بررسی نقش هنر و نوآوری در توسعه فرهنگی از دیدگاه مقام معظم رهبری

چکیده:
انسان و بسیاری از حیوانات موجوداتی اجتماعی هستند. فرق میان آنها در این است که انسان با فرهنگ زندگی می کند و طبیعت خود را با فرهنگ شکوفا می کند. انسان به جهت ویژگی های مخصوص به خودش دارای فرهنگ است. یکی از این ویژگی ها عقل انسان است، هم عقل نظری و هم عقل عملی. برخی دانش ها عملی و برخی نظری هستند. انسـان مـوجـودی است که قـدرت اعتبـار سازی دارد. اگر انسان قدرت اعتبـار سازی نداشت نمی توانست اجتماعی زندگی کند. مانند کانونی که خود انسان بنا کرده است. یکی از آن مالکیت است و دیگری سرمایه. اگر این امور اعتباری در جامعه وجود نداشته باشد، جامعه انسانی شکل نمی گیرد. زبان یکی از بزرگترین اعتبارات انسانی است و ویژگی دیگر انسان قدرت ذهنی سازی و نگهداری اطلاعات و همچنین سیر انسان به سوی تکامل می باشد. همه این ویژگی ها فرهنگ را در انسان سر و شکل می دهد.می توان باورها و اعتقادات دینی و ارزشهای موجود در فرهنگ را زیرساخت های فرهنگ، و عادات و رسوم و کلیه فعالیت های مادی جامعه را روساخت فرهنگی در نظر گرفت. بنابراین برپایه ارتباط عمیق بین ژرف ساخت و روساخت و یا رابطه علیت بین این دو ساخت، پرتویی روشن به نواندیشی فرهنگی بخشیده می شود؛ زیرا هرگونه تغییر در عادات و رسوم فرهنگی ارتباط مستقیم با زیرساخت های فرهنگی، یعنی باورها، اعتقادات دینی و ارزش های فرهنگی دارد. بدین جهت، بدون تحول و بازنمایی در زیرساخت فرهنگی تحولی در روساخت فرهنگی صورت نمی گیرد. در این مقاله نویسنده ابتدا به نعریف فرهمگ پرداخته و در ادامه فرهنگ، هنر و نوآوری را از دیدگاه مقام معظم رهبری بررسی نموده است. نویسنده سپس به بررسی نهضت نرم افزاری از دیدگاه مقام معظم رهبری پرداخته ودر نهایت به این نتیجه رسیده است که نوآوری یکی از مولفه های قدرت در عصر حاضر و شرط لازم شکوفایی است. توجه جدی به زمان خود یک نوآوری است. وقت کشی به بهانه نوآوری و تشکیل جلسات متعدد و طولانی و تنظیم صورت جلسات مفصل که اغلب زینت بخش زونکن ها و بایگانی ها و دبیرخانه ها میشود یک انحراف در مسیر است. بیاییم از جمله سازی ها و شعار های صرف بپرهیزیم و نوآوری را به یک عنصر فراگیر در تمام سطوح جامعه تبدیل نماییم. نوآوری باید تبدیل به یک مطالعه و فرهنگ عمومی شود. نوآوری می تواند و باید به یک باور عمومی تبدیل شود. پیوند میمون نوآوری به ما میتواند اهداف سند چشم انداز را آسان تر محقق نماید و ایران را به کشوری توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی علمی و فناوری در سطح منطقه با هویت اسلامی و انقلابی الهام بخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بین الملل تبدیل کند. نوآوری از نیاز سرچشمه میگیرد و این نیاز در آستانه ورود به دهه چهارم انقلاب بیش از هر زمان دیگر احساس میشود. نباید فرصت ها را از دست داد چرا که خیلی زود دیر میشود و این دغدغه ی دیر شدن را میتوان در بیانات نوروزی سکاندار نظام اسلامی احساس کرد. باید شتاب و نوع حرکتمان را طوری تنظیم کنیم که بتوانیم به صفوف مقدم برسیم و اگر بخواهیم با همان سرعت و با همان شتابی که به طور متعارف ملتها پیش میروند حرکت کنیم باز عقب می مانیم. نظام جمهوری اسلامی ایران در آستانه ورود به دهه چهارم حیاط پر برکت خود است که لازمه ورود به دهه چهارم برطرف کردن کمبودها و حرکت با شتابی بیشتر از حد متعارف برای جبران عقب ماندگی های تاریخی و رسیدن به اهداف و آرمان های تعیین شده است.

کلمات کلیدی: نوآوری، هنر، فرهنگ و توسعه فرهنگی، مقام معظم رهبری
مقدمه:
فرهنگ چیست؟
فرهنگ را می‌توان به ‌عنوان مجموعه ویژگی‌های رفتاری و عقیدتی اکتسابی اعضای یک جامعه خاص تعریف کرد؛ )کوئن، بروس؛ درآمدی برجامعه ‌شناسی، محسن ثلاثی، تهران، توتیا، 1383، چاپ بیستم، ص37.(
که هسته اصلی آن شامل عقاید سنتی و به‌ خصوص ارزش‌های وابسته به آن است. فرهنگ، مجموعه دستاوردهای مادی و غیر مادی بشر در طول حیات اجتماعی خویش است. )گولد، جولیوس و کولب، ویلیام؛ فرهنگ علوم اجتماعی، باقر پرهام، تهران، مازیار، 1384، چاپ دوم، ص630-629(.
مطالعات نشان می‌دهد که در تمام ادوار زندگی اجتماعی بشر هیچ قوم و ملتی یافت نشده، که فرهنگ آن‌ها ثابت و استوار مانده باشد؛ بلکه فرهنگ آن‌ها، هرچند روند تغییر در میان اقوام و گروه‌ها مساوی نبوده و از شدت و ضعف‌هایی برخوردار بوده، تغییر نموده است.
