جهاد اقتصادی ونظر اسلام درباره آن

به تعبیر مقام معظم رهبری در عسلویه اگر بخواهیم در ادبیات امروز ما برای جهاد معادلی پیدا کنیم، می¬شود مبارزه. جهاد اقتصادی یعنی مبارزه اقتصادی
مفهوم مبارزه درجهاد
نکته اول آنکه در مفهوم جهاد، نوعی مقابله و عکس¬العمل نهفته است. هر گاه یک رویاروئی وجود داشته باشد و دو گروه در مقابل هم آرایش پیدا کرده و هر یک در صدد حذف طرف خود و مقابله با دیگری قرار گیرند، مفهوم جهاد شکل می¬گیرد. اصولاً واژه جهاد یعنی بکارگیری تمام وسع، توان و طاقت خود هنگامی معنی¬دار می¬شود که در مقابله با دشمن قرار بگیریم و علیرغم میل او و بعنوان نوعی پاسخگوئی سلبی در برابر خواست دشمن عمل کنیم. این نکته بسیار مهم است که همه تلاشگران عرصه اقتصادی در کشور با این احساس و روحیه یعنی روحیه مقابله و مبارزه با دشمنان به میدان آمده و تلاش خود را ارائه نمایند اگر این شرائط موجود پیرامون ما که واقعیت صحنه است یعنی مقابله و رویاروئی اسلام و غرب مستکبر برای مردم مسلمان بخوبی تبیین شود ویک چنین احساس مبارزه ای بوجود بیاید و پایدار بماند، تلاشهای مردم مسلمان معجزه می¬آفریند. موانع یکی پس از دیگری رخت بر بسته و ابتکارها و نوآوریهای عرصه اقتصاد ، شتاب و شدت می¬گیرد. خلاقیت¬ها و بومی شدن فعالیتهای اقتصادی همانند دوره دفاع مقدس، ناممکن¬ها را ممکن و آثار شگرف خود را نشان خواهد داد.همچنان که همیشه درمحیط های مبارزه وخطر استعدادها شکوفا وقابلیت ها ،فعلیت می یابند. بنا براین مفهوم جهاد اقتصادی در سال 1390 این است که ملت ایران در این برهه از زمان، جهادش یعنی همان جهاد مقدس او درمقابله بادشمنان، به طور عمده در عرصه اقتصاد است و جهاد اقتصادی به یعنی مبارزه اقتصادی می باشد به تعبیر مقام معظم رهبری در عسلویه اگر بخواهیم در ادبیات امروز ما برای جهاد معادلی پیدا کنیم، می¬شود مبارزه. جهاد اقتصادی یعنی مبارزه اقتصادی همچنین ایشان در مورد واژه جهاد و مفهوم مبارزه¬ای که درآن نهفته است، فرموده¬اند
جهاد اقتصادی، صرفاً تلاش اقتصادی نیست. جهاد یک بار معنائی ویژه¬ای دارد. هر تلاشی را نمی¬شود گفت جهاد. در جهاد، حضور و رویاروئی با دشمن، مفروض است. انسان یک تلاشی می¬کند، دشمن در مقابل او نیست؛ این جهاد نیست. اما یک وقت شما می¬خواهید یک تلاشی را انجام دهید، که بخصوص یک دشمنی سینه به سینه¬ی شما ایستاده است؛ این می¬شود جهاد. ممکن است یک وقت این جهاد به شکل قتال باشد، ممکن است جهاد مالی باشد، ممکن است جهاد علمی باشد، ممکن است جهاد فنی باشد؛ همه¬ی اینها جهاد است؛ انوع و اقسام جهاد و مبارزه است.(سخنرانی درعسلویه فروردین 90)
خاستگاه دینی و قرآنی جهاد
