تأثیر معماری اسلامی مصداقی از آیه «ألا بذکرالله تطمئنّ القلوب» است / نویسنده: امیر محمد خانی

بناهایی نظیر آنچه که در گذشته معماری اسلامی ایرانی دیده می‌شود، وجود ندارد، اما این نکته قابل توجه است که پافشاری بر فرم چنین معماری باعث فراموشی از محتوا و عمق آن نشود.
امیرمحمدخانی با تبیین دو مؤلفه فرم و محتوا در آثار هنری اظهار کرد: تاریخ معماری نشان می‌دهد که فرمها وابسته به عناصر زمان و مکان بوده‌اند به گونه‌ای که در مکان‌ها و زمان‌های مختلف دچار تغییر و تحول شده‌اند، لذا می‌توان نتیجه گرفت که فرم ماهیت متغیری دارد و بداعت هنری نیز ناشی از همین موضوع است.
این تحلیلگر معماری تصریح کرد: با توجه به اینکه فرمها در طول تاریخ دارای ثبات نبوده‌اند، لذا باید گفت در وضعیت کنونی نیازی به التزام به آنها نیست و لزومی به احیا و تکرار آن فرمها در معماری امروز وجود ندارد.
امیرمحمدخانی مؤلفه دیگر در آثار هنری را محتوا عنوان و بیان کرد: محتوا از حقیقت پاک انسان زاده می‌شود و چون حقیقت درونی و ذاتی انسان همیشه ثابت است پس می‌توان گفت محتوا نیز مقوله‌ای ثابت در هنر است لذا معنویت در معماری را نباید به معنی بازگشت به فرم‌های گذشته تفسیر کرد، بلکه باید با الهام گرفتن از آن‌ها و با استفاده از همان محتوای غنی ثابت انسانی در معماری اسلامی، دست ابداعات نوین در ساخت بناها زد.
وی با اشاره به معماری کنونی در جهان گفت: امروزه معماری براساس ایدئولوژی‌های متفاوتی شکل گرفته و موضوعات مختلفی را محور خود قرار داده است در حالی که در گذشته مسئله اصلی معماری حضور معنویت در فضای شهر بود.
این استاد دانشگاه معماری را در معرض قرار گرفتن انسان در برابر قالب‌های مختلف عنوان کرد که موجب واکنش انسان در برابر تأثیرت آن می‌شود و ابراز کرد: چون کنش و تأثیر قالب‌های معماری در انسان ضعیف است لذا عمق و مانایی آن زیاد بوده و تأثیر عمیقی در انسان ایجاد می‌کند و موجب می‌شود تا این تأثیرات در حافظه بلندمدت و لایه های زیرین شخصیت هر انسانی رسوخ کند.
محمدخانی تأثیر معماری در انسان را مصداقی از آیه «ألا بذکرالله تطمئنّ القلوب» دانست و گفت: وقتی ذکر خداوند به طور دائم در انسان جاری می‌شود، به مرور این ذکر ر حافظه بلندمدت و شخصیت انسان نهادینه می‌شود.
وی مفاهیم در معماری بر دو نوع معنوی و مادی تقسیم و اظهار کرد: مفاهیم معنوی مفاهیمی هستند که مربوط به عالم معنا و امور قدسی می‌شوند؛ در مقابل مفاهیم مادی معطوف به زمین و عالم ماده هستند.
این منتقد و تحلیلگر معماری افزود: در معماری غرب بخصوص در معماری مدرن نگاه غالب در مفاهیم مادی خلاصه می‌شود که منطبق بر استانداردهای فیزیکی و طبیعت گرایانه است، به این مفهوم که همه جهان ماده و هستی را در خدمت انسان تلقی کرده و به ماهیت خود انسان اصالت می‌بخشند که این همان تعریف مکتب «امانیسیم» است.
امیرمحمدخانی معماری ایرانی را نه معماری آسمانی و نه معماری زمینی ارزیابی و تصریح کرد: معماری ایرانی اسلامی جایگاهی آسمانی - زمینی دارد به گونه‌ای که مفاهیم آسمانی و زمینی به صورت تفکیک ناپذیری در محتوا در هم آمیخته شده و یک ترکیب زیبا و بدیع را پدید آورده‌اند.
وی نقوش اسلیمی را انتزاعی از بهشت موعود ایرانی مسلمان دانست و گفت: در گذشته پدیده‌ای به نام «خودآگاهی معماری» میان مردم ایران وجود داشت که موجب ایجاد سواد بصری در همه مردم بود اما دوره‌های اخیر با تأثیر پذیری از مدرنیته و با تخصص گرایی قرن 20 این خودآگاهی معماری در اذهان مردم ایران از بین رفت و تنها گروهی به صورت آکادمیک در پی فراگیری ابعاد مختلف معماری شده‌اند، لذا در حال حاضر باید برای رفع این نقیصه تلاش کرد تا سواد بصری مردم را بالا ببریم.