیرزمینی و خصوصاً نفت اشاره کرد. طبق تحقیقات علمی، وجود منابع خدادادی یکی از عوامل مهم در افول نوآوری، خلاقیت و کارآفرینی است. ملتی که از زیر زمین ارتزاق می کند مجبور نمی شود تا استعدادهای خود را برای کشف مسیرهای تازه به کار گیرد. بنابراین تلاش جهت ابداعات ، بروز خلاقیت ها و نوآوری ها و کارآفرینی یکی از ابعاد مهم جهاد اقتصادی است که تعبیر علمی آن تولید ثروت از دانش است. این آرزوی مقام معظم رهبری بارها توسط وی اعلام شده است که: من آرزو می کنم روزی در چاه های نفت را ببندیم و بتوانیم زندگی کنیم. تا کارآفرینی محور نیروی انسانی قرار نگیرد این مهم نیز انجام نخواهد پذیرفت.
2- اصل صرفه جویی
صرفه جویی از مهم ترین عواملی است که با نگاه درون دینی نیز قابل دفاع می باشد. هدر ندادن منابع، پیشگیری از اسراف،درست مصرف کردن و برنامه ریزی اقتصادی نیز از اصولی است که می تواند به اندوخته ها و ذخایر ملی بیفزاید و توزیع منابع را تا حدودی عادلانه نماید.
3- اصل تولید
تولید دارای ابعاد گوناگون است. از یک طرف اشتغال را افزایش می دهد و از طرفی واردات را کاهش می دهد، علاوه بر آن اثر روانی آن یعنی افزایش اعتماد به نفس ملی و غرور ملی ارتقا خواهد یافت و اثرات هویت بخش آن بر شخصیت تک تک مردم نیز مؤثر خواهد بود. استقلال اقتصادی از مسیر تولید می گذرد، بنابراین تولیدات استراتژیک باید در اولویت جهاد اقتصادی قرار گیرد و عوامل ضد تولید باید شناسایی و برطرف شود و اصل تولید نیز به مثابه ارزش معرفی شود.
4- اصل نهادمند کردن روش ها
صرفه جویی ممکن است در برخی از حوزه ها یا بعضی از خانواده ها به صورت شخصی و فردی انجام گیرد، اما کشور ما نیازمند نهادمند شدن روش های درست مصرف کردن است. هدفمند کردن یارانه ها نمونه ای از این تمرین و آموزش عمومی است که اثرات آن در کمترین فرصت ملموس و قابل احصا گردید،
5- اصل خدمت رسانی
بخش های وسیعی از کشور همچنان از مشکلات روزمره زندگی رنج می برند و عدالت توزیعی را هنوز به صورت عینی درک نکرده اند. خدمت رسانی که از سال 1372 توسط مقام معظم رهبری به عهده بسیج مستضعفین قرار داده شده باید در سال جهاد اقتصادی از ضریب و اهتمام ویژه ای برخوردار شود تا عدالت که شاه بیت مشروعیت نظام اسلامی است به دل و زبان محرومان ساری و جاری شود.
6- اصل آرامش
محبوبیت، کارآمدی و ذهنیت مثبت اجتماعی نیز در این مسیر قابل تحقق است، بنابراین مباحث بیهوده می تواند جهاد اقتصادی را مختل کند و تقلیل دهد. جهاد اقتصادی نیازمند عزم و همگرایی ملی خصوصاً، در قوای سه گانه کشور است و نخبگان باید این مسیر را پاسداری نمایند.
7- اصل برنامه ریزی و برنامه محوری
باید جهت گیری برنامه ریزی دولت و نظام به سمت و سوی جهاد اقتصادی باشد و از اعمال و رفتارهای نمادین یا شتاب زده به صورت جدی خودداری شود، شرط آن سوق دادن برنامه ها و جهت گیری های عملی و ذهنی است. بدون برنامه ریزی صحیح و عمیق، جهاد اقتصادی در حوزه رسانه ای باقی خواهد ماند.
تجلی توحید در اقتصاد از دیدگاه قرآن کریم
از دیدگاه قرآن کریم، جهاد و فعالیت اقتصادی و مبادرت به بهره گیری از مواهب طبیعی برای تأمین معاش، می¬تواند یک عمل عبادی و مظهری از عبودیت خداوند متعال باشد.
از دیدگاه قرآن کریم، تمامی کاینات از جمله انسان، منابع، و ابزارهای تولید مخلوق خداوند علیم و حکیم هستند. قرآن کریم اصرار دارد به انسان بیاموزد و به این نکته توجه دهد که از عوامل زمینه ساز گرفته تا عوامل مباشر در تولید، همه مخلوق اویند.
« رَّبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فیِ الْبَحْرِ لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ»؛ پروردگارتان کسی است که کشتی را در دریا برای شما به حرکت درمی آورد تا از نعمت او بهره مند شوید.
