راههای تحقق شعار جهاد اقتصادی در پرتو آیات، روایات و آمیزه های دینی

چکیده:
مقام معظم رهبری امسال را سال جهاد اقتصادی نامیدند. این تعبیر از دو واژه« جهاد» و« اقتصاد » تشکیل شده است. این اصطلاح برای اولین بار توسط رهبر انقلاب اسلامی خلق و وارد اصطلاحات دانش اقتصادی شد. مطرح شدن این شعار طبیعتاً باید بتواند توجه به موضوع اقتصاد را به منزلة اولویت و مسئلة اول کشور تبدل نماید. زیرا این مسئلة، بیانگر نیاز کشور به یک حرکت جهادی جهت فائق آمدن بر مشکلات اقتصادی موجود، و جهش در جهت حرکت به سمت پیشرفت است. اقتصاد، یکی از اساسی ترین عوامل مهم توسعه کشور ها به شمار می رود و شکوفایی اقتصادی بستر ساز پیشرفت در زمینه های فرهنگی،سیاسی، اجتماعی ورشد دانش وصنعت و... می باشد. اکنون میهن اسلامی به ویژه در عرصه اقتصاد درموقعیت حساس قرار گرفته است بنا براین جهاد معنای ویژه ای پیدا می کند. ایجاد تحریم اقتصادی، به مثابه اعلان جنگ با کشور ایران است بنابراین برای پیروزی واقتدار ایران باید در جبهه اقتصاد جهاد گونه فعالیت کرد. طبق نظر استاد شهید آیت الله مطهری: قوانین اقتصاد اسلامی نمی‌تواند و نباید بر خلاف اصول اولیه اقتصاد نظری باشد، در غیر این صورت جامعه دچار شکست یا رکود اقتصادی می شود. بنابر این اقتصاد اسلامی هم دارای مکتب و نظام اقتصادی است و هم از ماهیت علمی برخوردار است و بر اساس این ویژگیها جوامع اسلامی قادرند با تکیه بر معارف غنی اسلام به حل مشکلات امروزی اقتصادی همت گمارند.
واژه های کلیدی: جهاد، اقتصاد، نظام اقتصاد اسلامی، جهاد اقتصادی
1- مقدمه
براساس یک سنت نیکو و پسندیده جاری، امسال نیز همچون سنوات قبل از سوی رهبرمعظم انقلاب اسلامی مدظله العالی به نام سال "جهاد اقتصادی" معنون و نامگذاری شده است. شروع سال جدید با نامگذاری این عنوان که با هدف تعیین دقیق تر مسیر حرکت رو به رشد و توسعه همه جانبه اقتصادی همراه شده است داشتن سالی پر ازاهتمام، جدیت و تلاش مستمر، توأم با جهشی فراگیر در تمام ابعاد به ویژه در حوزه اقتصادی را نوید می دهد. به همین مناسبت در این مقال سعی شده است در حد وُسع و توان، کنکاش و واکاوی دقیق تر در خصوص چرایی و اهمّ دلایل وعلل نامگذاری این عنوان برای سال جدید، به اختصار مطالبی مورد اشاره وبررسی بیشتر قرار گیرد. چرا که درک بیشتر اهداف و علل انتخاب این موضوع برای امسال، بستگی به شناخت درست تر و بهتر زمینه ها و سبقه و دلایلی دارد که منجر به انتخاب چنین عنوان مهمی شده است. اگر فهم درست، درک صحیح و مناسب و در خور شأن از این چرایی نداشته باشیم، هیچگاه نمی توانیم آنچنان که شایسته و بایسته این انتخاب آگاهانه و با درایت است را به درستی تبیین و تحلیل نماییم.
2- تعریف جهاد
واژه« جهاد» از ریشه« ج- ه- د» به معنی کوشش و مبارزه و فعالیت است. این کوشش و مبارزه می‌تواند در عرصه‌های گوناگونی صورت گیرد. جهاد دارای معنای وسیعی است. در قرآن کریم در 29 آیه به موضوع جهاد اشاره شده است. لذا خداوند در 8 ایه از آیات 29 گانه ی فوق الذکر به جهاد با مال و جان اشاره می فرماید و در ایات دیگر از بیان چگونگی جهاد در ایه مشخص می شود که شامل هر تلاشی در راه خدا می باشد (1) .از این رو تلاش و کوشش مضاعف در عرصه های اقتصادی که از آن تعبیر به جهاد اقتصادی می شود لذا از دیدگاه اسلام نه تنها امری لازم، بلکه واجب است. (2)
2-2 - جهاد از منظر آیات قرآن
2 -2 -1 -جهاد وسیله ی رستگاری
« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَابْتَغُواْ إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ وَجَاهِدُواْ فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»« ای کسانی که ایمان آورده‏اید از خدا پروا کنید و به او( توسل و) تقرب جویید و در راهش جهاد کنید باشد که رستگار شوید».[ سوره مائده/35]خداوند در این ایه راه رستگاری را سه چیز بیان می فرماید:« تقوا، وسیله ای به سوی خدا و جهاد در راه خدا» یعنی هر سه این لوازم برای رستگاری لازم است که تقوا عبارت از ترک گناه و انجام واجبات است و وسیله به سوی خدا طبق فرمایش امیرالمومنین علی(ع) اهل بیت می باشند(3) و جهاد نیز کوشش در آن مسیری است که خداوند به آن دستور داده است.« ای کسانی که ایمان آورده اید ایا شما را به تجارتی سودمند که شما را از عذاب دردناک نجات دهد دلالت نکنم به خدا و رسول او ایمان آورید و با مال و جان در راه خدا جهاد (تلاش) کنید، این کار از هر تجارت برای شما بهتر است، اگر دانا باشید.» [ سوره صف/ 10 و 11 ]
2 – 2-2- خیرات و خوبی ها ویژه ی جهادگران:
« لَکِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ مَعَهُ جَاهَدُواْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ وَأُوْلَئِکَ لَهُمُ الْخَیْرَاتُ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»« ولی پیامبر و کسانی که با او ایمان آورده‏اند با مال و جانشان به جهاد برخاسته‏اند و اینانند که همه خوبی ها برای آنان است اینان همان رستگارانند».[ سوره توبه/ 88]
2-2 -3 - جهادگران، امیدواران به رحمت الهی
« إِنَّ الَّذِینَ آمَنُواْ وَالَّذِینَ هَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أُوْلَئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّهِ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» « آنان که ایمان آورده و کسانی که هجرت کرده و راه خدا جهاد نموده‏اند، آنان به رحمت‏ خدا امیدوارند و خداوند آمرزنده مهربان است.»[ سوره بقره/ 218]
2-2-4- مومنان واقعی، جهادگرند
« إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ»« مومنان واقعی تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده اند، سپس هرگز شک و تردیدی به خود راه نداده و با اموال و جان های خود در راه خدا جهاد کرده اند، آن ها راستگویانند.»[ سوره حجرات/ 15]
3 - مفهوم اقتصاد
اقتصاد از ریشه( قصد) به معنى راستى راه است. اقتصاد در لغت به دو معنى است یکى از آن دو پسندیده‏است که حد وسط و میانه افراط و تفریط است مانند جود که حد وسط اسراف و بخل محسوب مى‏شود یا شجاعت که حد وسط تهور و ترس است و به همین معنى در قرآن به کار رفته است در قرآن هم به این معنا اشاره شده: و اقصدفى مشیک[ سوره لقمان/ 19] یعنی: در رفتارت میانه را برگزیندوم به امرى اطلاق مى‏گردد که بین پسندیده و ناپسند در نوسان است مانند آنچه که بین عدل و جور قریب و بعید فرض و مى‏شود.( فمنهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد)[ سوره فاطر/32] یعنی: بعضى از آنان بر خود ستم کردند و بعضى راه میانه را برگزیدند و در اصطلاح اقتصاد حالت میانه و اعتدال بین زیاده‏روى و خست ورزى است. خداوند مى فرماید: والذین اذا انفقوا لم یسرفوا لم یقتروا و کان بین ذلک قواما[ سوره فرقان/67] یعنی:( و آنان که چون هزینه کنند اسراف نمى‏کنند و خست نمى‏ورزند بلکه میان این دور اه اعتدال را در پیش مى‏گیرند)، اتفاقاً :و همین مفهوم در کلام امیرالمومنین در نهج البلاغه به لفظ اقتصاد تعبیر شده است: امام مى‏فرماید: ما عال من اقتصد: یعنی:( هرکس میانه روى پیشه کند( صرفه جویى کند) نیازمند نگردد)(4).
