زنجان
← همه اخبار
در آمدی بر تعزیه و تعزیه خوانی
۵ آذر ۱۳۹۳کد خبر: 33119۲
تعزیه و تعزیه خوانی نمایش آیینی مذهبی ایرانیان محسوب می شود؛ هنری که مخصوص ایرانیان و سرزمین ایران است. این هنر نه از عربستان و عراق که خاستگاه دین مبین اسلام است به ایران آمده، نه از فرنگستان. ایران تنها کشور اسلامی است که نمایش تعزیه را به مقیاس جهانی آفرید.
اسماعیل مجللی* - تعزیه و تعزیه خوانی نمایش آیینی مذهبی ایرانیان محسوب می شود؛ هنری که مخصوص ایرانیان و سرزمین ایران است. این هنر نه از عربستان و عراق که خاستگاه دین مبین اسلام است به ایران آمده، نه از فرنگستان. ایران تنها کشور اسلامی است که نمایش تعزیه را به مقیاس جهانی آفرید.
ایرانیان شیعه در ساختن تعزیه و به نمایش درآوردن واقعه های کربلا و حدیث مصایب سیدالشهدا به سنت نمایشهای آیینی ایرانیان قدیم و شیوه اجرای مناسک و آیین های آنان و پاره ای از عناصر اسطوره ای و حماسی سازنده نمایش های آیینی نظر داشته اند.
یکی از نویسندگان مصری معتقد است که ایرانیان با پیش زمینه هنر تئاتر که در جامعه شان داشتند، توانستند از شهادت امام حسین(ع) و اصحابش درام های مذهبی بیافرینند. در صورتی که اعراب هیچ وقت به این اندیشه نیفتادند که از این وقایع بهره بگیرند. زیرا در میانشان هنر نمایش سنت نبود.
نمایش مصایب میترا و سوگ سیاوش در ایران به احتمال قوی اصلی ترین نمونه از آیین های زمینه ساز نمایش مصایب امام حسین و وقایع کربلا بوده و این دو آیین در شکل گیری تعزیه خوانی تاُثیر داشته است.
ایرانیان مهرپرست به هنگام برگزاری مناسک آیینی خود واقعه مصایب میترا را نیز به نمایش در می آوردند. در این نمایش چند تن از نقش آفرینان صورتک هایی بر چهره خود می زدند و روی سکویی که پیروان آیین مهر برای نیایش های مذهبی ساخته بودند می رفتند و همراه نیایش واقعه مصایب مهر را نشان می دادند.
در سال مرگ سیاوش مردم بخارا همراه آیین سوگواری سیاوش شهادت او را نمایش می دادند.
در این نمایش شبیه سیاوش را می ساختند و در عماری یا محلی می گذاشتند. این عماری یا محل را که چهار سویش باز بود روی دوش می گرفتند و مویه کنان و سینه زنان در گذرگاه ها می گرداندند.
تعزیه بیانگر وجهی از تاریخ دینی شیعیان و نشان دهنده رخدادی واقعی تاریخ در حوزه حیات قدسی قدسیان دین و مذهب در جهان تشیع است.
مضمون تعزیه رویارویی دو نیروی خیروشر، اهورایی و اهریمنی است که در ظاهر نیروی شر پیروز می گردد، ولی پیروزی واقعی و باطنی از آن نیروهای اهورایی و خیر است.
چنین قاعده ای در آیین زرتشت وجود دارد.
از اساطیر ایرانی نیز در پیدایش تعزیه بهره وافی و کافی گرفته شده و بیشتر شخصیت حضرت علی(ع) را وارد اسطوره ها نموده اند. شجاعت و جوانمردی علی(ع) در دوران اوایل اسلام بابی شد برای ورود شخصیت علی(ع) به اسطوره ها توسط ایرانیان، مثل تعزیه شست بستن دیو- بیرالعلم.
حتی در اشعاری که در نسخه های تعزیه وجود دارد نام رستم و سهراب، اسفندیار، افراسیاب، لیلی و مجنون، شیرین و فرهاد، و... را می توان دید.
در تاریخ ابن کثیر شامی آمده است که معزالدوله احمد ابن بویه در بغداد در دهه اول ماه محرم امر می کرد تمامی بازارهای بغداد را بسته و سیاه پوش نموده و به عزاداری سیدالشهدا(ع) پرداختند.
