جلوه هایی از جهاد اقتصادی در آثار سعدی شیرازی

چکیده مقاله:
واژهء جهاد معانی مختلفی دارد از جمله: تلاش و مجاهدت، کوشش وقصدکردن، خودباوری جهت رسیدن به هدف.
جهاد بار معنایی و ارزشی مقدس داردکه مجاهدت در درونش نهفته است. لازمهء این امر مجاهدت و وحدت همگانی است که ازعقل و تدبیر جهت رسیدن به هدف استفاده کنند. باید توجه داشت در این راه مقدس از خودبینی و خود محوری پرهیز گردد. عالمان- دانشمندان و ادیبان ما در طول دوران مختلف تاریخی وقتی که مشکلات و معضلات اقتصادی و نیازهای جامعه را مشاهده می کردند هر کدام با توجه به دوره ای که بسر می بردند و در مقتضیات زمانی که زندگی می کردند هر کدام مطالبی را با مفاهیم مختلف جهت جهل معضلات اقتصادی و رهایی از مشکلات و رسیدند به رفاه و پیشرفت بیان کرده وآثاری از خود به یادگار گذاشته اند. در این میان استاد سخن سعدی شیرازی از جمله کسانی است که در آثار خود مطالبی ارزشمند راجع به تلاش وکوشش و مجاهدت و همت اقتصادی که همانا جهاداقتصادی باشد، از خود به یادگارگذاشته است. مصلح الدین سعدی شیرازی در آثار منثور و منظوم خود با توجه به زمان حیاتش و آگاهی مردم از مسایل اقتصادی و مشکلات مربوط به آن برای هرکدام در جایگاه مناسب و موفعیت خودش مطالبی ارزشمند و قابل تاملی بیان کرده است.
سعدی فرماید: پسرگفت
ای پدر هرآینه تا رنج نبری گنج بر نداری تا جان در خطر ننهی بر دشمن ظفر نیابی
تادانه پریشان نکنی خرمن برنگیری. نبینی به اندک مایه رنجی که بردم چه تحصیل راحت کردم وبه نیشی که خوردم چه مایه عسل آوردم. دراصل مقاله به مواردمختلف بطورکامل وجامع خواهیم پرداخت.
کلیدواژگان: جهاد- اقتصادی- تلاش- سعدی- تحمل- رنج- رفاه
مقدمه:
عالمان و دانشمندان و ادیبان ما درطول دوران مختلف تاریخی وقتی که مشکلات و معضلات اقتصادی و نیازهای جامعه رامشاهده میکردند هرکدام با توجه به دوره ای که زندگی میکردند و در مقتضیات زمانی که به سر می بردند
مطالبی را با مفاهیم مختلف جهت حل معضل اقتصادی ورهایی از مشکلات و رسیدن به رفاه و پیشرفت بیان کرده و آثاری از خود به یادگار گذاشته اند. هدف اصلی در این مقاله ارایهء جلوه هایی ازجهاد اقتصادی درآثار سعدی شیرازی است. این ارایه به منظور مطالعه سودمند آثار ادبیات فارسی در خصوص چگونگی تاثیر ادبیات فارسی در جهاد اقتصادی با توجه به موقعیت های زمانی و مکانی (مقتضیات زمان ومکان ) است بطوریکه در راستای اهداف مورد نظر و تحقق آرمان های ملی جامعه اسلامی مثمرثمر واقع گردد.
متن اصلی مقاله
واژه جهاد معانی مختلفی دارد ازجمله: تلاش و مجاهدت، کوشش و قصدکردن، خودباوری جهت رسیدن به هدف.
از طرف دیگر کلمه جهاد بار معنایی و ارزشی مقدس دارد و در کنار آن مجاهدت هم در درونش نهفته است. لازمه مجاهدت مقدس وحدت همگانی است که همه نیز از عقل و تدبیر جهت رسیدن به هدف استفاده کنند.
جهاد همیشه برخورد با مانع و رفع مانع را مورد توجه دارد و این مورد تاکید و تصریح قرار می گیردکه هر چقدر موانع رفع گردد پیشرفت میسر و چشمگیرتر می شود. باید به نکته مهمی توجه داشت و آن اینکه از خودبینی و خود محوری در این راه مقدس پرهیزگردد.
