جایگاه هنر در رواج و فرهنگ سازی در عرصه جهاد اقتصادی( با تأکید بر نقش رسانه های ارتباط جمعی در این عرصه)

چکیده:
فرهنگ جهاد اقتصادی در نظام مدیریتی یک کشور، همانند سایر موضوعات دینی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی برای وارد شدن به قلمرو هنجاری جامعه و تبدیل شدن به فرهنگی فراگیر، نیازمند تشریح، تبلیغ، بستر سازی، تمهید مقدمات و شرایط اجرایی مناسب و متناسب است. رسانه های جمعی عموماً و صدا و سیما خصوصاً بعنوان مهمترین کانالهای فرهنگ ساز که هدایت گری روند کلی فرهنگ جامعه را بر عهده دارند در این زمینه نقش تعیین کننده ای ایفا می نمایند. فلذا نوشتار حاضر برآنست تا با تحلیلی علمی و رویکردی جامعه شناختی و بر اساس روش تحقیق اسنادی به بررسی نقش و کارکرد هنر و رسانه ها در احیاء، ترویج، پیرایه زدایی و زمینه سازی هرچه بهتر و بیشتر این فرهنگ متعالی در جامعه بپردازد، تا اینکه نظام مدیریتی- اجرایی و فضای عمومی جامعه ما بهترین و بیشترین تأثیر را در جنبه های گوناگون از وجود این فرهنگ برده و بیش از پیش بتواند در مسیر جهادی و الهی گام بردارد.
کلید واژه ها (Key Words): فرهنگ، جهاد اقتصادی، رسانه، ترویج، نظام مدیریتی و هنر
مقدمه:
فرهنگ جهاد اقتصادی، بعنوان یک فرهنگ متعالی(High Culture) در زمره عالی ترین مفاهیم الهی و نتیجه والاترین ارزشهایی می باشد که یک انسان متعهد و متدین می تواند به آن دست یابد. این مفهوم اثرگذار وحرکت آفرین قادر است تا فضای یک نظام مدیریتی و در مقیاسی بزرگتر جامعه هدف (Goal of society) را بصورت گسترده تحت تأثیر قرار دهد و نتایج فراوانی برای آن به همراه داشته باشد. حقیقت امر آنست که اگر آثار این فرهنگ بخوبی برای مسئولین، کارکنان و مردم معرفی گردد و به قالبهای کلیشه ای و بیان های ژورنالیستی محدود نگردد، بیشترین و بهترین نتایج را به همراه خواهد داشت.
چرا که[ فرهنگ جهاد اقتصادی] از غنی ترین گنجینه های فرهنگ اسلامی و شیعی است که جلوه های اعجاب انگیز آن در طول دفاع مقدس و انقلاب به روشنی آشکار گردید و شگرف ترین صحنه های از خود گذشتگی انسان ها در آن تبلور یافت. (فرهنگ ایثار ،1383ش،ص27) به گونه ای که امروزه ثبات و توسعه کشور عزیزمان مدیون ایثارگری و مجاهدت کسانی است که با بهره گیری از این فرهنگ غنی در راه مکتب و میهن خود به درجه رفیع شهادت نائل گشتند. فلذا اشاعه ی فرهنگ جهاد اقتصادی نه تنها یک وظیفه دینی است بلکه با امنیت اقتصادی و ملی کشور نیز پیوند خورده است. بویژه آنکه پس از گذشت بیش از سی سال از انقلاب اسلامی ایران، این ضرورت هنگامی که در یابیم دشمنان با انواع تحریم های اقتصادی و تهاجم فرهنگی و در قالب جنگ نرم سعی دارند ملت ما را از باورهای ارزشی و هویت خود دور سازند، دو چندان میگردد.
اما مسئله ی اساسی در این زمینه این می باشد که، با توجه به تحولات پر شتاب کنونی در عرصه فرهنگ جهانی که بسیاری از نگرش ها و روش های رایج تربیت دینی ما را احاطه کرده است، چنین فرهنگ اثرگذاری را نمی توان با نگرش های سطحی و روش های صوری کارآمد ساخت. در نتیجه ضرورت توجه به موضوع جهاد اقتصادی، ترویج آن در کشور و مشاهده کار کرد های(Functions) مثبت آن در گرو داشتن باور عمیق و اندیشه ای بلند است و باید چنین تفکری را باساز و کار های مناسب نهادینه ساخت. بنابراین جایگاه هنر در این بین تعیین کننده خواهد بود. آنچنان که در این خصوص حضرت امام خمینی (ره) با تشریح نقش رسانه های جمعی از آنها به عنوان دانشگاه عمومی یاد کرده است که باید در تمام سطح کشور گسترش یابند و تمام مردم را متفکر، مبارز و دینی بار بیاورند.( معاونت پژوهشی ،1378ش،ص355) و طبعاً شناسایی نقش هنر و رسانه ها در این ارتباط نیازمند بررسی دقیق، همه جانبه و مستمر است و دست اندرکاران این حوزه باید به این مسئله توجه جدی داشته باشند. چرا که عمل به این وظیفه خطیر در نهایت به بیداری و آگاهی جامعه نسبت به مقوله مورد نظر منجر خواهد شد و یا از سویی دیگر عدم دقت در کاربست این شیوه نتایج نگران کننده ای به همراه خواهد داشت.( عدم توسعه اقتصادی - اجتماعی).