عملیات اقتصادی؛ مظهری از عبودیت
از دیدگاه قرآن کریم، جهاد و فعالیت اقتصادی و مبادرت به بهره گیری از مواهب طبیعی برای تأمین معاش، می¬تواند یک عمل عبادی و مظهری از عبودیت خداوند متعال باشد. در سوره « ملک» آمده است: « هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُواْ فیِ مَنَاکِبهِا وَ کلُواْ مِن رِّزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ»؛ او کسی است که زمین را رام کرد، بر شانه¬های آن راه بروید و از روزی¬های خداوند بخورید و بازگشت و اجتماع همه به سوی اوست
جهاد اقتصادی همراه با عدالت
از اهمّ وظایف دولت اسلامی، می¬توان اهتمام به برقراری عدالت را ذکر کرد. قرآن کریم به صراحت مأموریت یافتن پیامبراکرم صلی الله علیه و آله ، بزرگ رهبر جامعه اسلامی، برای برقراری عدالت در بین مردم را در سوره مبارک « شورا» خاطرنشان ساخته است: « أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ»؛ من مأمورم در میان شما عدالت کنم (به عدل و داد رفتار کنم.) مردم نیز موظف به اطاعت از ولیّ امر مسلمانان می باشند: « أَطِیعُواْ اللَّهَ وَ أَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَ أُوْلیِ الْأَمْرِ مِنکمُ ْ»؛ اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولوالامر را. همچنین حرکت در جهت سیاست ها و برنامه های دولت اسلامی و بذل مساعدت و همکاری های لازم، بخصوص پرداخت مالیات های مقرّر، از دیگر وظایف آنان محسوب می شود: « خُذْ مِنْ أَمْوَالهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِم بهِا»؛ از اموال آن ها صدقه ای (به عنوان زکات) بگیر تا به وسیله آن، آن ها را پاک سازی و پرورش دهی.

« خلاصه مطالب»
جهاد به معنی نوعی تلاش سخت کوشا نه در مسیر سازندگی اقتصادی و نیز تلاش در راه بهسازی معاش و زندگی این دنیایی و همه اموری که به ماموریت اقتصادی مرتبط است.
در واقع جهاد اقتصادی نباید به معنای پذیرش الگوهای اقتصادی دشمن و مبارزه در چارچوب آن باشد بلکه در نهایت ما به دنبال ایجاد یک الگوی جدید اقتصادی مبتنی بر آموزه های اسلامی و سازگار با فرهنگ و شرایط ایران باشیم تا هجوم فرهنگ و تمدن رقیب از طریق اقتصاد را سد نماییم.
البته با توجه به این که تلاش در بخش اخلاق اقتصادی آگاهی های لازم و درک و عقلانیت صحیح متناسب با مناصب و ظرفیت ها شکل گیرد. از این رو تلاش و کوشش مضاعف در عرصه های اقتصادی که از آن تعبیر به جهاد اقتصادی می شود لذا از دیدگاه اسلام و قرآن نه تنها امری لازم بلکه واجب است.
و با توجه به این که امسال سال 90 از سوی مقام معظم رهبری سال جهاد اقتصادی نامگذاری کرده اند و فرموده اند عید نشانه حرکت انسان است و چون این حرکت باید به سمت کمال و خودکفایی باشد پس انسانها یک مرحله ی جدیدی را آغاز می کنند و با توفیق الهی و به فضل الهی به سمت توسعه پیشرفت نمایند. و از جمله ی اساسی ترین کارهای دشمنان ملت ما و کشور ما در مقابله با کشور ما مسئله ی اقتصاد است که باید مردم فعالیت بسیار زیادی در این عرصه داشته باشند زیرا تحریم هایی که از سوی دشمنان بر این ملت ایران اعمال می گردد آنها قصد ضربه زدن بر پیشرفت کشور ما هستند. بدین دلیل امسال، سال جهاد اقتصادی نامگذاری شده است تا مسئولان با همراهی ملت بر ترفندهای دشمنان فائق آیند و آنچه مورد تاکید ایشان بود پیشرفت توام با عدالت می باشد. یعنی حرکت به سوی کمال و خودکفایی باشد پس انسان ها یک مرحله ی جدیدی را آغاز می کنند و کار مهم تر آن که به مسئله ی اقتصادی اهمیت بیشتری داده و فعالیت زیادی را متقبل شوند تا دشمنان نتوانند تحریم ها را برای ایران اعمال کنند. این پیشرفت اقتصادی زمانی عملی می گردد که با عدالت توأم باشد.
منابع:
1- مفردات الفاظ قرآن، نویسنده: راغب اصفهانی
2- قاموس قرآن، تألیف: علی اکبر قرشی
3- جواهر لکلام فی شرح شرایع الاسلام
4- تفسیر المیزان
5- حیاه، تالیف: محمدرضا حکیمی
7- تفسیر سوره شوری آیه 15 و 12
8- تفسیر سوره ملک آیه 15
9- مجله تربیت 7
10- کار و جهاد اقتصادی، نویسنده: شهید مطهری