استاد سخن سعدی شیرازی ازجمله کسانی است که در آثار خود مطالب ارزشمندی راجع به تلاش و مجاهدت و همت اقتصادی-که همانا جهاد اقتصادی باشد- از خود به یادگار گذاشته است. علیرغم قدمت دیرینه سیستم اقتصادی درجامعهء ایرانی مشکلات وگرفتاری های آن نیز کماکان هر کدام به شکلی و در هر دوره به زبانی توسط عالمان دانشمندان و دلسوزان جامعه بیان شده است. مشکلاتی که در برهه ای از زمانها به معضل درآمده و در جامعه خودنمایی کرده اند. درطول تاریخ بی توجهی بیشترسردمداران و رهبران سیاسی جامعه جهت هدایت افکار عمومی برای حل مشکلات و معضلات و از طرف دیگر نبود آگاهی عمومی در کار بر دروش های درست عملی باعث گردیده که کماکان اقتصاد کشور در ضعف و مشکلات بسربرد. با عنایت به آنچه که بیان شد مقام معظم رهبری اراده فرمودند تا زمینهء شرکت گسترده عموم مردم برای ورود به انجام تکالیف مهم- که خیلی ارزشمند و مقدس همانا جهاد اقتصادی است، مهیا گردد. باید دانست جهاد یعنی مجاهدت و کوشش که دارای هدف مقدس و آن رسیدن به قله های موفقیت است. مصلح الدین سعدی شیرازی در آثار منثور و منظوم خود با توجه به زمان حیاتش و آگاهی مردم از مسایل اقتصادی و مشکلات مربوط به آن برای هرکدام در جایگاه مناسب و موقعیت خودش مطالبی ارزشمند و قابل تاملی بیان کرده است که در اینجا به آنها می پردازیم. همان طوری که انسانها در زندگی شخصی از ابتدای زندگی تا پایان حیات باید تلاش نمایند و مجاهدت ورزند و رنج و مشقت را به جان بخرند تا آنچه میخواهند بدست آورند در مسایل کلان کشو ر نیز آحاد ملت باید هرکدام درصنف و جایگاه خود با جان و دل تلاش و مجاهدت ورزند تا افقهای روشن موفقیت را به عینه ببینند. شیخ اجل سعدی شیراز در این باره فرماید": پسرگفت ای پدر هرآینه تارنج نبری گنج برنداری تاجان در خطر ننهی بر دشمن ظفر نیابی- تا دانه پریشان نکنی خرمن بر نگیری... و در ادامه می گوید: نبینی به اندک مایه رنجی که بردم چه تحصیل راحت کردم و به نیشی که خوردم چه مایه عسل آوردم".(1)
دررسیدن به خواسته ها کاهلی و سستی جایگاهی ندارند که سعدی هم در این مورد مطلبی دارد و می فرماید":گر چه بیرون ز رزق نتوان خورد- در طلب کاهلی نشاید کرد- آسیا سنگ زیرین متحرک نیست- لاجرم تحمل بارگران همی کند".(2)
انسانها در تلاش و کوشش باید از لحظه های زندگی استفاده کنند و از فرصت مناسب بدست آمده بنحو احسن بهره ببرند تا بتوانند تفاوتهای مطلوب و تغیرات درست که صورت می گیرد به عینه مشاهده کنند و این مطلب در مسایل کلان اقتصادی نیز صدق میکند. البته این نکات راهم نباید فراموش کرد تلاشی که دارای هدف مقدس باشد و آنرا به نام جهاد اقتصادی می شناسیم باید هدایت و رهبری، دارای اهداف مشخص، برنامه ریزی درست و عملی، راه حل های مناسب جهت مقابله باموانع مد نظر قرار گیرد که هر کدام از آنها نیز دارای مولفه های جداگانه ای هستند. در جهاد اقتصادی یعنی تلاش و مجاهدتی که هم سود و منافع شخصی و هم منافع اجتماعی و ملی را مد نظر داشته باشد. علاوه بر اینها به مشکلات و سختی های مختلف فایق آید و به هر دشمنی پیروز گردد تا پشتوانه ای برای خود کسب کند و در روز احتیاج نیازمند دیگران نباشد و متکی به خود باشد. سعدی فرماید": پسر پیش بین بود و کار آزمای- پدر را ثنا گفت کای نیک رای- بدست تهی بر نیاید امید- به زر بر زن چشم دیو سفید".