جهاد اقتصادی و لزوم تغییر فرهنگ مدیریت در جهت بهینه سازی سیستم ها

چکیده :
جهاد اقتصادی در عرصه های مختلف قابل تبین و توضیح می باشد؛ یکی از این حوزه ها ارتباط جهاد اقتصادی و فرهنگ مدیریت است. مدیران وظایف بسیاری در سازمانها انجام می دهند، یکی از مهم ترین وظایف آنها تصمیم گیری است. تصمیم گیری مدیران به دو روش ذهنی و علمی قابل تقسیم بندی می باشد. موضوع این مقاله تغییر فرهنگ مدیران از تصمیم گیری ذهنی به سمت تصمیم گیری علمی است. تحقیق در عملیات به عنوان ابزاری مناسب در تصمیم گیری علمی به حساب می آید که می تواند با تخصیص بهینه منابع از اتلاف و هدر رفت منابع جلوگیری نماید.
در این مقاله ابتدا به تعریف مفهوم جهاد اقتصادی پرداخته، ارتباط آنرا با مدیریت سازمانها تشریح می نماییم؛ سپس نقش تحقیق در عملیات در برنامه ریزی و تصمیم گیری بهینه را شرح می دهیم و در پایان به عنوان یک نمونه کاربردی، یک مدل ریاضی جهت برنامه ریزی صرفه جویی انرژی در حمل و نقل پیشنهاد می گردد.
مقدمه:
علم مدیریت نسبت به علم اقتصاد زیر سیستم محسوب می شود؛ به عبارت دیگر تحولات در حوزه اقتصاد در صورتی رخ خواهد داد که مدیریت سازمانها تغییرات مناسب را اعمال نمایند؛ وگرنه تحولات اقتصادی ناشدنی یا ناقص خواهد بود؛ در عنوان جهاد اقتصادی که حوزه ها و زمینه های سبب ساز بسیاری را شامل می شود؛ نقش مدیریت سازمانها و سیستم ها کاملا پر رنگ است؛ نگرش و فرهنگ مدیریتی در کشورهای مختلف، نتایج متفاوتی داشته است؛ فرهنگ کار تیمی ژاپنی ها، نتایج غیر قابل انکاری در عرصه بین المللی داشته است؛ فرهنگ خلاقیت فردی امریکاییها در عرصه تولید و تجارت در صنایعی مانند ماکروسافت، مک دونالد و... تجلی و نمایان شده است؛ فرهنگ شناسایی و تمرکز بر مزیت های رقابتی در مالزی، نتایج حیرت آور آنان در تولید ثروت و افزایش سهم بازار را بهمراه داشته است؛ بنابراین فرهنگ مدیریتی نتایج غیر قابل انکاری خواهد داشت؛ در این مقاله سعی شده است تصمیم گیریهای ذهنی، فوری و تجربی مورد نقد قرار گیرد و بعنوان جایگزین ترکیب تصمیم گیری ذهنی با تصمیم گیری علمی تو صیه شود؛ و نیز یکی از ابزارهای آن که تحقیق در عملیات نامیده شده است؛ معرفی گردد.
جهاد اقتصادی
جهاد اقتصادی، دارای ابعاد چندگانه ای است به گونه ای که اهداف جهاد تنها در سایه سار تحقق همه ابعاد آن، محقق می شود. از جمله ابعادی که می بایست در تحقق اهداف جهاد اقتصادی به آن توجه شود، حوزه مصرف و هزینه های اقتصادی است؛ چرا که غیر از حوزه های تولید و توزیع، چگونگی هزینه کرد و مصرف درآمدها و امکانات، خود تاثیر مستقیمی در تحقق اهداف دارد و نمی توان به سادگی از آن جا نگذشت .
اگر همه امکانات و منابع مالی و انسانی در حوزه تولید، بسیج گردد و تولیدات اقتصادی در همه بخش های آن افزایش یابد و حتی این ثروت تولیدی از طریق هدفمندی یارانه ها به عنوان یکی از روش های توزیع مناسب و عادلانه ثروت به درستی توزیع شود، اما اگر در حوزه مصرف و هزینه به درستی عمل نشود، نمی توان به اهداف جهاد اقتصادی دست یافت؛ زیرا مصرف نادرست و بی رویه کالا یا خدمات و ثروت به دست آمده از تولید، می تواند تاثیر منفی بر روند شکوفایی اقتصادی و رشد صحیح آن به جا گذارد و جامعه را به سوی تبذیر و ریخت و پاش ثروت سوق دهد و همه اهداف جهاد اقتصادی را ابتر بگذارد.