تعریف مفاهیم
نهادینه کردن(Institutionalization): توسعه یک نظام با قاعده از هنجارها، پایگاهها و نقشهای معینی که مورد قبول و انتظار جامعه است.(کوئن،1387ش،ص168)
رسانه ها(Mass media): جمع رسانه است و در جامعه شناسی ارتباط جمعی با ترکیب وسایل ارتباط جمعی بکار میرود .(سارو خانی،1375ش، ص484) و مجموع فنون، ابزار و وسایلی را می رساند که از توانایی انتقال پیام های ارتباطی حسی و یا اندیشه ای در یک زمان به شمار بسیاری از افراد خصوصاً در فواصل زیاد برخوردارند. (بیرو،1380ش،ص219) برای نمونه رادیو، تلویزیون، مطبوعات، سینما وتئاتر.
فرهنگ(Culture): مجموعه پیچیده ای شامل معارف، معتقدات، هنرها، صنایع، فنون، اخلاق و قوانین، سنن و بالاخره تمام عادات، رفتار و ضوابطی که فرد بعنوان عضو جامعه، از جامعه خود فرا می گیرد و در برابر آن جامعه وظایف و تعهداتی را بر عهده دارد.(روح الامینی،1380ش، ص14)
جهاد اقتصادی(Economic Jihad): که بیشتر در عرصه های مختلف اقتصادی، آن هم در رقابت با کشورهای استعمارگر استعمال شده و معادل آن را با توجه به افاضات مقام معظم رهبری در این خصوص می توان همان مبارزه در میدان رقابتی اقتصاد دانست.
بحثی پیرامون رسانه ها ی ارتباط جمعی و هنر
رسانه های جمعی که بخش اعظم آنها از مصادیق هنرند از جمله؛ تلویزیون، رادیو، ماهواره، اینترنت، کتب و مطبوعات، بوجود آورنده نوع خاصی از ارتباط به نام ارتباط جمعی تلقی می گردند. ارتباط جمعی یکی از انواع ارتباطات انسانی می باشد که با مختصاتی از سایر انواع متمایز می گردد. برای نمونه« ژوزف تی کلاپر» در معرفی این ارتباط معتقد است: ارتباط جمعی عبارتست از رساندن اطلاعات، ایده ها و برداشته ها بوسیله وسایل ارتباطی و در مقابل دریافت این اطلاعات بوسیله تعداد زیادی از انسان ها در یک زمان. (محسنیان راد،1384ش، ص62) باز در این خصوص« مک کوایل » درباره ی ویژگی های ارتباط بوسیله رسانه های ارتباط جمعی می گوید: منبع یک فرد واحد نیست بلکه سازمانی است رسمی و فرستنده اغلب ارتباط سازی است حرفه ای و پیام معمولا تحلیلی به معیار شده و تکثیر شده می باشد. همچنین پیام ثمره کار و کالایی دارای ارزش مبادله است. رابطه میان فرستنده پیام و گیرنده آن یک جهتی، ضرورتا غیر شخصی و اغلب مستقل از اخلاق و قابل پیش بینی است.(مک کوایل ،1382ش،ص59)
نقش رسانه های ارتباط جمعی و هنر در عرصه های اقتصادی، دینی و اجتماعی
تردیدی وجود ندارد که هنر و رسانه های ارتباط جمعی در کنار نهادهای اجتماعی(خانواده، دین، آموزش و پرورش، اقتصاد و سیاست) نقش ویژه ای در انتقال فرهنگ، اجتماعی کردن و تعلیم و تربیت ایفا می کنند. به گونه ای که« رسانه های جمعی نقش برجسته ای در شکل گیری گرایش های فرهنگی، ارزشها ،جهان بینی و اعتقادات برعهده دارند و نه تنها بازتاب جریان های فرهنگی هستند بلکه قادرند مسیر این جریانها را نیز تعیین نمایند، آنها اجزاء عمده تشکیل دهنده جامعه بحساب می آیند ». (کارلسون،1380ش، ص270) فلذا رسانه های گروهی علاوه بر انعکاس فرهنگ جامعه، نقش حائز اهمیتی در عرصه های اقتصادی و آفرینش های فرهنگی و هدایت جامعه دارند. چرا که« رسانه ها با بازتاب دادن فرهنگ و مشارکت در فرایند فرهنگ سازی نقش غالب را در جامعه ایفا می نمایند و نقش آنها پیچیده است: از یک طرف جزء فرایند هایی اند که فرهنگ از آن منبعث می شود و از طرف دیگر در صحنه ای بازی می کنند که حیات[اقتصادی]، اجتماعی و فرهنگی در آن جریان دارد و بطور کلی رسانه ها در ساختار بندی مسائل نقش اصلی را برعهده دارند».(لازار،1380ش، ص86)

کارکرد گوناگون رسانه های ارتباطی