علم اقتصاد: عبارت است از دانشی که به تخصیص بهینه کالاها و فراورده‌ها می‌پردازد. به عبارت دیگر، علمی است که به تفسیر حیات اقتصادی و پدیده‌های آن و ارتباطشان با عوامل کلّی آن‌ها اهتمام می ورزد.
3 – 1 - نظام اقتصاد اسلامی
عبارت است از مجموعه قواعد کلّی ارائه شده در اسلام در زمینه روش تنظیم حیات اقتصادی و حلّ مشکلات اقتصادی، در راستای تامین عدالت اجتماعی. استاد مطهری در تبیین اقتصاد اسلامی میفرماید: اسلام دو پیوند با اقتصاد دارد: مستقیم و غیر مستقیم. پیوند مستقیم‏ اسلام با اقتصاد از آن جهت است که مستقیما یک سلسله مقررات اقتصادی‏ درباره مالکیت، مبادلات، مالیاتها، حجرها، ارث، هبات و صدقات، وقف، مجازاتهای مالی یا مجازاتهایی در زمینه ثروت و غیره دارد. اسلام کتاب البیع، کتاب الاجاره، کتاب الوکاله، کتاب الرهن، کتاب الارث، کتاب الهبه، کتاب الوقف دارد. و از طرف دیگر می‏دانیم اصل"« نؤمن ببعض و نکفر ببعض »"همان‏ طور که قرآن کریم می‏فرماید، مطرود است، علیهذا یا باید اسلام را دربست‏ بپذیریم و یا باید دربست رد کنیم. پیوند غیرمستقیم اسلام با اقتصاد از طریق اخلاق است این جهت برخی مذاهب دیگر نیز کم و بیش چنین می‏باشند. اسلام مردم را به امانت، عفت، عدالت، احسان، ایثار، منع دزدی و رشوه، توصیه می کند. همه اینها در زمینه ثروت است و یا قسمتی از قلمروی این ‏مفاهیم ثروت است. تا حدود مسائل اقتصادی روشن نشود، حدود عدالت و دزدی و خیانت و رشوه و همچنین حدود ا مامت و عفت و احسان روشن نمی‏شود.(5)
3 – 2 - ویژگی های اقتصاد در جامعه اسلامی
1- حاکمیت سیاسی اسلام در اقتصاد اسلامی، سعی در حفظ حاکمیت سیاسی اسلام در روابط با بیگانگان است، زیرا در روابط خارجی، مناسبات اقتصادی و سیاسی بسیار به هم پیوسته اند، هم اکنون وابستگی سیاسی بسیاری از کشورهای جهان سوم در اثر وابستگی اقتصادی آنهاست، به این سبب یکی از اهداف اقتصاد اسلامی، حفظ حاکمیت سیاسی اسلام است. در روایتی از پیامبر اکرم (ص) آمده است:« الاسلام یعلوا و لا یعلی علیه، اسلام برتر است و چیزی بر آن برتری ندارد».(6)، بنابراین در مناسبات سیاسی نیز باید برتری اسلام و مسلمین مراعات گردد. قرآن کریم می فرماید:« و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخیل ترهبون به عدو الله و عدوکم... برای مقابل با دشمنان تا آنجا که می توانید نیرو و اسبهای بسته و آماده فراهم کنید تا به این وسیله دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید.»[ سوره انفال/60 ]. هم چنین قرآن کریم می فرماید:« وَلَن یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا. خداوند برای کافران بر مومنان راه تسلطی قرار نداده است».[ نساء/141]
2- تحکیم ارزش های معنوی و اخلاقی اسلام در رسیدن به همه اهداف اقتصادیش از قبیل، زدودن فقر، ایجاد رفاه و اجرای عدالت، از چهارچوب ارزش های اخلاقی، خارج نمی شود. زیرا تحقق این ارزش ها همراه با پیاده شدن اقتصاد اسلامی از اهداف مکتب اسلام است. این از اهدافی است که هم افراد باید مراعات کنند و هم دولت باید در تحقق آن بکوشد. کسی حق ندارد از راههای حرام کسب درآمد کند یا با اکراه، طرف مقابل را به معامله ای وادار نماید. قرآن می فرماید:« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُم بَیْنَکُم بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَن تَکُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنکُمْ... ای کسانی که ایمان آورده اید اموالتان را در میان خود به باطل نخورید مگر این که داد و ستدی از روی رضایت شما باشد»[ نساء/29]. در اسلام پرداخت زکات و خمس عبادتی است که فرد با رضایت کامل به آن اقدام می کند. به علاوه، قرآن گرفتن زکات را وسیله پاک شدن و تزکیه پرداخت کننده به شمار می آورد.« خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا... از اموال آنان زکات بگیر و بدین وسیله آنان را پاک و تزکیه کن»[ توبه/103]. هم چنین به انفال کنندگان سفارش می کند که از بهترین اموال خود انفاق کنید تا به« نیکی» دست یابید.« لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ. هرگز به نیکی نمی رسید، مگر آنکه از آن چه که دوست دارید، انفاق کنید» .[ آل عمران/ 92]
3- برپایی عدالت اجتماعی عدالت اجتماعی در بعد اقتصادی از نظر اسلام با تامین زندگی متوسط اجتماعی برای فقرا و جلوگیری از انباشته شدن بیش از حد ثروت در دست اغنیا تحقق می یابد. از آنجا که عدالت اجتماعی به صورت جداگانه مورد بحث قرار گرفته است در مورد این موضوع بیش از این توضیح نمی دهیم.