یکی از عوامل سه گانه مهم در حوزه اقتصاد و دانش آن، مصرف است؛ زیرا مصرف و چگونگی آن، یکی از سه مولفه اصلی اقتصاد را تشکیل می دهد و بی توجهی به آن دو، بخش تولید و توزیع را نیز متاثر می سازد.
ارتباط جهاد اقتصادی و فرهنگ مدیریتی
آنچه مسلم است آنکه جهاد اقتصادی در صورتی موفق خواهد بود که تغییرات قابل ملاحظه ای در عرصه مدیریت سازمانها و سیستم ها انجام شود؛ تصمیم گیری یکی از مهمترین وظایف مدیران و حتی به قول هربرت سایمون تنها وظیفه مدیر محسوب می شود ؛ با مطالعه اجمالی در مورد تصمیم گیری مدیران در خواهیم یافت که غالب تصمیم گیریهای مدیران به صورت ذهنی و بر اساس تجربه مدیر اتخاذ می شود ؛ حال آنکه در بسیاری از مسایل تکیه بر تجربه فردی یا تجربه گروهی بهترین تصمیم نخواهد بود؛ به این معنا که می توان در بسیاری از مسایل مدیریتی از تکنیک های ریاضیات کاربردی استفاده کرده و تصمیم بهینه را اتخاذ کرد. مسلم است اگر تصمیمات مدیر، بهترین تصمیم باشد ؛ آثار ناشی از آن در تمامی سازمان مشهود خواهد بود؛ مخصوصا تبعات مالی ان قابل ملاحظه است.
بنابراین اگر فرهنگ مدیریتی در تصمیم گیریها به سمت استفاده از این تکنیک ها، تمایل پیدا کند؛ صرفه جویی های قابل ملاحظه ای اتفاق خواهد افتاد و یکی از ابعاد جهاد اقتصادی که مدیریت منابع و صرفه جویی های مالی و انرژی می باشد بوقوع خواهد پیوست.
جایگاه تحقیق در عملیات در تصمیم گیری مدیران
واژه تحقیق در عملیات از لحاظ لغوی در بسیاری از واژه‌ نامه‌ها به تجزیه و تحلیل ریاضی و علمی یک فرایند یا عملیات به منظور تصمیم‌گیری تعبیر گردیده است. به گمان برخی این مبحث توسط چارلز باپیگ (1871-1791) ابداع گردید زیرا که پژوهش‌های وی در خصوص هزینه حمل و نقل و مرتب‌سازی بسته‌های پستی در سال 1840 و همچنین بررسی رفتار تجهیزات حمل و نقل ریلی در ابعاد وسیع بوده است.
شاخه توسعه یافته و یا همان تحقیق در عملیات که در کتاب‌های کنونی می‌توان جستجو نمود در طی جنگ جهانی دوم ظاهر گردید. عمده کسانی که در طی این دوره این شیوه را توسعه دادند پاتریک بلاکت، سیسیل گردون، وادینگتون، اون وانسبرگ، جونز و فرانک یاتس از کشور انگلیس و جورج دانتریگ از کشور آمریکا بودند. تلاش این عده در جهت تصمیم‌گیری بهتر در زمینه‌های نظیر پشتیبانی و زمانبندی آموزشی بود. پس از جنگ این شیوه در زمینه‌های مشابه بویژه در صنعت بکار گرفته شد.
تحقیق در عملیات یا پژوهش عملیاتی (Operations Research, Operational Research به اختصار تحقیق در عملیات)، شاخه‌ای میان‌رشته‌ای از ریاضیات است که برای یافتن نقطه بهینه در مسائل بهینه‌سازی، از گرایش‌هایی مانند برنامه‌ریزی ریاضی، آمار و طراحی الگوریتم‌ها استفاده می‌کند. یافتن نقطه بهینه براساس نوع مسئله مفاهیم مختلف دارد و در تصمیم سازیها استفاده می‌شود. مسائل تحقیق در عملیات بر بیشینه‌سازی (ماکزیمم‌سازی)- مانند سود، سرعت خط تولید، تولید زراعی بیشتر، پهنای باند بیشتر و غیره- یا کمینه‌سازی (می‌نیمم‌سازی)- مانند هزینه کمتر و کاهش ریسک و غیره، با استفاده از یک یا چند قید تمرکز دارند. ایدهٔ اصلی تحقیق در عملیات یافتن بهترین پاسخ برای مسائل پیچیده‌ای است که با زبان ریاضی مدل‌سازی شده‌اند که باعث بهبود یا بهینه‌سازی عملکرد یک سامانه می‌شوند.