رسانه های همگانی اغلب در ارتباط با سرگرمی در نظر گرفته می شوند و در زندگی اکثر مردم نسبتاً کم اهمیت قلمداد می گردند. چنین دیدگاهی کاملا گمراه کننده است. ارتباطات همگانی در بسیاری ازجنبه های فعالیت های اجتماعی و [اقتصادی] ما دخالت دارد.(گیدنز،1384ش، ص483) و با در نظر گرفتن چارچوب ساختار های معین وشرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مشخص و مجموعه ای از عوامل میانجی کارکرد های مختلفی را برای رسانه ها می توان بر شمرد ازجمله: آگاهی بخشی و اطلاع رسانی، آموزش و پرورش اندیشه ها، عقاید، احساسات و مهارت ها، همگن سازی و نزدیک نمودن سلایق، انتظارات و خواست اعضای جامعه، رهبری و هدایت، تقویت همبستگی اجتماعی،کارکرد تبلیغی، تفریحی و غیره. تا جایی که می توان گفت رسانه های گروهی در صورت توجه از توان بالایی در فرهنگ سازی، شکل دهی به عقاید و باورها و نهادینه کردن بهره مند هستند و از طرفی وابستگی انسان امروزی به رسانه ها و نفوذ فزاینده و تعیین کننده رسانه های مدرن در ابعاد گوناگون زندگی شخصی و اجتماعی، همگان را به اذعان این نکته واداشته که پیام رسانه های ارتباطی محرک های پر قدرتی می باشند که اگر با خصوصیات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و شخصیتی مخاطبان تطابق یابند بیشترین و ماندگارترین اثرات را به همراه خواهند داشت.
گونه شناسی تأثیرات رسانه ای
در یک نگاه کلی می توان تأثیرات رسانه های جمعی را چنین تقسیم بندی نمود:
الف) تاثیرات شناختی شامل؛ عقاید، بینش و دانش انسانی ب) تاثیرات عاطفی شامل؛ نگرش ها، گرایش ها، تنوعات، احساسات و تمایلات ج)تاثیرات رفتاری شامل؛ تفکر منطقی، سعه صدر، مشارکت و پیگیری اخبار و اطلاعات.« مک کوایل» در ارتباط با گونه شناسی تاثیرات رسانه ای معتقداست این امکان وجود دارد که رسانه: 1) موجب تغییر گردد 2) ناخواسته تغییر ایجاد نماید 3) تغییر صوری ایجاد کند 4) تغییر را آسان سازد 5) وضعیت موجود را تقویت نماید 6) مانع تغییر گردد.(مک کوایل ،1382ش، ص361) همین طور وسایل ارتباط جمعی علاوه بر تاثیرات مذکور می توانند اثراتی روی ساختار های اجتماعی و [اقتصادی] داشته باشند و با تحمیل ارزشهای نوین، نظام قشر بندی اجتماعی را تغییر و سلسله مراتب اجتماعی را دگرگون سازند.(کازنو،1382ش، ص259)
عوامل مؤثر در موفقیت رسانه ها
در دنیای امروز که به ارتباط مستمر و کنش متقابل میان مردمانی که بسیار جدا از یکدیگرند، وابسته است.(گیدنز،1384ش، ص483) قدر مسلم رسانه ها با چنین قدرتی که دنیا را به یک دهکده جهانی تبدیل کرده اند در اثر توجه به عواملی که به آنها اشاره می گردد می توانند در شکل دهی به نگرش ها و رفتار های مخاطبان تاثیر زیادی داشته باشند. علمای ارتباطات در این خصوص به مواردی همچون: منبع پیام، ماهیت پیام، چگونگی انتقال پیام، ویژگی های پیام گیرنده و محیط پیام توجه دارند.(دادگران،1383ش، ص147) و می توان آن را در قالب فرمول« لاسول» درباره فرایند ارتباطات چنین خلاصه نمود: الف) چه کسی می آموزد؟ ب) از چه کسی می آموزد؟ ج) چه می آموزد؟ د) تحت چه شرایطی می آموزد؟ ه) با چه تاثیراتی؟ (شارع،1387ش، ص308)« دفلور و دنیس» در رابطه با اثر بخشی موفقیت آمیز رسانه ها، رعایت این اصول را ضروری می دانند: 1) رسانه ها باید به صورتی تکراری روی موضوع تمرکز داشته باشند 2) رسانه ها باید در این اقدامشان پیگیر و همسو باشند 3) رسانه های مهمی چون تلویزیون، رادیو و روزنامه ها باید فعالیتهای همدیگر را تقویت و مکمل یکدیگرباشند .(دفلور،1383ش، ص625)
بنابراین میزان موفقیت رسانه ها در دستیابی به اهداف مورد نظر و بویژه در عرصه ی جهاد اقتصادی به عوامل ذیل بستگی دارد: مسئولیت پذیری، فراگیر بودن و ایجاد رابطه با طیف های مختلف، در نظر داشتن شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جامعه، توجه به نیاز مخاطبان، برنامه ریزی دقیق، هماهنگی در عمل، مراقبت و هوشیاری، ایجاد تنوع تولیدات و پیام ها، حذف عوامل مزاحم، توجه به فرایند بازخورد، تکرار پیام و مداومت در القای آن، توجه به اولویت بندیها و مقتضیات زمانی.