4- خودکفایی و اقتدار اقتصادی مقصود از خود کفایی این است که جامعه بتواند نیازمندیهای خود را در حد بالایی از رفاه تولید کند و ناگزیر به وارد کردن کالا از خارج نباشد. البته ممکن است ترجیح دهد بعضی از نیازهای خود را از خارج تامین کند، به این سبب که هزینه تهیه آن در داخل بیشتر می شود و با وارد کردن آنها، این جامعه می تواند امکانات خود را در راه مفیدتری به کار گیرد. در این صورت با خودکفایی ناسازگار نیست، زیرا جامعه قدرت لازم برای تولید آن کالا در دارد. در این تعریف، بیان شده که جامعه ای که توانایی تامین نیازمندی های خود را در سطح عالی رفاه داشته باشد، خودکفاست. زیرا ممکن است کشوری به تولیدات داخلی اکتفا کند ولی وضعیت فقیرانه ای داشته باشد. در این حال آن کشور خودکفا نیست، در خودکفایی، توانمندی و اقتدار نهفته است، جامعه خودکفا، روی پای خود ایستاده است. این ایستادگی بدون وجود حیات و نشاط ممکن نیست. قرآن مجید درباره مومنان به پیامبر اسلام (ص) می فرماید: « کزرع اخرج شطئه فأزره فاستغلظ فاستوی علی سوقه یعجب الزراع لیفظ بهم الکفار. مانند دانه ای است که شاخ و بال بیرون آورده و( این شاخه ها) او را تقویت کرده و در نتیجه آن گیاه درشت شده، تا آنکه بر ساقه استوار گردیده، بدان گونه که کشاورز را به شگفتی واداشته است(خدا آنان را قوی کرده)، تا به وسیله آنان کافران را به خشم آورد».[ فتح/29 ] مفاد این آیه، قدرت یافتن مسلمانان و رسیدن آنان به شکوه و عظمتی است که دشمنان اسلام تاب تحمل آن را ندارند. قطعا باید این اقتدار هم اقتدار سیاسی، هم اقتدار نظامی و هم قدرت اقتصادی و هم توانمندی فرهنگی باشد.
5- عدم وابستگی اقتصادی معنای استقلال غیر خودکفایی است. خودکفایی به این است که یک جامعه همه نیازهای خود را تامین کند و نیازی به وارد کردن کالا از خارج نداشته باشد. اما استقلال اعم از این است یک جامعه مستقل اقتصادی ممکن است احتیاج به وارد کردن برخی کالاها داشته باشد، اما تامین این نیاز تکیه بر سایر جوامع ندارد، ناگزیر به باج دادن و سر فرود آوردن نیست، بلکه در روابطی سالم، برخی از محصولات خود را می دهند و تولیدات دیگران را می ستاند. اما خودکفایی بیش از این است یک جامعه خودکفا می تواند همه نیازهای خود را هر چند بار هزینه بیشتر تامین کند، گرچه ترجیح می دهد برای بهتر استفاده کردن از امکانات خود و صرفه جویی کردن، برخی کالاها را از بیرون وارد کند. استقلال در آیات قرآن: از اطلاق برخی از آیات و لازمه برخی دیگر، لزوم استقلال اقتصادی فهمیده می شود که درذیل به آنها اشاره می شود.« وَلَن یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا. خداوند هرگز برای کافران بر مومنین راه تسلطی قرار نداده است»[ سوره نساء/141 ]. غالب فقهای بزرگ اسلام، برای نفی هر گونه سلطه کافران برمسلمانان به این آیه استناد کرده و مفاد آن را حکم دانسته اند نه اخبار. یعنی، مسلمانان می باید کاری کنند که کفار بر آنان مسلط نشوند و هر عملی که منتهی به سلطه کفار شود نامشروع است. از جمله راههای سلطه کفار بر مومنین سلطه اقتصادی است. متاسفانه در این روزگار، سلطه اقتصادی بیگانگان بر مسلمانان تحقق یافته است و این واقعیت تلخ به دلیل عمل نکردن مسلمانان به مقتضای ایمان است. مطابق مستفاد از این آیه مومنان وظیفه دارند تلاش کنند و خود را از وابستگی ها، از جمله وابستگی اقتصادی، رهایی دهند.« وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ. برای مقابله با آنان کفار و مشرکان آن چه می توانید نیرو آماده کنید».[ انفال/60 ]. سیاق آیه نشان می دهد که درباره جنگ است و طبعا مهم ترین نیرو برای مقابله با دشمن نیروی نظامی است. اما کلمه« من قوه » هر نیرویی را شامل می شود. نیروی اقتصادی برای رویارویی با دشمن از اهمیت برخوردار است. به خصوص در جنگ های امروز که قدرت اقتصادی یکی از دو طرف جنگ در سرنوشت آن نقش به سزایی دارد. روایتی در تفسیر این آیه آمده است که با استفاده از آنها شمول آیه را نسبت به توان اقتصادی بهتر می توان فهمید. از امام صادق(ع) نقل شده است که فرموده سیاه کردن موی صورت( برای پیر مردان) از مصادیق« قوه» در آیه است. « منه الخضاب بالسواد» (7). در روایت دیگری از امام باقر (ع) نقل شده است که فرمود: گروهی بر امام حسین(ع) وارد شدند و دیدند که آن حضرت به رنگ سیاه خضاب کرده است. علت آن را پرسیدند، فرمود: رسول خدا (ص) در یکی از جنگها به مسلمان دستور داد با رنگ سیاه خضاب کنند تا به این وسیله بر مشرکان قوت بگیرند و قویتر بنمایند.
6- توسعه و رشد یکی از اهداف اقتصاد اسلامی، ایجاد توسعه و رشد است. این هدف را در راهنماییهای اسلام و عمل رهبران بزرگ آن مشاهده می کنیم. که در ذیل به برخی از آنها اشاره می شود.
الف) اسلام بر فراگیری معلومات و افزایش اطلاعات مسلمین سفارش اکید دارد، تا آنجا که از پیامبر (ص) نقل شده است: « اطلبوا العلم من المهد الی اللحد». به این معنی که برای اندوختن دانش محدودیت زمانی نباید شناخت و نیز آمده است: « اطلبوا العلم ولو بالصین»(8). بدین معنی که دوری راه و رنج سفر برای کسب دانش باید ناچیز شمرده شود هم چنین آمده است: « اطلبوا العلم و لو بخوض اللحج و شق المهج»(9). که مفاد آن این است که هر چه طلب دانش، دشواری به همراه داشته باشد، گرچه در حد فرو رفتن در گردابها و ریختن خون قلبها، این سختیها را باید بر خویش هموار کرد و هیچ مشکلی نباید مانع افزایش دانش مسلمانان شود.