چون این قاعده در بغداد رسم نبود علمای اهل سنت آن را بدعتی بزرگ دانستند و چون بر معزالدوله دستی نداشتند چاره ای جز تسلیم نداشتند. بعد از آن هر ساله تا انقراض دولت دیالمه شیعیان در ده روز اول ماه محرم بر جمیع بلاد رسم تعزیه به جای می آوردند و در بغداد تا اوایل دولت سلجوقی برقرار بود.
در دوران سلجوقیان، خوارزمشاهیان، حمله مغول به ایران این گونه مراسم نیز از دستخوش سردمداران این دوران در امان نبود و به دست توانای این حکام مورد بازیچه قرار می گرفت؛ تا در دوران صفویان که این خاندان خود را از فرزندان امام موسی کاظم(ع) می دانستند و پس از قدرت و به سلطنت رسیدن پایه گذار مکتب تشیع در ایران گردیدند. با پایه گذاری این مکتب و پذیرفتن آن از طرف مردم ایران که چون خاندان رسول(ص) را محترم می دانستند در رشد و پیشرفت تعزیه نیز بسیار موثر بود.
رفته رفته در دوران زندیه نیز با استقبال خوبی مواجه بود ولی اوج هنر تعزیه را در دوران قاجار می توان دید.
علی الخصوص در دوران ناصرالدین شاه قاجار که با ساختن تکیه دولت از طرف شخص ناصرالدین شاه در رشد تعزیه بسیار موثر بوده و نویسندگان تعزیه نسخه های بسیار زیادی نوشتند.
این هنر با مخالفت رضا خان و محمدرضا شاه رو به رو بود تا حدی که تکیه دولت به دست رضا خان تخریب شد و بیش از 1000 مجلس شبیه نامه که در دوران قاجار نوشته شده بود به خاطر بی کفایتی شاهان پهلوی و مخالفت آن ها با این امر از ایران خارج و به موزه های کشورهای مختلف رفتند که در حال حاضر نیز در آنجا وجود دارند. تعزیه از رونق گذشته خود افتاد و به خاطر ممنوع دانستن از طرف دولت وقت در داخل شهرها هیچ گونه اجرایی از تعزیه به چشم دیده نمی شد.
فقط بسیار اندک در روستاهایی که فاصله های زیادی تا شهر داشتند مردم به اجرای تعزیه می پرداختند پس از انقلاب به خاطر این که مذهب رسمی ایران مذهب تشیع بود باز رونقی به تعزیه داده شد. چنان که در حال حاضر شاهد اجرای تعزیه در اکثر نقاط کشور هستیم و کمتر کسی را می بینیم که با تعزیه آشنا نباشد.
این هنر ملی مخصوص ایرانیان است و بر ماست که در حفظ و صیانت آن کوشا باشیم چون نمایش هر کشوری برای آن کشور از قداست و ارزش والایی برخوردار است و در کنار تمام درام های شرق و غرب نام تعزیه ایران می درخشد.
بسیاری از نویسندگان و کارگردانان تئاتر غرب که مورد احترام مردم آن دیار هستند و به عنوان هنرمندان صاحب سبک از ایشان یاد می برند و نمایشنامه ها و آثار آن ها برای مردم غرب از احترام خاصی برخوردار است مانند برتولت برشت، پیتر بروک و ... همین هنرمندان غبطه تعزیه ایران را می خورند.
هنر تعزیه هنری است که به نوعی درون خود از تمام هنرها وام گرفته. در تعزیه علاوه بر آیین های مذهبی و اساطیر ایرانی هنرهایی همچون نمایش، ادبیات، موسیقی و هنرهای تجسمی را نیز می توان دید.
جای بسی افتخار برای کشور عزیزمان است که در مملکتی اسلامی که مذهب رسمی این مردم تشیع بوده درام و هنر تئاتر این سرزمین نیز در کنار نام نامی اباعبدالله الحسین قرار دارد.
نمایش مصایب در تعزیه خوانی چنان شور و غوغایی در درون مومنان پدید می‌آورد که رشته های پیوندشان را با زندگی نامقدس دنیوی می گسلد و آنان را به فضای قدسی پر رمز و رازی که تجلیگاه روح مقدسان و نیاکان است می برد.
مردم با اهدای نیروی کار خود و عرضه خدمت رایگان و پرداخت اعانه نذریانه در مجلس تعزیه خوانی زمینه ای برای توسل به نیرو های مقدس دینی فراهم می کنند.
تعزیه خوانی سهم برجسته ای در ساختن ذهنیت مذهبی تصویرگران و بالطبع در تکوین و رشد شمایل نگاری های مذهبی روی دیوار اماکن مقدس، پرده های درویشی، نگارگری های عامیانه کتاب ها و نقاشی های معروف به نقاشی قهوه خانه داشته است.