جایگاه هنر و رسانه های ارتباط جمعی در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران
با توجه به اینکه رسانه های همگانی در هر جامعه ای متناسب با موقعیت ساختاری، اقتصادی و اجتماعی، شرایط فرهنگی، توان هنجاری و انتظارات عمومی رسالت ویژه ای بر عهده دارند، کشور اسلامی ما نیز از این قائده مستثنی نبوده و یکی از ماموریت های اصلی رسانه های جمعی در جامعه ی ما، بویژه در سالیان اخیر اشاعه (Diffusion) فرهنگ جهادی در عرصه های گوناگون می باشد که در شرایط فعلی می توان فرهنگ جهاد اقتصادی را از مصادیق بارز آن بر شمرد. بطوریکه در این خصوص حضرت امام خمینی (ره) می فرمایند:« اهمیت رادیو و تلویزیون بیش از همه رسانه هاست، اینها دستگاه های تربیتی هستند و باید تمام اقشار ملت با آن ها تربیت شوند، یک دانشگاه عمومی است که در تمام سطح کشور گسترده شده و باید این دستگاه تمام اقشار ملت را روشن کند و آنها را مبارز، متفکر، مستقل و آزاد منش بار بیاورد. آنکه از همه خدمات بالاتر است این می باشد که نیروی انسانی ما را رشد بدهد و این کار برعهده مطبوعات، رادیو و تلویزیون، سینما و تئاتر است که می توانند نیروی انسانی ما را تقویت و بصورت صحیح تربیت نمایند و خدمتشان ارزشمند باشد».(معاونت پژوهشی ،1378ش، ص354) و در حال حاضر نیز مقام معظم رهبری بارها بر آن تاکید داشته و دارند. که رسانه های جمعی هریک به سهم خود در عمل به این وظیفه نقش آفرینند و از میان آنها تلویزیون و رادیو با دارا بودن فاکتورهایی چون فراگیری، دسترسی آسان، ارزانی، سهولت استفاده، تنوع و جذابیت میتوانند از موثر ترین عوامل بسط فرهنگ مورد نظر باشند. چرا که مطابق آمارها« 99درصد شهر نشینان و 81درصد روستائیان کشور، حداقل یک دستگاه تلویزیون در خانه دارند».(مرکز آمار ایران،1379ش، ص11) در هر صورت آمار فوق و استقبال گسترده از رسانه های ارتباطی و درک جایگاه واقعی هنر، بیانگر احساس نیاز، میزان بالای اعتماد به این رسانه ها و در نهایت اثر گذاری آنهاست و با برنامه ریزی صحیح، تشخیص و تامین خواسته ها، بکار گیری امکانات، اجتناب از برخوردهای سلیقه ای و متناسب با ماهیت، میزان نفوذ، توانمندیها، نوع پیام، مخاطب و انتظارات از قدرت بالایی در نهادینه کردن فرهنگ جهاد اقتصادی در جامعه برخوردار خواهند بود.
قالب های متداول در ترویج پیام رسانه های ارتباطی
عمده ترین قالب های رسانه ای با محوریت و اولویت اشاعه فرهنگ جهاد اقتصادی عبارتند از: ارائه برنامه های مستند،گزارش های تحلیلی، پخش اخبار، نشست های تخصصی، سخنرانی، مصاحبه، تیزرهای تبلیغاتی، چاپ و نشر مقالات و مجلات، ویدئو کلیپ ها، تهیه پوستر و بنرها.