ب) تغییر وضعیت اقتصادی جزیره العرب از بازرگانی صرف و واسطه داد و ستد کالاها بودن به افزایش کشاورزی تا آنجا که مدینه مرکز مهم تولید کشاورزی شد. اسلام، عرب جاهلی را از تنبلی و تن پروری و آماده خوری بیرون آورد و به کار و کوشش و تلاش واداشت تا آنجا که از امیرالمومنین(ع) نقل شده است که فرمود: « من وجد ماء و ترابا ثم افتقر فابعده الله(10). هر که آب و خاکی بیابد و باز هم فقیر باشد، خدا او را از رحمت خود دور کند». یعنی هر که آب و خاک در اختیار داشته باشد نباید فقیر بماند. هم چنین هنگامی که کسی از امام صادق (ع) تقاضا کرد که دعا کند رزق و روزی او به راحتی برسد:« لا ادعو لک، اطلب کما امرک الله عزوجل. برایت دعا نمی کنم. آنگونه که خدا به تو امر فرموده است روزیت را طلب کن». یعنی با به زحمت انداختن خود روزی بخواه.(14)
ج) اسلام بر آباد کردن زمین ها و شهرها و تعطیل نگذاردن اراضی تاکید فراوان دارد که از عوامل مهم رشد تولید می باشد.
قرآن می فرماید:« هو أنشاکم من الارض و استعمرکم فیها. خدا شما را از زمین ایجاد کرد و به آبادانی در آن گماشت» هم چنین در روایتی از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است که فرموده: من کان له ارض فیزرعها و الا فلیؤدها اخاه و لا یؤاجرها ایاه، هر که زمینی دارد آن را به کارد و گرنه به برادرش بدهد و از او اجاره نگیرد» و این روایت بیانگر یکی از سیاست های اقتصادی پیامبر(ص) است. در عهدنامه امیرالمومنین(ع) به مالک اشتر یکی از وظایف استاندار را عمران و آبادی شهرهای منطقه ماموریت وی قرار می دهد و می فرماید: « جبایه خراجها، و جهاد عدوها و استصلاح اهلها و عماره بلادها، وظایف استاندار عبارت است از: جمع آوری مالیات آن منطقه و مبارزه با دشمن آن و به صلاح آوردن اهل آن و آباد کردن شهرهای آن»(11). و نیز به او می فرماید:« و لیکن نظرک فی عماره الارض ابلغ من نظرک فی استجلاب الخراج. باید نظرت درباره آباد کردن زمین رساتر از نگاهت درباره گرفتن مالیات باشد».(12)
7- رفاه عمومی رفاه در ضمن توسعه و رشد حاصل می شود، یعنی اگر جامعه ای توسعه و رشد لازم را فراهم کرده باشد، به دنبال آن رفاه نیز به وجود می آید. از مطالعه آیات و روایات مربوط به بحث بسیار روشن به دست می آید که نظام اقتصادی اسلام تنها در صدد رفع نیازهای ضروری بشر نیست و با تامین آنها کار خداوند را تمام شده نمی داند، بلکه در صدد تامین رفاه بشر است. خداوند نعمت های بی شماری را در اختیار انسان قرار داده که از آنها بهره گیرد.« قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ. بگو چه کسی زینت خداوند را که برای بندگانش( از زمین) بیرون آورده و روزیهای پاک را حرام کرده است؟» [ سوره اعراف/32 ] و امیرالمومنین(ع) نیز در وصف متقین می فرماید:« همانا متقین بهره دنیای نقد و آخرت آینده را بردند، با اهل دنیا در دنیایشان شریک شدند، ولی اهل دنیا در آخرت آنان شریک نشدند. در دنیا به بهترین نوع مسکن گرفتند و به بهترین وجه خوردند. از دنیا به آن گونه که مترفین بهره مند می شوند، استفاده کردند و از آن چیزی را که جابران متکبر بر می داشتند، برگرفته اند. سپس از آن با توشه کافی و تجارب سودمند بیرون رفتند. هم چنین در روایتی از معصوم(ع) نقل شده است که فرمود:« نعم المال الصالح للعبد الصالح. چه نیکوست مال شایسته برای بنده شایسته».(13)
4 - مفهوم شناسی جهاد اقتصادی
مقام معظم رهبری سال1390 را به جهاد اقتصادی نامیدند این تعبیر از دو واژه« جهاد»و« اقتصاد » تشکیل شده است. این اصطلاح برای اولین بار توسط رهبر فرزانه انقلاب اسلامی خلق و وارد اصطلاحات دانش اقتصادی شد.کلمهٔ جهاد ومشتقاتش ۱۰۸ بار در قرآن تکرار شده‌است. سنت لایتغیر خداست که هر ملتی که از درون و از جنبه اخلاقی تغییر کند و عوض شود، خداوند متعال سرنوشت آنها را تغییر دهد:« إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ » [سوره رعد/ 11]خداوند وضع و سرنوشت مردمی را عوض نمی کند، مادامی که آنها خود را و آنچه به اندیشه ها و رفتارهای خودشان مربوط است تغییر ندهند.
بنا براین « جهاد » در میان مسلمانان واژه بیگانه ای نبوده بلکه از قداست ومعنویت ویژه ای برخوردار است که در تاریخ انقلاب اسلامی حسب نیاز های روز جامعه درمقاطع و عرصه های گوناگون به اجرا در آمده است. در سال های آغازین انقلاب اسلامی « جهاد سازندگی» با دستور هوشمندانه حضرت امام (ره) شکل گرفت ودر برهه ای که کشور اسلامی ایران با تجاوز نظامی دشمن روبرو شد؛ جهاد به صورت« جهاد دفاعی» خودنمایی کرد و پس از طی مراحلی با« جهاد کشاورزی» به خود کفایی کشاورزی دست یافتیم. در عرصه جنبش نرم افزاری وتولید علم« جهاد دانشگاهی» و« جهاد علمی وفن آوری» به فرهنگ نخبگانی تبدیل شد.
اکنون در حالی که 14 سال تا 1404 باقی است و سومین سال دهه پیشرفت و عدالت را آغاز کرده ایم و از سویی ایران در کانون توجهات کشورهای دنیا قرار دارد و در شرایطی که ابرقدرت های جهانی در مقابل بحران جهانی اقتصاد زانو زده اند؛ « جهاد اقتصادی» یک راهبرد حیاتی و مدبرانه به شمار می آید.