(3) پس بنابر آین آینده نگری و نیک اندیشی درجهاد اقتصادی مهم و حایز اهمیت است که البته برای مقطع کوتاه مدت نباید باشد بلکه چشم اندازی بر افق های روشن آینده باشد. همچنین درجهاد اقتصادی اصل صرفه جویی و پیشگیری از اسراف، درست مصرف کردن و برنامه ریزی درست اقتصادی نیز از اصولی است که از گذشته تا کنون به آنها تاکید داشته اند. صرفه جویی می تواند به اندوخته های ملی بیافزاید و در اینجاست که قناعت به عنوان یک ارزش دینی و ملی میشود. قناعتی که استقلال اقتصادی را به همراه خواهد داشت. قناعت به تک تک افراد جامعه آرامش می بخشد و جامعه نیز در کنار مجاهدت و تلاش بدون چشم داشت به دیگران نیازهایش را تامین میکند. سعدی نیز در این موارد مطالبی را بیان کرده است:" چوینی که از سعی بازو خورم- به ازمیده برخوان اهل کرم- چه دلتنگ خفت آن فرومایه دوش – که برسفرهء دیگران داشت گوش."(4)سعدی درجای دیگر باز در این موارد مطالبی ارایه میدهد و می گوید:"درویشی را شنیدم که در آتش فاقه می سوخت و خرقه به خرقه همی دوخت. کسی گفتش چه نشینی که فلان در این شهر طبعی کریم دارد و کرمی عمیم میان به خدمت آزادگان بسته و بر در دلها نشسته. اگر به صورت حال تو چنانکه هست مطلع گردد پاس خاطر عزیزان منت دارد. گفت: خاموش که در پسی مردن به- که حاجت پیش کسی بردن."(5)
جهاد اقتصادی یعنی تلاش شبانه روزی، وقفه ای در کار و کوشش ایجاد نکردن، همان امید داشتن به آینده و لحظه لحظه قله های موفقیت را فتح کردن. جهاد اقتصادی در اصل نیش ها را تحمل کردن و خارها را به جان خریدن تابه نوش و گلها رسیدن. استادسخن سعدی شیرازی دراین باره فرماید:"خمر دنیا با خمار و گل به خار آمیخته است- نوش میخواهی هلا- گرپای داری نیش را- ای خواب آلوده واپس مانده ای ازکاروان- جهدکن تا بازیابی همرهان خویش را."(6) "سود دریا نیک بودی گر نبودی بیم موج- صحبت گل خوش بدی گرنیستی تشویش خار."(7)
سعدی درجاهای دیگر باز هم به مطالب مورد نظر ما اشاره ای دارد و میگوید" گفت ای برادر حرم در پیش است و حرامی در پس- اگر رفتی بردی و گر خفتی مردی. خوش است زیر مغیلان به راه بادیه خفت- شب رحیل ولی ترک جان بباید گفت."(8) مشکلات و سختی ها هر چند کوچک برای اینکه در آینده به معضلات تبدیل نشوند باید هر چه سریع تر و بدون کوچکترین وقفه آنها را برطرف کرد. سعدی در این باره فرماید:"درختی که اکنون گرفت است پای- به نیروی مردی برآید ز جای- ورش همچنان روزگار هلی- بگردونش از بیخ بر نگسلی- سرچشمه شاید گرفتن به بیل- چو پر شد نشاید گذشتن به پیل."(9)
در هر کاری بخصوص کارهایی همچون جهاد اقتصادی که دارای اهداف مقدس هستند مجاهدان نباید لحظه ای از هدف خود غفلت کنند چون هدف مقدس انسان را روزبه روز به تلاش وا می دارد و موفقیت ها را بوجود می آورد.