مسئولیت های سازمانی رسانه ملی در ارتباط با ترویج فرهنگ مدیریت جهادی
دربخش هایی از اساسنامه سازمان صدا و سیما و براساس راهنمایی و هدایت گری امام راحل و منویات رهبری عزیز و مطابق با قانون اساسی کشور در بخشی از ماموریت این سازمان چنین آمده است: ارتقاء اطلاعات و آگاهی مردم، تبیین، تبلیغ و اشاعه فرهنگ دینی- جهادی بطور عام، گسترش ارزشهای الهی و تحقق آرمانهای والای انقلاب و شهدا که میتوان ترویج فرهنگ جهادی در عرصه اقتصاد را از نمونه های برجسته آن دانست.
نقش رسانه های جمعی در گسترش و نهادینه کردن فرهنگ جهاد اقتصادی
امروزه تبلیغات رسانه ای، فن آوری ارتباطات و اطلاعات که کار اصلی آنها شکل بخشیدن به افکار، اندیشه، احساسات و خواسته های بشر است مهم ترین و اساسی ترین ابزار قدرت شناخته می شوند، چراکه بر درونی ترین لایه های ذهن و روان انسانها تاثیر می گذارند و حتی سلیقه ها را نیز تغییر می دهند و در نهادینه گردانیدن و شکل دهی به شخصیت افراد نقش برجسته ای ایفا می نمایند. در رابطه با ترویج جهاد اقتصادی در جامعه، رسانه های ارتباط جمعی هم باید به عنوان بخشی از نهاد های مدنی و فرهنگی جامعه مجری باشند و هم اینکه دولت و ملت را نسبت به جوانب مختلف این فرهنگ متمایل نمایند. زیرا اساسی ترین نقش رسانه های ارتباطی بویژه صدا و سیما در جهت نهادی شدن ساختاری و رفتاری فرهنگ فوق باید همان « فرهنگ سازی» باشد.
در هر صورت رسانه های جمعی در قالب رویکرد اقتصادی هنر، با ساز و کارهای مناسب می توانند به گسترش فرهنگ جهادی در بین سطوح مختلف کشور کمک نمایند که به تعدادی از این نقش آفرینی ها به شرح ذیل اشاره می گردد: افزایش سطح آگاهی مدیران،کارمندان، کارکنان، کشاورزان و کارگران از جایگاه این فرهنگ در بخشهای اداری، صنعتی، خدماتی، کشاورزی و تعاونی و تاکید بر اهمیت آن در جامعه. چرا که آگاهی از هر چیزی زمینه ساز کشش به سمت آن بوده و بدیهی است وقتی در مورد پدیده ای فاقد آگاهی باشیم نسبت به آن هیچ گرایشی نخواهیم داشت، بیان و تشریح مصادیق، شرایط، موانع و کارکردهای این فرهنگ و در مقابل اشاره به آثار زیان بار ناشی از عدم وجود و توجه به آن، ایجاد شرایط مناسب، کمک به شکل گیری طرز فکرها و انگاره های مثبت و سازنده، راهنمایی نگرشها در جهت التزام عملی نسبت به کاربست این فرهنگ، اجتناب از تصورات قالبی و بیان های کلیشه ای، تعدیل انگاره های مخل، تقبل هزینه های عملیاتی نمودن فرهنگ جهادی بوسیله دولت و ملت با هدف استفاده از آثار مثبت آن، ارائه الگوهای مناسب و متناسب اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با اهدافی چون ایجاد همنوایی و هدایت بخشی به رفتار ها، موضع گیری مثبت در ارتباط با روشهای معمول اجرای این فرهنگ، معرفی راهکارهای علمی و عملی، افزایش ظرفیت اجتماع برای پذیرش و عمل به آن، بازتاب نظرات کارشناسان و متخصصان این حوزه، توجه نمودن به فرایند بازخورد(Feed back) در این زمینه، تقویت روحیه همدلی و احساس مسئولیت پذیری، ایجاد آگاهی و حساسیت در راستای شناسایی ضرورت ها، آرمان ها و اهداف و سپس پاسخ گویی به آنها، همسویی و تربیت رسانه ای افکار و عقاید، نهادی ساختن برخی عادت واره های پسندیده، ایجاد، تقویت و ترویج گفتمان جهادی مرتبط ،معرفی شاخص های کیفی برای کنترل فرایند ترویج مقوله مورد نظر و در نهایت نگاه همه جانبه و مدیریت همه سو نگر به بحث مستمر جهاد اقتصادی.
مواردی که ذکر گردید هم برای تقویت رفتار مشارکتی مردم و مسئولین در این موضوع و هم برای اطلاع از حقوق فردی و اجتماعی (مسئولیت پذیری(Acresponsibilition)) نسبت به آن قطعاً کارساز است.