استعاره جهاد برای اقتصاد واضافه این دو مانند جهاد سازندگی، جهاد علمی وجهاد دانشگاهی است که به معنای کوشش برای شکوفایی اقتصاد است. اقتصاد، یکی از اساسی ترین عوامل مهم توسعه کشور ها به شمار می رود و شکوفایی اقتصادی بستر ساز پیشرفت در زمینه های گوناگون است طوری که شاخص های توسعه اقتصادی ارتباط مستقیمی با افزایش بهره وری ها و در نتیجه شکوفایی فرهنگ، سیاست، اجتماع ورشد دانش وصنعت و... دارد. ایران اسلامی به رغم تحمل و اداره 8 سال جنگ تحمیلی، به رشد وپیشرفت اعجاب انگیز دست یافت و توانست در سه دهه گذشته نقش الگویی در منطقه ایفا کند از این روی به شدت از سوی ابرقدرت های جهانی تحت فشارهای شدید اقتصادی قرار گرفته است. بنا براین برای تبدیل این تهدید ها به فرصت جهش و شکوفایی به حرکت جهد گونه نیاز دارد. تاکید مقام معظم رهبری نیز گویای این واقعیت است زیرا در آغاز سال جدید در پیامشان فرمودن، من این سال را« سال جهاد اقتصادی» نامگذاری میکنم و از مسئولان کشور، چه در دولت، چه در مجلس، چه در بخشهای دیگری که مربوط به مسائل اقتصادی می شوند و همچنین از ملت عزیزمان انتظار دارم که در عرصه‌ی اقتصادی با حرکتِ جهادگونه کار کنند، مجاهدت کنند. حرکت طبیعی کافی نیست؛ باید در این میدان، حرکت جهشی و مجاهدانه داشته باشیم.»(15)
برای ورود به عرصه ی جهاد اقتصادی( در سطوح علمی و تخصصی) نیاز به شناخت فرصت ها، بسترها و موانع الگوهای اقتصادی برای اصلاح این الگو است تا جهاد یک جهاد آگاهانه و دقیق باشد و همچنین به منظور ارائه ی معنای جامعی از اصلاح الگوی اقتصادی، که به اختصار بیان می شود.
اقتصاد اسلامی بر خلاف اقتصاد غربی، بر قناعت و پرهیز از مصرف گرایی تأکید دارد. اقتصاد غربی نیازهای انسان را نامحدود و منابع و امکانات جهان را محدود می داند؛ در حالی که در اسلام منابع و امکانات نامحدود معرفی شده اند.( وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا) [ سوره ابراهیم/ ۳۴]. و اگر بخواهید نعمت های خداوند را در شمار بیاورید نمی توانید نعمت های خداوند را به حد و حصری محدود کنید. اسلام مسأله ی اقتصاد را( بر اساس اصالت انسان) به عنوان جزئی از مجموعه ی قوانین خود که تنها می تواند قسمتی از نواحی حیات انسانی را تنظیم کند، مورد توجه قرار داده و حل مشکلات اقتصادی را در اصلاح مبانی عقیدتی و اخلاقی مردم می داند.
( وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ)[ سوره اعراف / ۹۶]. و اگر مردم ایمان آورده و پرهیزگار بودند، ما ابواب برکات زمین و آسمان را بر آنها گشوده بودیم. اسلام اقتصاد را در جهت اهداف عالیه ی بشر دانسته و بر این اساس، نگرش سوسیالیستی و یا سرمایه داری که اقتصاد را مبنا قرار می دهند، رد می کند.
در تفسیر و تحلیل رشد و توسعه اقتصادی، پیروان مکاتب اقتصادی کلاسیک، نئو کلاسیک، مکتب کینز و امثال آنها؛ دیدگاه های خاص خود را در جهت طراحی نظام اقتصادی مطرح نموده اند. اما ما به دنبال نیل به پیشرفت اقتصادی هستیم نه توسعه اقتصادی(16). از جمله مهمترین معیارهای اقتصاد اسلامی دوری از اسراف و پرداختن به احسان است. دوری از اسراف مشابه معیار کارایی فنی در اقتصاد بوده که بیانگر ضرورت استفاده از حداقل منابع برای تولید محصول است. معیار دوم یع نی احسان به معنی اقتصاد اسلامی ملازم با معنی شکر است و به معنی“ کار نیکو” است.کار نیکو به معنی کار اثر بخش و با بالاترین کیفیت است. این بیان نیز مشابه معیار کارایی تخصیصی در اقتصاد است(17).
5 - ویژگی های اصطلاح جهاد اقتصادی
1- وضعیت ویژه اقتصاد ایران
از سویی مولفه ها و زمینه های پیشرفت و شکوفایی اقتصاد فراهم است و از سوی دیگر تنگناها و فشار های اقتصادی تهدید ها و فرصت هایی را برای وضع اقتصادی کشور ایجاد می کند. که برای رهایی از تنگناها و نیل به اقتصاد آرمانی حرکت جهد گونه می طلبد. البته رهبر بزرگوار انقلاب اسلامی در همه حال جهاد را لازمه سازندگی می دانند و در برهه های حساس لازم تر. ایشان می فرمایند:« عزیزان من! بعضى کسان از اسم جهاد مى‏رمند! خیال مى‏کنند که تأسیس یک کشور، ایجاد یک تمدّن، نظم در زندگى، پیشرفت در زندگى مادّى و معنوى و رفاه مشروع براى انسانها، با جهاد نمى‏سازد و جهاد ضدّ این‏ هاست! چه خطایى! چه غلطى! بدون جهاد، هیچ‏ چیز به دست انسان نمى‏آید؛ نه دنیا و نه آخرت. بدون جهاد، در مقابل گرگِ بى‏دست و پاى بیابان هم نمى‏شود ایستاد؛ چه رسد به گرگهاى بسیار بسیار خطرناک دنیاى سیاست و دنیاى اقتصاد و سرپنجه‏هاى خونینى که میلیونها انسان را دریدند و نابود کردند و خوردند و بردند! مگر یک ملت بدون جهاد مى‏تواند سرش را بالا بگیرد؟ مگر یک ملت بدون جهاد مى‏تواند طعم عزّت را بچشد؟ مگر یک ملت بدون جهاد مى‏تواند در میان ملتهاى دنیا شأن و موقعیتى پیدا کند؟»(18). اکنون میهن اسلامی به ویژه در عرصه اقتصاد در موقعیت حساس قرار گرفته است بنا براین جهاد معنای ویژه ای پیدا می کند. ایجاد تحریم اقتصادی برای ایران اسلامی، به مثابه اعلان جنگ با کشور و حذف ایران از معاملات جهانی و در نهایت شکست همه جانبه ایران است بنا براین برای پیروزی و اقتدار ایران باید در جبهه اقتصاد جهاد گونه فعالیت کرد.
2- همگونی اهداف دنیایی انقلاب با اهداف متعالی اسلام
رهبر معظم انقلاب اهداف دنیوی انقلاب را در راستای مقاصد مقدس اسلامی دانسته واین اهداف را همگون می‌بینند. برای همین هم کوشش برای شکوفایی اقتصادی، پیشرفت و آبادانی کشور را با رفتار‌ی مقدسی جهاد تلفیق می‌کنند. حضرت امام(ره) نیز در مورد سازندگی از این استعاره استفاده می کردند. این تلفیق علاوه بر ویژگی یاد شده، بیانگر زاویه نگاه اسلام به علوم انسانی نیز به شمار می رود.