تعزیه خوانی بیرون از حوزه مسجد و منبر و دور از قلم و عمل و نفوذ دستگاه رسمی مذهبی ایران در میان توده مردم شکل گرفت.
شکل گیری تعزیه خوانی بر بنیاد روایت های شفاهی عامه مردم از وقایع تاریخی و حماسه کربلا و مجموعه ای از گزارش های مقتل نامه ها و افسانه ها و باورهای مردم بود. از این رو تعزیه خوانی دستاورد جهان بینی و شیوه تفکر و احساس درونی توده مردم جامعه ای سنتی است که فرهنگی و اندیشه ای رمزگرا و حماسه ساز بر ذهنیت آن جامعه چیره بوده است.
رمز و راز جاذبه تعزیه خوانی و مقبولیت آن در جامعه دوره قاجار، فرهنگی بود که مردم در آن پرورش یافته بودند این فرهنگ بر مجموعه ای از عناصر مذهبی و آیین های تمثیلی و مناسک اسطوره ای انسانی قوام یافته بود. چنین فرهنگی از یک سو رفتارهای آیینی و عشیره ای کهن را به مردم جامعه القا می کرد و آنان را در رفتارها و مناسبات اجتماعی به تقلید و تکرار سنت ها و شیوه های رفتار پیشینیان برمی انگیخت و از سوی دیگر رفتارهای دور از الگوهای سنتی پیشینیان را در برابر دیدگان آنان ناروا و بدعت آمیز و ضد ارزش می نمایاند و مردم را از پیروی آن ها دور نگه می داشت.
تعزیه خوانی بر مردم جامعه های سنتی - مذهبی گذشته و گروه های مذهبی سنت گرایی امروزی بیش از هر شکل دیگر مناسک و شعایر مذهبی توانسته تاُثیر بگذارد. تعزیه خوانان با به نمایش درآوردن وقایع کربلا در احساسات مذهبی و روان جمعی عامه مردم را در برابر رخدادهای حزن آور کربلا بر می انگیزانند و از این طریق فلسفه حق جویی و ازخودگذشتگی شهیدان حماسه آفرین تاریخ تشیع را همچون انگاره و نمونه برتر در ذهن و خاطر آنان زنده نگه می دارند.
هنر تعزیه که توسط عده ای از خود مردم عامی اجرا می شود، بسیار تاُثیرگذار برای مخاطبان خود است. چون تعزیه همان گونه که یک نوع عزاداری برای ائمه اطهار بوده، جنبه آموزشی هم برای مخاطبان خود دارد. چون تماشاگر با شخصیت های مذهبی آشنایی پیدا می کند.
در تعزیه قهرمان هر داستان از تعزیه ها در نهایت به فیض رفیع شهادت نایل می گردد و آن شخص شهید یکی از قدسیان و از اولیاء الهی است که این باعث شکوفایی روحیه شهادت طلبی و مرگ با افتخار برای مخاطبان می گردد.
تماشاگرانی که در یک محیط به تماشای تعزیه نشسته اند در حین اجرای تعزیه هم زمان با دیدن این نمایش به نوعی به عزاداری برای معصومین پرداخته و به راحتی با قهرمانان تعزیه هم ذات پنداری می کنند و روحیه توسل جویی و مرادخواهی درون تماشاگران به وجود می آید و به تزکیه روحی که به تعبیر ارسطو از آن به عنوان کاتارسیس یاد می شود، می رسند.
استمرار و حفظ ادبیات و موسیقی ایران یکی دیگر از فواید اجرای تعزیه است. با اجراهای تعزیه، موسیقی اصیل ایرانی که میراث ملی و ماندگار کشور ایران است بیش از پیش محفوظ خواهد بود.
تعزیه را در اغلب استان ها می توان به یک فرهنگ و هنر فولکلور از آن یاد کرد. در استان های مختلف با فرهنگ خاص همان استان تعزیه ها اجرا می شود. خرده فرهنگ هایی که درون ایران وجود دارند به نوعی از طریق تعزیه نیز محفوظ می مانند.
* کارشناس و پژوهشگر تعزیه و عضو هیئت مدیره انجمن تعزیه ایرانیان
* کارشناس و پژوهشگر تعزیه و عضو هیئت مدیره انجمن تعزیه ایرانیان
اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://zanjan.hozehonari.ir/s/R4TRCMG
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: zanjan.hozehonari.ir