شرایط لازم برای تاثیر گذاری رسانه ها در زمینه ی جهاد اقتصادی
فرهنگ متعالی « جهاد» با اندیشه ها، الگوهای اخلاقی و رفتاری منبعث از قرآن و احادیث به لحاظ رسانه ای و هنری نیازمند شرایط مناسبی است تا مورد تأمل و شناخت تمامی اقشار ملت قرار گیرد و با اقبال حداکثری روبرو گردد و میزان موفقیت رسانه ها با در نظر گرفتن زمینه ها، امکانات و عوامل جانبی تاثیر گذار در این خصوص گام بلندی خواهد بود در ایجاد فضای مطلوب برای اشاعه این فرهنگ ناب در ساختار اقتصادی کشور. حال عمده ترین این شرایط که به شکل پیشنهادات کاربردی نیز قابل طرح است عبارتند از:
1) قدرت و نفوذ رسانه ها: در این زمینه آنچه با اهمیت به نظر می رسد این می باشد که عنصر اصلی رسانه و هنر برای اعمال نفوذ اجتماعی در اختیار داشتن زمان، توان و ابزار کافی است. از این رو رسانه ها برای موفقیت در فرایند تبلیغ و ترویج فرهنگ جهادی به قدرت، نفوذ، اعتبار و جلب نظر نیاز دارند. بطور مشخص اعتماد سازی و جلب نظر مخاطبین( نیروی انسانی فعال و مرتبط با بخش اقتصادی) اصلی ترین بستر به حساب می آید.
2) استفاده رسانه ها از شیوه های هنجاری و ارشادی بجای شیوه های دستوری و دیکته ای: چرا که در شیوه همبسته پیوندهای هنجاری و باورهای مشترک اند که مخاطبین را به سوی یک منبع رسانه ای مشخص سوق می دهند. در این شیوه بر خلاف روش دستوری، توجه مخاطب به رسانه اختیاری بوده و رسانه از نقطه نظر درونی ارضا کننده اوست. فلذا رسانه در درجه اول در خدمت نیازهای گیرنده و سپس فرستنده و یا اینکه بطور مساوی در خدمت هردو خواهد بود .نهایتاً اینکه شیوه همبسته مبتنی بر پیوند های ارزشی و اخلاقی بین فرستنده [رسانه] وگیرنده [مخاطب] خواهد بود.( مک کوایل،1382ش، ص61)
3) بستر سازی رسانه ها در جهت پیروی داوطلبانه مخاطبین: یکی از مناسب ترین طرق دستیابی به اهداف رسانه ای مورد نظر در رابطه با موضوع مورد بررسی، پیروی مشتاقانه مخاطبین از پیام های رسانه ها می باشد که در تحقق این نوع متابعت عناصری همچون محبت، تعهد و اعتماد متقابل و نیز انعطاف پذیری نقش کانونی دارند و ادامه این فرایند قطعاً با پاسخ مثبت مخاطب به تقاضای رسانه روبرو خواهد شد.
4) بستر سازی جهت ایجاد همنوایی بیشتر: به شکل برقراری تطابق کار کردی بین اهداف مشروع [اشاعه فرهنگ جهادی ] با وسایل مشروع [ هنر و رسانه های اسلامی] که با دارا بودن عناصری از اعتماد و کشش میتواند این همنوایی را در رفتار و عقاید مخاطبین ایجاد نماید.
5) همنوایی و همسویی رسانه ها با زیر ساخت های مشترک اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی: عامل اساسی دیگری که در موفقیت رسانه ها جهت دستیابی به اهداف مورد نظر قابل تأمل است همسویی آنها با زیر ساخت های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی مقبول جامعه می باشد. چراکه تفاهم های اجتماعی، اقتصادی، حقوقی، اخلاقی، سیاسی، عاطفی و دینی از شروط ضروری و لوازم کارکردی هر نظامی به حساب می آیند و وجود این اشتراکات بنیادین زمینه علاقه مندی، مسئولیت پذیری و اعتماد را میسر می گرداند و پر واضح است که اگر رسانه ها این اشتراکات را پذیرفته و با آن همسویی داشته باشند مخاطب را وادار به پذیرش آن نموده و در نهایت خواسته خود را به آنان القا خواهند نمود.
6) اقدامات تبلیغی رسانه ها در راستای حمایت از هنجار ها: علمای ارتباطات در خصوص تاثیر تبلیغی رسانه ها معتقدند که رسانه های جمعی قادرند با آشکار نمودن وضعیتی که باعث انحراف از فرهنگ پذیرفته شده میگردد، هنجارها و به تبع آن فرهنگ مورد نظر را تقویت و ترویج نمایند. چراکه رسانه های جمعی با آشکار ساختن انحراف از هنجار ها آنها را مجدداً تثبیت می نمایند. (سورین،1381ش، ص462)
7) زمان شناسی، ارائه برنامه های آموزشی و تحلیلی، تداوم سالیانه برنامه ها، پرهیز از روزمرگی و افراط و تفریط.