3 - ملزم شدن به الزامات جهاد
یکی دیگر از ویژگی های این اصطلاح، ملزم شدن به الزامات جهاد است چرا که در جهاد، کوشش مضاعف، هوشیارانه وحساب شده برای رسیدن به هدف نیاز است تا در پرتو آن غلبه بر موانع امکان پذیر باشد. تاکید مقام معظم به رعایت الزامات جهاد بیانگر اهمیت این ویژگی است که می فرمایند:« ما بخواهیم این حرکت عظیم اقتصادى در کشور در سال 90 انجام بگیرد، یک الزاماتى هم دارد. این الزامات را هم من فهرست وار عرض بکنم. اولاً روحیه‌ى جهادى لازم است. ملت ما از اول انقلاب تا امروز در هر جائى که با روحیه‌ى جهادى وارد میدان شده، پیش رفته؛ این را ما در دفاع مقدس دیدیم، در جهاد سازندگى دیدیم، درحرکت علمى داریم مشاهده می کنیم. اگر ما در بخشهاى گوناگون، روحیه‌ى جهادى داشته باشیم؛ یعنى کار را براى خدا، با جدیت و به صورت خستگى‌ ناپذیر انجام دهیم- نه فقطبه عنوان اسقاط تکلیف- بلاشک این حرکت پیش خواهد رفت. دوم، استحکام معنویت و روح ایمان و تدین در جامعه است.

4- ضرورت رصد موانع وراه کار ها طراحی نقشه راه وتعریف نقشه برای همه جهاد گران
بنا براین باید افق 1404 اقتصاد دنیا و همچنین مزیت‌های نسبی کشور خودمان را رصد کنیم و بشناسیم... تأکیداتی که رهبر معظم انقلاب درطول این چند سال نیز داشتند، همه و همه ناظر به این مسئله بوده است.
5- اصل آرایش جهادی
دستگاه‌های اجرایی کشور، دستگاه‌های قانون‌گذار، نهادهای قضایی، بخش‌های مردمی، بخش‌های غیر انتفاعی و خصوصی کشور بایددر راستای این راهبرد ونقشه راه تعیین شده یک آرایش جهادی به خود گیرند.
6- آموزش وتوانمند سازی منابع وسرمایه انسانی
مثل هر عملیاتی که اگر آموزش نیرو نداشته باشیم و نیرو‌های اقتصادی کشور را آماده نکنیم، در صحنه جهاد دچار مشکل خواهیم شد. بخشی از آموزش نیروها بحث عمومی است،که در این راستا رسانه ها نقش حائز اهمیت ورسالت بزرگی دارند. رهبر فرزانه انقلاب در بخشی از فرمایششان در جمع زائران و مجاوران حرم رضوی(ع) به اهمیت این ویژگی اشاره می کنند ومی فرمایند:« این نیازمند توانمند شدن است، نیازمند اطلاعات لازم است؛ که اینها را باید مسئولین در اختیار مردم بگذارند و امیدواریم ان‌شاءاللَّه این روند روزبه‌روز توسعه پیدا کند. البته رسانه‌ها نقش دارند، رادیو و تلویزیون نقش دارند، میتوانند مردم را آگاه کنند؛ دولت هم باید فعال برخورد کند و بتوانند ان‌شاءاللَّه مسئله‌ى اقتصادى را پیش ببرند.»(19).
6 - عوامل مترتب بر روابط اقتصادی( بر اساس مبانی فقه اسلامی)
6- 1 - اخلاق اقتصادی اولین عامل از عوامل بیان شده، اخلاق اقتصادی است که با بررسی اجمالی منابع فقهی می توان به چندین سرشاخه از دستورات فقهی دست یافت که پیرامون موضوعاتی چون سخاوت و بخشش، احسان و نیکوکاری، قناعت، انصاف، صدقه، روزی حلال، انفاق، قرض، میانه روی و... است. که جزء اصلی ترین عوامل در ایجاد ارتباط اقتصادی در روابط سه گانه (۱- روابط اقتصادی درون خانواده ۲- روابط اقتصادی درون کشوری ۳- روابط اقتصادی برون کشوری) است. این که در روابط اقتصادی تنها سود شخصی در نظر گرفته شود یا منفعت جامعه اسلامی در این عامل معنا می یابد که انسان در تنظیم روابط اقتصادی خود اخلاق اقتصادی را در نظر بگیرد و روابط خود را بر این اساس تنظیم نماید. در الگوی مصرف اسلامی، الگوی مصرف مبتنی بر پیشرفت جامعه اسلامی مورد بررسی قرار می گیرد و رابطه اقتصادی مبتنی بر آن تنظیم می شود.
6- 2 - انحرافات اقتصادی در این بخش انواع انحرافات اقتصادی باید مورد بررسی قرار گیرد. انحرافاتی چون اسراف، تجمل گرایی، تبذیر، مال حرام، ربا و...که در نوع ایجاد ارتباط اقتصادی در موارد مرتبط با انحرافات اقتصادی از ایجاد رابطه ی اقتصادی باید جلوگیری شود و یا در نوع مصرف که منتهی به اسراف و زیاده روی و تجمل گرایی می شود باید تدبیر حذفی اندیشیده شده و رابطه را اصلاح نمود.
6 -3 - اقتصاد و معاملات روابط اقتصادی در جامعه
۱- روابط اقتصادی درون خانواده
۲- روابط اقتصادی درون کشوری
۳- روابط اقتصادی برون کشوری
با توجه به مقوله اصلاح الگوی اقتصادی و موارد چهارگانه مترتب بر روابط اقتصادی؛ بصورت مختصر به بررسی و تنظیم روابط اقتصادی می پردازیم.
روابط اقتصادی درون خانواده
همواره بهترین عامل برای اصلاح جامعه، اصلاح و تربیت فرد و سپس اصلاح خانواده بوده و در این حوزه نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بدین معنا که از منظر اصلاح الگوی اقتصادی و سپس جهاد اقتصادی، بالاترین و تاثیر گذارترین حوزه برای اصلاح الگوی مصرفی در روابط اقتصادی درون خانواده تنظیم می شود. که در چهار سطح تقسیم بندی می شود.
۱- کسب روزی حلال با تمام توان و عدم مغایرت آن با قناعت
بدین معنا که باید بر کسب روزی حلال همّت نمود، نه همّتی معمولی و همیشگی همّتی همچون جهدی که در معنای جهاد بیان شد. انسان همواره باید همراه جد و جهد و همراه شرایط جهاد باشد و نیز باید به این نکته توجه نمود که قناعت این نیست که اگر کسی توانایی کسب روزی حلال را دارد قناعت کند و این روزی را به دست نیاورد، بلکه قناعت آن است که با تمام توان روزی حلال را به دست آورده و به اندازه نیاز از آن استفاده نموده و باقی را انفاق کند و یا صدقه دهد. البته این باز بدین معنا نیست که تمام وقت خود را صرف درآمد کند که کسب درآمد بخشی از سه تقسیم زمانی روزانه یک مؤمن است.