نکته دوم درباره مفهوم جهاد، خاستگاه دینی و قرآنی این واژه است. جهاد یک عبادت و از برترین عبادتها است. عنصر اصلی در این عبادت مثل همه عبادات، نیّت است. نیّت و قصد است که تلاش انسانی را الهی یا شیطانی می¬کند. الذین آمنوا یقاتلون فی سبیل الله والذین کفروا یقاتلون فی سبیل الطاغوت جهاد اسلامی جهاد فی سبیل¬الله است. نیّت اگر خدائی شد جهاد انسان فی¬سبیل¬الله است. وقتی انسان برای اعلای کلمه حق، اعلای کلمه اسلام، عزت بخشیدن به امت اسلامی و ملت مؤمن و مسلمان ایران تلاش می¬کند این جهاد می¬شود جهاد فی¬سبیل¬الله. آن وقت در این تلاش، برکات و عظمت و شأن جهاد فی¬سبیل¬الله وجود دارد (مقام معظم رهبری در بازدید از عسلویه) بنابراین هدف¬گذاری الهی و با اهداف الهی اقدام کردن، تصحیح نیت¬ها و انگیزه¬ ها و به دنبال اعلای کلمه توحید بودن، خدارا در تلاش¬هالی اقتصادی درنظر گرفتن و قصد نمودن و صبغه الهی و عبادی دادن به هر تلاش مخلصانه¬ای ما را به زیور جهاد فی¬سبیل¬الله می¬آراید که مهمترین دستاورد آن، اثر بخش شدن و نتیجه دادن آن است زیرا به تعبیر مقام معظم رهبری خدای متعال به آن تلاشی، به آن کاری، به آن نیت و عزمی که در این جهت باشد، حتماً برکت می¬دهد و کمک می¬کند؛ کما اینکه در طول این سی و دو سال تا امروز خدای متعال به ما کمک کرده. بدون اراده¬ی الهی، امکان نداشت یک ملتی بتواند در مقابل استکبار جهانی بایستند.(همان)
مسئولیت مشارکت همه
نکته سوم در این رابطه مشارکت همگانی است. وقتی تلاش اقتصادی یک ملت حالت جهاد اقتصادی گرفت. تکلیف همگانی می¬شود یعنی همه ملت و همه مکلفین موظف هستند و مسئولیت دارند در این جهاد اقتصادی مشارکت نمایند. کسانیکه انسان های مجاهدی را برای عرصه اقتصاد کشور تربیت می¬کنند، کسانیکه مقدمات لازم برای جهاد اقتصادی را فراهم می¬کنند.کسانیکه برای جهاد اقتصادی فرهنگ¬سازی می¬کنند، کسانیکه خدمات مختلف به جهادگران اقتصادی می¬دهند، کسانیکه در ایجاد و تقویت روحیه آنها تلاش می-کنند و حتی کسانیکه با مصرف صحیح و منطقی، کار جهادگران اقتصادی را به هدف می-رسانند، همگی در این جهاد شرکت داشته و سهیم هستند اتفاقاً در اغلب موارد در قرآن سخن از جهاد با اموال مقدم بر جهاد با جان¬ها آمده است. و این مسئله اهمیت و جایگاه جهاد اقتصادی را در اسلام نشان می¬دهد رهبر معظم انقلاب نیز به این نکته در آغاز سال اشاره کرده و فرموده¬اند در این جهاد اقتصادی همه شریکند. در اداره¬ی اقتصاد یک ملت، مصرف هم یک رکن عمده است؛ مصرف درست، مصرف خوب، مصرف دور از اسراف و تبذیر و اتلاف مال؛ همین چیزی که همیشه توصیه می¬شود. ایجاد فرهنگ کار و تلاش لله. شما حتی سر یک کلاس، یک معلم هم که باشید، می¬توانید در این جهاد اقتصادی سهیم باشید؛ این فرهنگ را به این جوان، به این نیروی انسانی فردا تعلیم می¬دهد؛ این می¬شود جهاد اقتصادی. در هر بخشی که باشید، می¬توانید در این جهاد سهیم باشید.