خلاصه عبارت تحقیق در عملیات (که گاهی علم مدیریت یا science management نیز نامیده می‌شود) معمولاً مخفف به صورت OR به کار می‌رود. معمولاً علم مدیریت ارتباط نزدیکی به مسائل مدیریت تجارت دارد. تحقیق در عملیات یکی از زیرشاخه‌های ریاضیات کاربردی است و جنبه‌های کاربردی آن در مهندسی صنایع نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. ریاضیات کاربردی به متخصصان امکان می‌دهد تا جنبه‌های نظری تحقیق در عملیات را بررسی کرده و آن‌ را گسترش دهند و توانایی ایجاد و توسعه تحقیق در عملیات را فراهم کنند. مهندسی صنایع با استفاده از جنبه‌های کاربردی تحقیق در عملیات سعی می‌کند تا آن‌ را در صنعت و تجارت به کار گیرد. ابزارهای اصلی استفاده شده توسط تحقیق در عملیات مدل‌سازی ریاضی، بهینه‌سازی، آمار، نظریه گراف، نظریه بازی‌ها، نظریه صف، آنالیز تصمیم‌گیری و شبیه‌سازی است. به دلیل ماهیت محاسباتی این شاخه، تحقیق در عملیات با علوم کامپیوتر پیوند دارد و تحلیل‌گر تحقیق در عملیات معمولاً از نرم‌افزارها یا کدهای اختصاصی استفاده می‌کنند که توسط خودشان یا همکارانشان ایجاد شده‌اند. نرم‌افزارهای تجاری تحقیق در عملیات معمولاً با عنوان ابزارهای حل مساله شناخته می‌شوند و قابلیت استفاده در نرم‌افزارها و کدهای خود نوشته را دارا هستند. ویژگی بارز تحقیق در عملیات نگاه کلی آن به سیستمها و بهبود آن است و به جای آنکه بر یک یا چند جزء سیستم تمرکز کند تمام سیستم را مد نظر قرار می‌دهد. تحلیل‌گران تحقیق در عملیات معمولاً با مسائل جدیدی مواجه می‌شوند و باید تشخیص دهند که کدام‌ یک از روش‌ها بیشتر با ساختار سیستم، اهداف بهبود و قیدهای زمانی و توان محاسباتی منطبق است. به همین دلیل (و دلایل دیگر) نقش نیروی انسانی در تحقیق در عملیات حیاتی است. همانند ابزارهای دیگر، تکنیک‌های تحقیق در عملیات به تنهایی قادر به حل مسائل نیستند.
از اواسط دهه پنجاه به بعد، همگام با گسترش کاربرد پژوهش در عملیات در نتیجه جنگ جهانی دوم تعاریف متعددی از پژوهش در عملیات توسط انجمن‌های تخصصی پژوهش در عملیات و نویسندگان ارائه شده‌است اما هنوز تعریف واحدی از آن وجود ندارد.
تعریف انجمن پژوهش در عملیات بریتانیای کبیر (ویلکس ،1980): پژوهش در عملیات عبارتست از کاربرد روشهای علمی در مسائل پیچیده پدید آمده برای هدایت و مدیریت سیستم‌های بزرگ شامل انسان، ماشین، مواد و پول، در صنعت، تجارت، دولت و دفاع. رویکرد متمایز پژوهش در عملیات، توسعه مدلی علمی از سیستم به همراه اندازه‌گیری عواملی مانند شانس و خطر برای پیشگویی و مقایسه پیامدهای تصمیمات، استراتژیها یا کنترلهای جانشین می‌باشد. هدف، کمک به مدیریت در تعیین سیاست‌ها و اقدامات به صورت علمی است.
بدیهی است هر سیستم را می توان به عنوان یک کل به زیر سیستم های کوچکتری تجزیه کرد و در صورت لزوم به این حالت مورد بررسی قرار داد. در هر سیستم داده ها شامل عناصری هستند که وارد سیستم می شوند مانند مواد خام و.... پردازش گر ها شامل عناصری هستند که جهت تبدیل داده ها به ستاده ها ضروری هستند و ستاده ها نیز محصولات ساخته شده و یا نتایج پردازش گر های سیستم هستند. اطلاعاتی با بررسی ستاده های سیستم برای تصمیم گیرنده حاصل می شود بازخورنامیده می شود.