8) استفاده از چهره های علمی، فرهنگی و اقتصادی مقبول و نافذ در گفتار و عمل برای سطوح فکری- فرهنگی مختلف مخاطبین و اجتناب از پخش صدا و تصویر چهره های تکراری با مقبولیت اندک، ساده گویی همراه با الگو سازی عملی مبتنی بر فرهنگ دینی، ایرانی و بومی.
9) استفاده از رهنمودهای امام راحل و مقام معظم رهبری در خصوص این فرهنگ.
10) استفاده از ظرفیت رسانه های استانی درکنار رسانه ملی که جداً در توسعه و تسری فرهنگ جهاد اقتصادی در کشور موثر خواهد بود.
در پایان این بحث شایان ذکر است که شرایط و راهکارهای مذکور در صورتی موفقیت رسانه ها و هنر رسانه ای را در نهادینه کردن فرهنگ مورد نظر تضمین خواهند نمود که در حوزه فعالیت و ماموریت سازمانی خویش به رعایت مواردی همچون التزام ،اهتمام و پایبندی قاطع به این فرهنگ، رصد مستمر و هوشمندانه فضای عمومی جامعه و آگاه نمودن مسئولان و کارکنان نسبت به وظایف خود در این زمینه توجه داشته باشند.
نکته ی پایانی در مورد رسانه ها، هنر و جهاد اقتصادی
« جهاد و مبارزه در عرصه اقتصادی» در صورت فراگیر شدن و پیوند یافتن با فرهنگ عمومی جامعه پیامد های اجرایی مثبت و آثار فردی و اجتماعی قابل توجهی به همراه خواهد داشت. برخی از این آثار شامل: تقویت حساسیت عمومی و وجدان کاری، شکوفایی روح تعهد گروهی و مشارکت اجتماعی در بخش اقتصادی، بستر سازی برای اشاعه ارزشهای متعالی، اجرای بهتر وظایف و قوانین،کاهش انحرافات اقتصادی، تحکیم هنجارهای جامعه، بالا بردن آمادگی برای پذیرش الزامات دینی و جریان یافتن فرهنگ دینی و کار در سطوح مختلف جامعه می باشد.
و در خصوص پیامدها و کارکردهای مذکور باید به نقش سازنده رسانه های جمعی در دو فرایند مکمل « جامعه پذیری» (Socialization) و« کنترل اجتماعی» (Social Control) و نیز تاثیرات سیستمی این عوامل در گسترش فرهنگ جهادی توجه نمود. البته تاکید بر نقش رسانه ها در ترویج این فرهنگ به معنی نادیده گرفتن و کم اهمیت تلقی نمودن نقش سایر عوامل نیست، چراکه قطعاً عناصر دیگری نیز در این حوزه اثر گذار هستند که ما در این مقاله بنا بر موضوع پژوهش به بررسی نقش رسانه و هنر رسانه ای پرداختیم.
در ضمن بدیهی است که پیچیدگی و تخصصی بودن بسیاری از این نقشها و وظایف تنها از عهده یک سازمان یا عامل خاص بر نمی آید بلکه باید از کلیه نیرو های مردمی، دستگاه های متولی و مرتبط بهره گرفت؛ زیرا حفظ و اشاعه آرمانها، اهداف، دستاوردها، آثار و ارزشهای اقتصادی دفاع مقدس و انقلاب مانند خود دفاع مقدس و انقلاب اسلامی با مشارکت همگانی میسر است و بدین منظور باید برای هریک از دستگاه های ذیربط براساس اصل« تقسیم کار» و« تناسب ماموریت » وظایف خاصی را در نظر گرفت.
در پایان توجه نمودن به چالشها و موانع موجود در این خصوص« آسیب شناسی» (Pathology)، از قبیل: موانع انسانی (شناختی، روانی و تربیتی) و موانع ساختاری و اتخاذ مجموعه ای از تدابیر سلبی و ایجابی متناسب با امکانات و محدودیتها از سوی رسانه ها میتواند راهگشا باشد.