جهاد اقتصادی به تعبیر امام خمینی (ره)
نکته جهارم درباره جهاد اقتصادی پیشینه این نگاه و تعبیر به جهاد در عرصه سازندگی و اقتصاد از حضرت امام خمینی ره است. امام راحل وعظیم الشان ما عصر کنونی را عصر هجوم به ارزشها دانسته و تکلیف همه ما را جهاد و قیام برای خدا دانسته و فرموده اند برادران عزیزم! ما در عصری واقع شدیم که ظلمت دنیا را گرفته است. ما در عصری واقع شدیم که ارزش های انسانی به کلی از بین رفته و به جای آن ارزش های غیر انسانی و شیطانی نشسته است. ما در عصری واقع هستیم که شیاطین عالم، هجوم به انسان ها و ارزشهای انسانی آورده اند و می خواهند که دنیا را به سلطه شیطان درآورند. ما در این عصر با اتکاء به خدای تبارک و تعالی و استمداد از اسلام و قرآن کریم و ولی عصر(سلام ا... علیه) باید خودمان کوشش کنیم و خودمان جهاد کنیم، جهاد در دانشگاه ها و دانشکده ها، جهاد در کارخانه ها و کارگری ها،جهاد در کشاورزی ها، جهاد در مدارس، جهاد در دانشگاه ها، جهاد در همه جا، جهاد در جبهه ها و جهاد در پشت جبهه، شیاطین در همه این گروه هایی که برای خدا قیام کرده اند ممکن است نفوذ کرده باشد.(صحیفه نور.ج17.ص 237)
امام خمینی رضوان الله علیه جهاد اقتصادی را عبادت و تکلیف شرعی همه معرفی کرده و ثواب آنرا بالاتر از زیارات و حج و عمره مستحبی میدانند.(صحیفه نور ج7 ص136) و جنگ اقتصادی را محاربه بین اسلام و کفر و تکلیف همگان را بر اساس امر پروردگار ورود به این جنگ و نجات مملکت اسلامی دانسته و فرموده اند شما در حال جنگید، در حال جنگ اقتصادی و این خود یک محاربه ای بین اسلام و کفر است... این تنها موعظه نیست، که مردم خوب است این کار را بکنند، نجات دادن یک کشور اسلامی از زیر بار ظلم و از زیر بار استعمار است. نجات دادن مملکت اسلامی، یک تکلیفی است که انسان موظف است انجام بدهد.(صحیفه نور.ج.11ص117)
درجای دیگری فرموده اند:
امروز شمایید که باید دامن به کمر بزنید و در رشد صتایع این کشور و در رشد تولید این کشور دامن به کمر بزنید و همت بگمارید و فعالیت بکنید، فعالیت شما امروز برای کشور اسلامی یک عبادت است. شما امروز همه تان با ایده اسلامی در حال عبادت هستید، چه در کارخانه ها و چه در مواردی که به صنعت مشغول هستید و چه در کشاورزی هر کس هست و چه در سایر کارخانه ها که هست، وقتی انسان برای خلق خدا خدمت بکند برای اینکه این خلق در طول تاریخ ستم دیدند، عقب نگه داشته شدند، نگذاشتند رشد معنوی بکنند، رشد مادی بکنند. وقتی با این ایده شما خدمت بکنید شما در خدمت اسلام هستید و شما مجاهد هستید در پشت جبهه ها همانطوری که مجاهدین مجاهدت می کنند و عبادت خدا را در آنجا می کنند شما هم در پشت جبهه ها هستید و عبادت خدای تبارک و تعالی را با همین کارهایتان انجام می دهید.(صحیفه نور.ج18، ص147)
نظر اسلام درباره جهاد اقتصادی
دیدگاه اسلام و اندیشه اقتصادی در مورد جهاد اقتصادی است اسلام چه توصیه‎ هایی برای جهاد اقتصادی از منظر اقتصادی داشته است؟ روایات از چه منظری به این موضوع پرداخته؟ دیدگاه اسلام و اندیشه ی اقتصاداسلام در مورد جهاد اقتصادی نه تنها مثبت، بلکه به مثابه ی آرمانی است که همواره در جان و دل اولیا و پیروان این مکتب ریشه داشته و دارد. تا جایی که همه ی پیامبران الهی علاوه بر مأموریت داشتن برای حیات اخروی مردم، مأمور به آبادانی و حیات دنیوی آن ها نیز بوده اند، ایجاد موانع ساختگی در طول تاریخ، تنها باعث عقیم ماندن آرمان رسیدن به وحدت بشر و افزایش رفاه همگانی بوده است.
البته یک سری دیگر در طول تاریخ متحجرانی بوده اند که عوامانه فکر کرده اند که مسایل زندگی مادی را از جنبه های اخروی جدا دانسته و برای هر یک مرز و قلمروی خاص را قرار داده اند اما اسلام به عنوان یک دین و نظام ارزشی، خوشبختی دنیا و آخرت انسان را به طور هم زمان مورد توجه قرار داده و دنیا را مزرعه ی آخرت معرفی کرده است. بر این مبنا به هر رفتار اقتصادی مفید که در حوزه ی ارزش های اسلامی مجاز باشد، از دیدگاه اسلام مورد توجه و تمجید قرار می گیرد.
گفتنی است در اسلام بر خلاف مکاتب اقتصادی غرب مدل ها و الگوهای اقتصادی تجویز نمی شود. چرا که موارد نام برده شده به شدت تابع شرایط زمانی و مکانی گسترده ای هستند اما از سوی دیگر قوانین ثابت و همیشگی وجود دارد که در منابع اسلامی بیان شده اند.