به این شکل می توان به خواسته ها رسید و پیروزی ها را جشن گرفت. همه تلاشگران در جامعه بعلاوه آنچه که گفته شد باید از آخرین آگاهی ها و اطلاعات علمی هرکس در رشته خودش با خبر باشد. ما نباید سر در پوستین بگیریم ولی جهان درحرکت باشد و در تخیل اندک موفقیت ها مشغول نشویم. استاد سخن سعدی شیراز هم در این باره سخنانی داردکه :"بامدادی که تفاوت نکند لیل و نهار- خوش بود دامن صحرا و تماشای بهار- صوفی از صومعه گو خیمه بزن بر گلزار- که نه وقت است که در خانه بخفتی بیکار..."(10) " ای که پنجاه رفت و در خوابی- مگر این پنج روزه دریابی."(11) خبرت هست که مرغان سحرمیگویند- آخرای خفته سراز خواب جهالت بردار."(12)
دست و پایی بزن به چاره و جهدکه عجب در میان غرقابی- بزن که قوت بازوی سلطنت داری- که دست همت مردانت می دهد یاری ."(13) سعدی در ادامه مطلب- که همان جهاد اقتصادی به تمام معنا ست- می فرماید:" خنک هوشیاران فرخنده بخت- که پیش از دهلزن بسازند رخت- به ره خفتگان تا برآرند سر- نبینند ره رفتگان را اثر- سبق برد رهرو که برخاست زود- پس از نقل بیدار بودن چه سود- یکی در بهاران بیفشاند جو- چه گندم ستاند بوقت درو- کنون بایدای خفته بیدار بود- چو مرگ اندر آرد ز خوابت چه سود- کنون کوش کاب ازکمر درگذشت نه وقتی که سیلاب از سر گذشت."(14)
در جهاد اقتصادی میتوان عزت نفس و شوکت و سربلندی و... همه را با هم مشاهده کرد که همگی نشان از استقلال اقتصادی را به ارمغان می آورند. استقلالی که ارزشمند- غرورآفرین- نجات بخش خواهد بود همانا بیگانگان چشم دیدن آن را ندارند. سعدی هم می فرماید:"دو برادر یکی خدمت سلطان کردی و دیگری به زور بازوان نان خوردی- باری توانگرگفت درویش را که چرا خدمت نکنی تا از مشقت کار کردن برهی؟ گفت: تو چرا کار نکنی تا از مذلت خدمت رهایی یابی. که خردمندان گفته اند: نان خود خوردن و نشستن به- که کمر زرین به خدمت بستن."(15)
سعدی در ادامه میگوید: مبین آن بی حمیت را که هرگز- نخواهد دید روی نیکبختی را- که آسانی گزیند خویشتن را- زن و فرزند بگذارد به سختی ."(16)
در جهاد اقتصادی که یک حرکت همگانی یعنی فردی و اجتماعی را در بر می گیرد همانطوری که قبلا هم به آن اشاره ای گردید داشتن برنامه ریزی درست و دقیق که باید دانست چه باید کرد و چگونه بایدرفت؟ البته این چراها و چگونه ها زمانی مفید خواهند بود که همه در اجرای برنامه ها نکته سنج و دقیق باشند و رابطه ها بر کنار بمانند و ضوابط مدنظر باشند. همه در این فکر باشند که کاری مفید صورت گیرد و طبق برنامه کارها پیش برود. آنچه که مدنظر و انتظار داریم همان را دنبال کنیم و از انحرافات و خود محوری بپرهیزیم. برنامه ریزی دقیق و منسجم و عالمانه باشد در اجرای آن نیز پشیمانی و خبت بوجود نمی آید. شیخ اجل سعدی شیرازی در این مضمون فرماید:"به دهقان نادان چه خوش گفت زن- به دانش سخن گوی یا دم مزن- مگوی آنچه طاقت نداری شنود- که جو کشته گندم نخواهی درود- چو دشنام گویی دعا نشنوی بجز کشتهء خویش ندروی."(17)کنون وقت تخم است اگر پروری-گر امید داری که خرمن بری. سعدی در جای دیگر نیز در ارتباط با این مطلب حرف هایی دارد که شنیدنش خالی از لطف نیست."پسرگفت ای پدر قول حکما را چگونه مخالفت کنیم که گفته اند: رزق اگر چه مقسوم است- به اسباب حصول آن تعلق شرط است دراین صورت که منم با پیل دمان بزنم و با شیر ژیان پنجه در افکنم. پس مصلحت آن است ای پدرکه سفرکنیم کزین بیش طاقت بینوایی نمی آرم. رزق اگر چند بی گمان برسد- شرط عقل است جستن از درها."(18)
"چون به سختی دربمانی تن به عجز اندر مده دشمنان را پوست برکن دوستان را پوستین"(19)
در جهاد اقتصادی ممکن است بد اندیشان در کنار و هم ردیف دشمنان بخواهند با زخم زبانها و تمسخرها انسان های مجاهد در راه خدا را سست کنند و از راهشان منحرف نمایند. مجاهدان جبهه های اقتصادی همانند جبهه های نظامی با توکل و یاری خداوند با جدیت و پشتکار جهت رسیدن به اهداف مقدس بکوشند و از هیچ کوششی دریغ ننمایند.