۲- بهره گیری از اخلاق اقتصادی( احسان و نیکوکاری)
به غیر از تکالیفی که دین اسلام در حوزه ی امور اقتصادی برای انسان قرار داده از جمله زکات و خمس، تکالیف دیگری نیز بر دوش هر مؤمنی سنگینی می کند و آن این که هیچ انسان مؤمنی نمی تواند رنج برادر دینی خود را تحمل کند و اینجا بهره گیری از اخلاق اقتصادی زمینه ساز انفاق و صدقه به نیازمندان واقعی است، که این امر خود موجب حذف فاصله بین دهک های مختلف جامعه است.
۳- پرهیز از مال حرام، اسراف، تجمل گرایی و مصرف گرایی
بدین معنا که در این روابط باید به عوامل مترتب بر روابط اقتصادی در ترسیم الگوی اقتصادی خانواده توجه کرد، که در این الگو باید از اسراف، تجمل گرایی، مصرف گرایی، کسب مال حرام و دیگر موارد نهی شده توسط دین اسلام دوری کرد.
۴- پرهیز از خرید کالاهای تولیدی توسط کشورهایی که با نظام اسلامی دشمن هستند
همانطور که در بخش اقتصاد و معاملات اشاره شد هر مسلمانی وظیفه دارد تا در خریداری کالا و در شرایط وجود کالای مشابه تولید شده توسط دشمن جامعه اسلامی و همچنین توسط کشورهای دوست و همراه جامعه اسلامی باید از خرید کالاهای تولیدی توسط دشمنان پرهیز کرده تا منفعت حاصل از خرید به جیب آنها واریز نشود.
روابط اقتصادی درون کشوری
این بخش را باید به دو قسمت تقسیم کرد: ۱- روابط اقتصادی دولت با مردم ۲- روابط اقتصادی بین مردم که مختصری به شرح هر کدام می پردازیم.
۱- روابط اقتصادی دولت با مردم
در این حوزه دولت با در نظر گرفتن موارد چهار گانه عوامل مترتب بر روابط اقتصادی و اصلاح الگوی اقتصادی باید نسبت به طراحی فعالیت های خود بپردازد. و همچنین نسبت به تامین کالا از کشورهای هم مسیر با نظام اسلامی اقدام نماید.( در این بخش موارد دیگری نیز وجود دارد، همچون تنظیم تورم، تنظیم یارانه ها، تنظیم بازار، بیکاری، رشد اقتصادی، توسعه اقتصادی، بهره وری، سرمایه گذاری و... که باید در حوزه ی تخصصی خود بیان شود که از حوصله ی این بحث خارج به نظر می رسد.)
۲- روابط اقتصادی بین مردم
در این نوع رابطه اگر رابطه ی درون خانواده به گونه ای که بیان شد صورت پذیرد تنها با اتکا به اخلاق اقتصادی و دوری از انحرافات اقتصادی و موارد مرتبط با آن می توان روابط اقتصادی بین مردم را اصلاح و در پی اصلاح، بارور کرد.
این در شرایطی است که مردم یک کشور مسلمان بوده یا وهم تسلط کفار بر مسلمین یک کشور وجود نداشته باشد و در غیر این صورت باید به شرایط اقتصاد و معاملات نیز توجه داشت.
روابط اقتصادی برون کشوری
این بخش را نیز باید به دو قسمت تقسیم کرد: ۱- روابط اقتصادی دولت با کشورهای دیگر ۲- روابط اقتصادی تجار با کشورهای دیگر. در این موارد به دلیل روابط سیاسی بین کشورها، باید توجه ویژه ای به شرایط اقتصاد و معاملات که در بخش عوامل مترتب بر روابط اقتصادی بیان شد داشت(17).
7 - جایگاه کار و تولید در قرآن و حدیث
با آنکه کار نزد بسیاری از نژادهای بشری در روزگاران گذشته، امری سخت، سخیف و مخصوص برده ها به شمار می رفته است،(20). در معارف اسلامی، کار و فعالیتهای تولیدی، جایگاهی بس ارجمند دارد؛ قرآن کریم در آیه های فراوانی یادآوری می کند که خداوند، منابع و امکانات تولید را در اختیار انسانها قرار داده و با تأکید بر تصرّف در عوامل تولید، آنان را به آباد کردن زمین و برطرف کردن نیازهای معیشتی خود، تشویق کرده است و می فرماید:« هُوَ أَنشَأَکُم مِّنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَکُمْ فِیهَا» [ سوره هود/ 61]؛ « اللّه الذی سخّر لکم البحر لتجری الفلک فیه بأمره و لتبتغوا من فضله و لعلّکم تشکرون* و سخّر لکم ما فی السموات و ما فی الأرض جمیعا منه»[ جاثیه/ 12 و 13].
مصداق بارزِ « ابتغاء فضل» در این گونه آیه ها،« فعالیتهای تولیدی» است. افزون بر اینها، آیه هایی که به« فراهم سازی زمینه تولید»[ اعراف/ 10؛ حجر/ 20] اشاره دارند و نیز آیه هایی که به« مطلق تصرّف»[ ملک/ 15؛ بقره/ 168؛ انعام/ 141، 142] یا« آمادگی همه جانبه»[ انفال/ 60] فرمان می دهند، نیز به گونه التزامی، بر مطلوبیت فعالیتهای تولیدی دلالت دارند.(21)
روایتهایی که دیدگاه اسلام را در این باره مشخص کرده اند، نیز از تنوع و گستردگی ویژه ای برخوردارند:« ارزش گذاری معنوی فعالیتهای تولیدی»،(22)« تبیین ارزش مادّی کار (23) و فلسفه و آثار آن»،(24) و« تشویق عملی به کار و تولید در سیره معصومان»،(25) بخشی از این آموزه هاست. از مجموع این آموزه ها در این زمینه، نکات ذیل استفاده می شود:
1. در نظام ارزش گذاری اسلام، کار و تولید، نه امری صرفا مادّی، بلکه عبادتی بزرگ و دارای ارزش ذاتی است؛ بدین معنا که کار و تولید، صرفا مقدّمه کسب کردن سود و درآمد یا ضرورتی برای جلوگیری از فقر نیست، بلکه نفس کار کردن به سبب آثار مثبت اقتصادی، روحی و اخلاقی آن مطلوب است؛ از این رو، انسان در عین توانگری و بی نیازی، موظّف به کار و تلاش است (26) و در عین حال، ارزش آن، به رعایت اخلاق کار منوط می باشد.
2. حقّ تولید و بهره برداری از زمین و امکانات آن، برای تمام انسانهاست، نه گروهی خاص.