مدیران امروزی به خوبی دریافته اند که اتخاذ تصمیم در یک بخش از سازمان نه تنها بر عملکرد آن بخش تاثیر می گذارد بلکه می تواند تاثیر معنا داری بر کل مجموعه داشته باشد و از این رو باید سعی نمود تا جایی که امکان پذیر می باشد بررسی های تحقیق در عملیات در کل نظام سازمان در نظر گرفته شود. چنین رویکردی را اصطلاحا رویکرد سیستمی می گویند. در چنین رویکردی است که هر مسئله در ارتباط تنگاتنگ با کل سیستم در نظر گرفته می شود و در تعامل با کلیه ی اجزای سیستم تعریف و فرموله می گردد.
در ترابری معادن روباز که تشکیل شده است از یکسری نقاط بارگیری و مسیرهای رفت و نقاط تخلیه، معمولاً وقت زیادی از کامیون ها و شاول ها در زمان های انتظار تلف می شود. هدف از ارائه مدل های پژوهش عملیاتی برای عملیات ترابری معادن روباز، استفاده از ابزارهای نرم افزاری جهت حذف یا کاهش این زمان های انتظار می باشد. بطور کلی دو روش برای این کار وجود دارد. روش اول تخصیص ثابت بوده و در آن کامیون ها در اول هر شیفت بطور بهینه به شاول ها معرفی می شوند و هر کامیون تا آخر شیفت با یک شاول خاص کار می کند. برای اینکار مدل های مختلف تئوری صف، برنامه ریزی پویا و... ارائه می شود و یک برنامه کاپیوتری بر اساس یک الگوریتم ابتکاری جهت تخصیص ثابت کامیون ها تهیه می شود. روش دوم گسیل زمانی-واقعی کامیون ها می باشد. در این حالت در هرمرحله سیکل کاری کامیون، دستوری مبنی بر مسیر بعدی به کامیون داده می شود. اینکار در دو مرحله انجام می شود. ابتدا نرخ بهینه ترابری مسیرها را با استفاده از مدل های برنامه ریزی خطی یا آرمانی یافته، سپس با استفاده از مدل های حمل و نقل یا برنامه ریزی پویا تخصیص زمانی واقعی کامیون ها انجام می شود، بطوریکه بتوان به این نرخ های بهینه دست یافت.

کاربردهای تحقیق در عملیات
تحقیق در عملیات به صورت پیوسته می‌تواند ارزش‌های مهم را از استراتژیک گرفته تا تاکتیکی از ابتدا تا به انتهای سازمان منتقل سازد. یعنی سازمان‌های تجاری جهانی، نهادهای نظامی، مراکز درمانی و مراکز دولتی همگی فواید عمده‌ای را از تحقیق در عملیات دریافت می‌نمایند. به عنوان مثال مواردی نظیر:
* چشم‌اندازهای تجاری: دخالت دادن چشم‌اندازهای تجاری و کمی در مسائل پیچیده.
* عملکرد تجاری: بهبود عملکرد تجاری با بهره جستن از هوش مدل محور، در ارتباط با مجموعه‌ای از داده‌ها به منظور تصمیم‌گیری بهتر.
* کاهش هزینه: جستجوی فرصت‌های جدید به منظور کاهش هزینه یا سرمایه‌گذاری.
* تصمیم‌گیری: ارزیابی محتمل‌ترین نتایج از گزینه‌های تصمیم‌گیری و روشن نمودن گزینه‌های بهتر.
* پیش‌بینی: فراهم سازی یک بستر مناسب برای پیش‌بینی و برنامه‌ریزی دقیق تر.
* زمانبندی بهبود یافته: زمانبندی کاراتر تجهیزات و کارمندان.
* برنامه‌ریزی: بکار گرفتن روش‌های کمی به منظور پشتیبانی از عملیات‌ها و همچنین برنامه‌ریزی تاکتیکی و استراتژیک.
* قیمت گذاری: قیمت گذاری پویای محصولات و خدمات.
* بهره‌وری: کمک به سازمان‌ها برای جستجوی راه‌های بهره‌ورتر نمودن نیروی انسانی و فرایندها.
* فواید: افزایش عایدی یا بازگشت سرمایه، افزایش سهام بازار.
* کیفیت: بهبود کیفیت همراه با کمی نمودن و موازنه کیفی.
* بهبود: بهره جستن از کنترل بهتر و سود حاشیه‌ای بهتر.
* منابع: بهره جستن بیشتر از تجهیزات، تسهیلات، پول و اشخاص.
* ریسک: پایش کمی ریسک و شفاف‌سازی عوامل بحرانی در مدیریت و کاهش ریسک.
* نرخ بارگذاری: افزایش سرعت بارگذاری و کاهش تأخیر.