سعدی گوید:
"به کوشش توان دجله را پیش بست نشاید زبان بد اندیش بست."(20)
هزار سختی اگر بر من آید آسان است که دوستی و ارادت هزار چندان است."(21)
در جهاد اقتصادی که قبلا هم به آن اشاره گردید جوانمردی و طبع بلند از لازمهء آن است که انسانها در اهداف خود مردانگی و جوانمردی به خرج دهند و طبعی بلند داشته باشند تا زودتر به نتایج مورد نظر برسند. سعدی شیرازی در این باره گوید:
" هرچه از دونان به منت خواستی در تن افزودی و از جان کاستی.
حکیمان گفته اند:
آب حیات اگر فروشند فی المثل به آبروی دانا نخرد که مردن بعلت به از زندگانی به ذلت. و در جای دیگر فرماید:
حاتم طایی را گفتند از خود بزرگ همت تر در جهان دیده ای یا شنیده ای؟ گفت: بلی. روزی چهل شتر قربان کرده بودم امرای عرب را. پس به گوشهء صحرایی به حاجتی برون رفته بودم. خارکنی را دیدم. پشته ای فراهم آورده. گفتمش به مهمانی حاتم چرا نروی که خلقی به سماط اوگرد آمده اند؟ گفت: هرکه نان از عمل خویش خورد منت از حاتم طایی نبرد. من او را به همت و جوانمردی از خود برتر دیدم."(22)
نتیجه:
واژه جهاد به معنی تلاش و مجاهدت که دارای بار معنایی و ارزشی مقدس دارد. لازمهء این امر مجاهدت و وحدت همگانی- که با عقل و تدبیر همراه باشد- میسر می گردد. عالمان و دانشمندان و ادیبان دلسوز در طول تاریخ در مقتضیات زمانی و مکانی هرکدام با مفاهیم مختلف جهت حل معضلات اقتصادی و رهایی از مشکلات مطالبی را بیان کرده و آثاری از خود به یادگار گذاشته اند که سعدی شیرازی ازجملهء آنهاست. سعدی در آثار خود مطالبی ارزشمند راجع به کوشش و مجاهدت و همت اقتصادی- که همانا جهاد اقتصادی باشد- از خود به یادگار گذاشته است.
با توجه به مطالب ارایه شده در متن مقاله چنین میتوان نتیجه گرفت که از منظر سعدی در جهاد اقتصادی باید:1- از فرصت های مناسب بدست آمده بنحو احسن استفاده نمود.2- هدایت و رهبری مردم دراین راه ضروری است.3- حرکت ها در جهاد اقتصادی با اهداف مشخص و دارای برنامه ریزی درست و دقیق و منسجم باشد.4- جهت مقابله با موانع و مشکلات راه حل های عملی ارایه گردد.5- تنها سود و منافع شخصی نباشد بلکه منافع همگانی و رفاه اجتماعی مد نظر باشد.6- صرفه جویی و قناعت و درست مصرف کردن همگانی شود.7- با تحمل سختی ها و مبارزه با مشکلات امیدواری به آینده روشن با جوانمردی و طبع بلند در جامعه وجود داشته باشد.
منابع ومآخذ
1- کلیات سعدی باب سوم گلستان صفحه 151
2- کلیات سعدی باب دوم بوستان صفحه 273
3- کلیات سعدی باب ششم بوستان صفحه 346
4- کلیات سعدی باب سوم گلستان صفحه 134
5- کلیات سعدی خواتیم صفحه 789
7- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب اول گلستان صفحه 114
8- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب اول گلستان صفحه80
9- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، قصاید فارسی صفحه 454
10- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، قصاید فارسی صفحه 485
11- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، قصاید فارسی صفحه 454
12- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، قصاید فارسی صفحه 486و487
13- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب نهم بوستان صفحه 385
14- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب اول گلستان صفحه 105
15- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب اول گلستان صفحه 90
16- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب هفتم بوستان صفحه 352
17- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب نهم بوستان صفحه 385
18= سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب سوم گلستان صفحه 147
19- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب اول گلستان صفحه 115
20- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب هفتم بوستان صفحه 367
21- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، طیبات صفحه 715
22- سعدی شیرازی، کلیات سعدی، باب سوم گلستان صفحه 137