3. کار و تلاش با اخلاق و دینداری، رابطه ای متقابل دارد؛ کار، بستر مناسبی برای رشد فضیلتهای اخلاقی و یاور انسان در دینداری است(27) و در مقابل، گزاره های اخلاقی و آموزه های دینی، مشوّق و زمینه ساز کار بیشتر است.
4. بیکاری، افزون بر رکود اقتصادی، آثار مخرّبی نیز بر جسم، جان و اخلاق آدمی وارد می کند و زمینه بروز« مفاسد اخلاقی و اجتماعی»و« سلب نشاط زندگی»(28) را فراهم می سازد.
8 - راهبردهای تحقق جهاد اقتصادی
با این توصیفات به نظر می رسدبرای رسیدن به شعار جهاد اقتصادی راهبردهایی لازم است که باید به آن عمل کرد. لذا در این مقاله به پاره ای از این موارد اشاره می شود:
1- توسعه ی سرمایه گذاری از راه کاهش شکاف پس انداز- سرمایه گذاری با حفظ نسبت پس انداز به تولید
2- ارتقای کمی و کیفی بازارهای مالی( سرمایه، پول و بیمه) با تأکید بر کارآیی، شفافیت و سلامت
3- اجرای بودجه ریزی عملیاتی و تنظیم لایحه ی بودجه و تخصیص اعتبارات با توجه به نتایج حاصل از فعالیت ها و متناسب با قیمت تمام شده ی آن ها
4- توزیع امکانات و بودجه بین مناطق متناسب با عملکرد و پتانسیل های تولید
5- تخصیص منابع حاصل از نفت و گاز به سرمایه های فیزیکی و انسانی مورد نیاز کشور و به ویژه اعتبارات تملک دارایی های سرمایه ای
6- هماهنگی و سازگاری بین سیاست های بازرگانی و سیاست های ارزی، پولی و مالی کشور
7- اعطای تسهیلات بانکی هدفمند و هدایت اعتبارات بانکی به بخش های مولد متناسب با ظرفیت ها و نیاز واقعی و بازدهی اقتصادی
8- هدایت صحیح نقدینگی به سمت فعالیت های تولیدی
9- منطقی کردن نرخ سود تسهیلات به منظور جذب پس انداز های جامعه
10- گسترش امکان دسترسی به منابع مالی برای بنگاه ها از راه توسعه ی بازار سرمایه و ابزارهای مالی
9 - نتیجه‌گیری
ایران کشوری با امکانات وسیع اقتصادی و تجاری است که از یک موقعیت ممتاز سیاسی، جغرافیایی و تجاری برخوردار می‌باشد. جمهوری اسلامی از مزایای قابل توجهی در سطح منطقه برخوردار است ولی هنوز موقعیت خود را در قلمرو اقتصاد و تجارت جهانی نیافته است. جهاد اقتصادی موضوع با ظرفیت و شعار مناسب و موثری است که تبیین درست آن می‌تواند فرصت جدیدی را در اختیار اقتصاد ایران قرار دهد. برای تداوم جهاد اقتصادی در طول سال‌های آینده بایستی یک بنیان و شالودة اقتصادی متناسب با شرایط ایران تعریف شود که سیاست‌های آن در دولت‌های مختلف تداوم یابد و بر اثر آن رشد اقتصادی پایدار در کشور ایجاد شود.
بومی کردن تولید، ترمیم نقایص نظام بانکی و کاهش نرخ سود با سازوکارهای اقتصادی به منظور توسعة کارآفرینی، بکارگیری سیاست‌های مالیاتی متناسب با وضع فعلی اقتصاد کشور و اتخاذ سیاست‌های توسعة متوازن در تمامی بخش‌ها از جمله مواردی هستند که می‌توانند اقتصادی با طراوت را برای کشور رقم بزنند. طبق نظر استاد شهید آیت الله مطهری: قوانین اقتصاد اسلامی نمی‌تواند و نباید بر خلاف اصول اولیه اقتصاد نظری باشد، در غیر این صورت جامعه دچار شکست یا رکود اقتصادی می شود. بنابر این اقتصاد اسلامی هم دارای مکتب و نظام اقتصادی است و هم از ماهیت علمی برخوردار است و بر اساس این ویژگیها جوامع اسلامی قادرند با تکیه بر معارف غنی اسلام به حل مشکلات امروزی اقتصادی همت گمارند.
منبع و مآخذ :
1- جهاد در عرصه اقتصاد، رادیو معارف، 1390، www.radiomaaref.ir
2 - تحف العقول، ص 808 .
3 - وابتغوا ألیه الوسیله انا وسیله و أنا و ولدی ذریته المناقب ، ص 75 .
4 - کلمات قصار نهج البلاغه،140.
5 - نظری به اقتصاد اسلامی، شهید مطهری، 15.
6 - تذکره الفقها، ج1، ص 446.
7 - بحار الانوار ج 61 ص 158 - من لا یحضره الفقیه ج 1 ص 123 - وسایل الشیعه ج 2 ص 89 .
8 – همان منبع، ج 1، ص 177 .
9 – همان منبع، چاپ بیروت، ج 75، ص 277.
10 – همان منبع، بحار الانوار، ج 100، ص 65 .
11 – همان منبع، بحار الانوار ج 33 ص 599.
12 – همان منبع، بحار الانوار ج 33 ص 606.
13 – همان منبع، بحار الانوار، ج 70، ص 62 .
14 - اصول کافی ج 5 ص 78 .
15 - مقام معظم رهبری، پیام نوروزی،1390.
16 - بیانات مقام معظم رهبری، نخستین نشست« اندیشه های راهبردی»، ۱۳۸۹.
17 - زاهدی، سید محمد،گذری بر جهاد اقتصادی در نگاه امر ولی امر مسلمین جهان، 1390.
18- سخنان مقام معظم رهبری، 26 /7/ 1377.
19- سخنان مقام معظم رهبری، حرم رضوی جمع زائران و مجاوران، /1/1/90 .
20 - معیدفر، سعید، بررسی میزان اخلاق کار و عوامل فردی و اجتماعی مؤثر بر آن، ص1920.
21 - رجائی، سیدمحمدکاظم، معجم موضوعی آیات اقتصادی قرآن، چاپ اوّل، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام
خمینی، 1382 ش، ص61 - 156.
22- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، چاپ چهارم، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1365 ش.، ج5، ص78 و 260.
23- کلینی، محمد بن یعقوب ، الکافی، ج5، ص273.
24- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، چاپ دوم، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1403 ق.، ج3، ص86 و 106.
25- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج5، ص73و75؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج103، ص16.
26- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج5، ص148 149.
27- محمد بن محمد بن النعمان ( الشیخ المفید)، الامالی، چاپ دوم، قم، 1413 ق.، ص172.
28- عبدالواحد بن محمد آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، چاپ اوّل، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1366 ش.، ص152