سازمان‌ها و دنیایی که ما در آن مشغول به فعالیت هستیم روز به روز در حال پیچیده‌تر شدن است. انبوهی از انتخاب‌ها و محدودیت‌های زمانی و حاشیه‌ای تصمیم‌گیری در رابطه با مسائل پیرامون را دشوارتر ساخته است. در این راستا نرم‌افزارهای کاربردی که روزانه در حال پردازش و تولید هستند حجم انبوهی از داده‌ها را بکار می‌گیرند و می‌توانند افق‌های تازه‌ای را در اتخاذ تصمیم‌های مناسب‌تر ترسیم نمایند و با این توضیح موضوع تحقیق در عملیات می‌تواند در زمینه‌های چالش برانگیز که تعداد زیادی متغیر و سیستم که ریسک‌های متعددی را به همراه دارد بصورت مناسبی بکار گرفته شود. به طور خلاصه، تحقیق در عملیات می‌تواند به یاری بسیاری از مدیران اجرایی که با چالش‌های عمده‌ای روبرو هستند بیاید یعنی:
* سرمایه‌گذاری در کدام بخش‌ها تا سود دریافتی افزایش یابد.
* مدیریت با بهترین شیوه در یک مرکز تلفن.
* مکان‌یابی یک انبار با در نظر گرفتن حاصلضرب هزینه و مسافت.
* پیش‌بینی فروش نوع جدیدی از محصولات که پیش از این به بازار نیامده است.
* حل مسائل زمانبندی پیچیده.
* برنامه ریزی برای یک حمله بالقوه تروریستی.
* تصمیم‌گیری در ارتباط با اینکه چه وقت و به چه میزان تخفیف دهیم.
* بدست آوردن سیکل‌های تولید بیشتر از تجهیزات ساخت.
* سرمایه گذاری بهینه در شرایطی که امنیت مالی و یا موجودی دارویی و بهداشتی مد نظر است.
* تصمیم گیری مبنی بر این‌که به چه میزان بودجه صرف فروش متعارف و یا اینترنتی شود.
* کاشت محصولات در شرایطی که هوا و میزان تقاضا نامعین است.
* سرعت بخشیدن به زمان پاسخگویی، در رابطه با پلیس 110 و آتش‌نشانی.
با توضیحات فوق بهره جستن از تحقیق در عملیات برای بقا در شرایط حاضر یک ضرورت است به عبارت دیگر برای تعالی و رشد سازمان‌ها و کارخانجات می‌بایست آنرا در مقیاس وسیع بکار بست در غیر این‌صورت افق مناسبی پیش رو نخواهیم داشت.
تحقیق در عملیات یک رویکرد منحصر بفرد برای اتخاذ تصمیم
شاید شما ده‌ها مقاله و مطالب مرتبط با راه‌حل‌هایی که مدعی هستند که تصمیم‌گیری را برای شما آسان‌تر می‌سازد دیده‌اید؛ تحقیق در عملیات یک رویکرد منحصر بفرد است که روش‌های توسعه یافته و در عین حال پیچیده را به کمک اشخاص آموزش دیده می‌تواند پیاده‌سازی نماید. توانایی تحقیق در عملیات به ویژه در استفاده از ابزارهای توسعه یافته و روش‌هایی است که می‌تواند توانایی ارزیابی و تحلیلی که نرم‌افزارهای رایج از جمله صفحه گسترده‎ها از آن عاجزند را قوت ببخشد. به عبارت دیگر یک کارشناس تحقیق در عملیات توانایی تعریف چالش‌های عمده که شما در زمینه‌های کاری خود با آن روبرو هستید را داشته و روش‌هایی برای شفاف سازی و بکار بستن داده‌های مورد نیازتان را فراهم می‌سازد. به منظور رسیدن به این نتایج، کارشناسان تحقیق در عملیات طرح‌های خود را در راستای آخرین تکنولوژی تحلیل و ارزیابی به منظور پیدا نمودن ارتباطات ارزشمند و چشم‌اندازهای مناسب و اتخاذ پیش‌بینی‌های موثر ترسیم می‌کنند.
مدلسازی انرژی درحمل و نقل
مدل انرژی در حمل و نقل مدلی است که با لحاظ کردن هزینه ها در تابع هدف و با شرط کمینه کردن هزینه ها با توجه به نظریه اقتصاد خرد استوار است و اساس این مدل برنامه ریزی خطی می باشد. محدودیت های موجود در مدل عبارتند از محدودیت های تامین تقاضای مفید در بخش حمل و نقل بر حسب نفر-کیلومتر و سایر معادلات و محدودیت های حاکم بر فیزیک مساله.