از دیدگاه قرآن گستردگی منابع تولید در راستای رفاه آدمی است. « وَاتیکم من کُلِّ ما سأَلْتُمُوُه )ابراهیم/34(: و هر چه از اوخواسته اید به شما ارزانی داشته است» می توان چنین برداشت کرد که از دیدگاه قرآن، در زمین آن چه مورد نیاز انسان برای ادامه ی زندگی لازم است، مهیاست اما این امر به معنای آن نیست که تمامی نیازمندی های انسانی به صورت بالفعل و بدون کار و تلاش در اختیار اوست بلکه بدین معناست که انسان باید به کارگیری روحیه ی عمران و آبادانی و در سایر خلاقیت، ابتکار و تلاش رزق وروزی خویش را از منابع طبیعت به دست آورد و آن ها را برای استفاده ی تغییرات ضروری دهد. لذا اسلام علت عمده ی ایجاد رفاه را تغییر دادن امکانات موجود دانسته است. در اسلام بر کار و تلاش برای ایجاد تغییر در زندگی تأکید شده است. بر این اساس است که امام رضا(علیه السلام) افراد را به کار و کوشش دعوت می کند.
« احمد بن ابی نصر بَزّنطی» می گوید:« به امام رضا(علیه السلام) گفتم:« کوفه به من نمی سازد و زندگی در آن همراه با مضیقه است. زندگی ما در بغداد بود و در آن جا در روزی بر مردم گشاده است.» حضرت فرمود:« اگر می خواهی بیرون بروی برو؛ چرا که امسال، سال آشفته ای است و مردمان را چاره ای جز طلب روزی و کوشش برای به دست آوردن معیشت خوب نیست. پس طلب و کوشش رابرای به دست آوردن امکانات زندگی از دست مده.» (الحیاة، تألیف محمدرضا حکیمی، ج 6، ص 468(
از دیدگاه امام رضا(علیه السلام)، ارزش معنوی کار چنان است که مقام کارگر را فراتر از مقام مجاهدین فی سیبل الله (جهادگران در راه خدا) می داند و می فرماید:« آن که با کار و کوشش، در جست وجوی مواهب زندگی برای تأمین خانواده ی خویش است، پاداشی بزرگ تر از مجاهدان راه خدا دارد.» ( تحف العقول، ص 808*)
از این رو تلاش و کوشش مضاعف در عرصه های اقتصادی که از آن تعبیر به جهاد اقتصادی می شود لذا از دیدگاه اسلام نه تنها امری لازم، بلکه واجب است.
راهبردهای تحقق جهاد اقتصادی
با این توصیفات به نظر می رسدبرای رسیدن به شعار « جهاد اقتصادی» راهبردهایی لازم است که باید به آن عمل کرد. لذا در این مقاله پاره ای از این موارد اشاره می شود:
1- توسعه ی سرمایه گذاری از راه کاهش شکاف پس انداز، سرمایه گذاری با حفظ نسبت پس انداز به تولید
2- ارتقای کمی و کیفی بازارهای مالی (سرمایه، پول و بیمه) با تأکید بر کارآیی، شفافیت و سلامت
3- اجرای بودجه ریزی عملیاتی و تنظیم لایحه ی بودجه و تخصیص اعتبارات با توجه به نتایج حاصل از فعالیت ها و متناسب با قیمت تمام شده ی آن ها
4- توزیع امکانات و بودجه بین مناطق متناسب با عملکرد و پتانسیل های تولید
5- تخصیص منابع حاصل از نفت و گاز به سرمایه های فیزیکی و انسانی مورد نیاز کشور و به ویژه اعتبارات تملک دارایی های سرمایه ای
6- هماهنگی و سازگاری بین سیاسشت های بازرگانی و سیاست های ارزی، پولی و مالی کشور
7- اعطای تسهیلات بانکی هدفمند و هدایت اعتبارات بانکی به بخش های مولد متناسب با ظرفیت ها و نیاز واقعی و بازدهی
اقتصادی
8- هدایت صحیح نقدینگی به سمت فعالیت های تولیدی
9- منطقی کردن نرخ سود تسهیلات به منظور جذب پس انداز های جامعه
10- گسترش امکان دسترسی به منابع مالی برای بنگاه ها از راه توسعه ی بازار سرمایه و ابزارهای مالی