جمع بندی و نتیجه گیری:
ما در این مقاله علمی- پژوهشی قصد بررسی و تحلیل موضوع مهمی همچون« جایگاه هنر در رواج و فرهنگ سازی در عرصه جهاد اقتصادی (با تأکید بر نقش رسانه های ارتباط جمعی در این عرصه )» را داشتیم که در این راستا تلاش نمودیم تا با اتخاذ رویکردی جامعه شناختی(Sociological) به تحلیل واقع بینانه، علمی و همه جانبه از مسئله مورد نظر بپردازیم. فلذا در قالب یک چارچوب مشخص و منسجم پس از تعریف و تشریح مفاهیم مرتبط و کلیدی در حوزه ارتباطات جمعی و هنر و بررسی موضوعاتی از قبیل: نقش رسانه های ارتباط جمعی در فرایندهای دینی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی،کارکرد گوناگون رسانه های ارتباطی،گونه شناسی تاثیرات رسانه ای، عوامل موثر در موفقیت رسانه ها، جایگاه و نقش رسانه های ارتباط جمعی در کشور عزیزمان، قالب های رایج در گسترش پیام رسانه های ارتباطی ،مسئولیت های سازمانی رسانه ی ملی در ارتباط با ترویج فرهنگ دینی- جهادی، نقش رسانه های جمعی در گسترش و نهادینه کردن فرهنگ مدیریت جهاد اقتصادی در نظام اقتصادی کشور و شرایط لازم برای تاثیرگذاری رسانه ها در این زمینه پرداختیم و بر اساس گواهی پژوهش حاضر به این نتیجه گیری کلی رهنمون شدیم که رسانه های جمعی و هنر رسانه ای بعنوان یکی از کار گزاران مهم در فرایند نهادینه کردن فرهنگ ها نقش بسیار مهمی در تقویت، ترویج و نهایتاً انتقال فرهنگ جهاد اقتصادی در کشور و بطور کلی بستر سازی مناسب برای عملیاتی نمودن آن در سطوح مختلف جامعه برعهده دارند. بویژه اینکه رسانه ملی بعنوان دانشگاه عمومی و بر اساس انتظارات جمعی و وظایف محوله به انجام دادن این مهم در بهترین سطح ممکن ماموریت یافته است. و پر واضح است که در ایران اسلامی به اقتضای ضرورت های ناشی از انقلاب و دفاع مقدس رسانه ها باید بصورت برنامه ریزی شده و ساختاری اقدامات لازم را در جهت بستر سازی عملی جهت ترویج این فرهنگ در عرصه های مختلف و بویژه عرصه اقتصاد انجام دهند و تحقق این امر نیز با سیاست گذاری، برنامه ریزی، نهادینه سازی و تمهید مقدمات و شرایط لازم میسر است .در این صورت است که می توان از فرهنگ« جهاد اقتصادی» بعنوان نگهبان حقیقی برای دژ محکم دین و اسلام و ایران در مقابله با قدرت ها و تحریم های اقتصادی نام برد.
منابع و مآخذ:
1. قرآن کریم.
2. بیرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعی؛ ترجمه باقر ساروخانی؛ چ4، تهران: کیهان،1380.
3. دادگران، محمد؛ مبانی ارتباطات جمعی؛ چ6، تهران: فیروزه،1383.
4. دفلور، ملوین؛ شناخت ارتباطات جمعی؛ ترجمه سیروس مرادی؛ تهران: دانشکده صدا و سیما،1383.
5.روح الامینی، محمود؛ زمینه فرهنگ شناسی؛ چ5، تهران: دانشگاه پیام نور،1380.
6. سارو خانی، باقر؛ درآمدی بر دایره المعارف علوم اجتماعی؛ چ 3، تهران: کیهان،1375 .
7 . سورین، ورنر؛ نظریه های ارتباطات؛ ترجمه علیرضا دهقان؛ تهران: دانشگاه تهران،1381 .
8 . شارع پور، محمود؛ جامعه شناسی آموزش و پرورش؛ چ 5، تهران: سمت ،1387 .
9 . فرهنگ ایثار،« فصلنامه فرهنگی- اجتماعی» ش 4 ،1383 .
10 .کارلسون، اولا؛ کودکان و خشونت در رسانه های جمعی؛ ترجمه مهدی شفتی؛ تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیما،1380 .
11 .کازنو، ژان؛ جامعه شناسی وسایل ارتباطی؛ ترجمه باقر ساروخانی؛ تهران: اطلاعات،1382.
12.کوئن، بروس؛ مبانی جامعه شناسی؛ ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل؛ تهران: سمت،1388.
13 . گیدنز، آنتونی؛ جامعه شناسی؛ ترجمه منوچهر صبوری؛ چ 15، تهران: نی،1384 .
14 . لازار، ژودیت؛ افکار عمومی؛ ترجمه مرتضی کتبی؛ تهران؛ نی، 1380 .
15 . محسنیان راد، مهدی؛ ارتباط شناسی؛ تهران: سروش،1384 .
16. مرکز آمار ایران، نتایج آماری هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی؛ تهران: سازمان مدیریت و برنامه ریزی،1379 .
17. معاونت پژوهشی موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی (ره)، تعلیم و تربیت از دیدگاه امام خمینی (ره): چ2، تهران: 1378.
18 . مک کوایل، دنیس؛ درآمدی بر نظریه ارتباطات جمعی؛ ترجمه پرویز اجلالی؛ تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها،1382.