در زندگی ابتدایی و ساده‌ای که بشر داشته است، جریان تغییر در فرهنگ بسیار کند و آرام صورت می‌گرفته؛ زیرا زمینه‌های تغییر سریع وجود نداشته است.
در قرن هجدهم و نوزدهم، پس از صنعتی‌شدن جوامع مدرن غربی، تحولات زیادی در جهان پدید آمد؛ که از جمله آن‌ها، دست‌یابی بشر به وسایل ارتباط جمعی بود. وسایل ارتباط جمعی، زمینه تبادل فرهنگی میان جوامع را به سادگی امکان‌پذیر نمود. تکنولوژی مدرن، فرهنگ ویژه خود را به‌همراه داشت؛ که به‌ طور گسترده وارد کشورهای توسعه ‌نیافته شده و تغییر و تحولات فرهنگی متعددی را در میان افراد و گروه‌های اجتماعی پدید). ریویر، کلود؛ درآمدی بر انسان‌شناسی، ناصر فکوهی، تهران، نی، 1384، چاپ پنجم، ص256-257.(
فرهنگ واژه ای فارسی و مرکب از دو جزء « فر» و « هنگ» است، « فر» پیشوند و به معنی جلو، بالا، بر و پیش آمده، « هنگ» از ریشه اوستائی « تنگا» و به معنی کشیدن و سنگینی و وزن می باشد (روح‌الامینی، محمود، زمینه فرهنگ شناسی، انتشارات دانشگاه پیام نور، چ هشتم؛ قم؛ س1383، ص9.).
پ.ال.کروبرسی.کلوکهون می گوید: فرهنگ شامل الگوئی است آشکار و ناآشکار از رفتـار و برای رفتـاری که به واسطه نمادها حاصل می شود و انتقال می یابد، نمادهایی که دستاوردهای متمایز گروه های انسانی و از جمله تجسم های آن را در کارساخت ها تشکیل می دهند. هسته اصلی فرهنگ شامل عقاید سنتی و بخصوص ارزشهای وابسته به آن هاست( جولیوس گولد،ویلیام ل. کولب؛ فرهنگ علوم اجتماعی؛ ترجمه جمعی؛ چ دوم، تهران، انتشارات مازیار، س 1384، ص629630).
به تعبیـر دیگر فرهنگ را می توان به عنوان مجموع ویژگی های رفتاری و عقیدتی اکتسابی اعضای یک جامعه خاص تعریف کرد در واقع فرهنگ مجموعه دستاوردهای مادی و غیر مادی بشر در طول حیات اجتماعی خویش است. مجموعه یعنی علوم و دانش، باورها، عقاید، نگرش ها، ارزش ها، هنجارها، الگوها، ایدئولوژی ها و تکنولوژی(روس کوئن، درآمدی بر جامعه شناسی؛ ترجمه محسن ثلاثی؛ چ بیستم، تهران، انتشارات توتیا، س 1383، ص 37.)
نوآوری یا خلاقیت
نوآوری آگاهانه که بر اساس نیازها بوجود می آید؛
الف) نوجویی ونوآوری؛ این ویژگی زمان می تواند در تغییر فرهنگ موثر باشد که حداکثر افراد یک جامعه در نوآوری و پذیرش پدیده های نوظهور نقش داشته باشند و آن را مورد پذیرش خود قرار بدهند. البته این انگیزه بیشتر جنبه روانی دارد زیرا افراد معمولاً تنوع طلب، ابداع گر و کنجکاو می باشند. این گونه عوامل در نوآوری تقلید پذیری و تغییر فرهنگ موثراست.
ب) پذیرش اجتماعی: نوآوری هایی که توسط قشر یا گروه خاص در جامعه عرضه می شوند، در صورتی باعث تغییر فرهنگ می شوند که مورد پذیرش اجتماعی و از مقبولیت عمومی برخودار باشند. هر چند دوستان و آشنایان افراد نوآور در پذیرش عوامل جدید سهم بیشتر دارند. چون معمولاً در مرحله اول این ها است که می تواند در قبول و رد پدیده های نوظهور نقش داشته باشد. اگر اطرافیان پدیده های نوظهور را رد نکنند در این صورت تغییر فرهنگی بدون معنا خواهد بود. پذیرش دوستان بستگی در نگرش و اندیشه های آنها دارد. اگر آنها دارای مفکوره باز باشند، بسیار سریع عوامل نوظهور را می‌پذیرند. ولی اگرافرادی باشند که در یک محیط بسته رشد کرده باشند به سادگی پدیده های نو را نخواهند پذیرفت. البته این ویژگی شامل جامعه نیز می شود.
ج) طرد عناصر منتخب: طبیعی است که در صورت پذیرش پدیده جدید فرهنگی عناصر موجود فرهنگی مورد طرد و به فراموشی سپرده می شود و عناصر جدید جای آن را می گیرد. هر چند طرد عناصر فرهنگی به سادگی صورت نمی گیرد بلکه باعث نزاع ها و درگیری هایی می شود. این نزاع ها در جوامع مختلف فرق می کند که بستگی به نوع مردمی دارد که در آن جوامع زندگی می کنند)روح‌الامینی، محمود، زمینه فرهنگ شناسی، انتشارات دانشگاه پیام نور، چ هشتم؛ قم؛ س1383(
فرهنگ از دیدگاه مقام معظم رهبری
بخش عمده فرهنگ، همان عقاید و اخلاقیات یک فرد یا یک جامعه است. رفتارهای جامعه هم که جزء فرهنگ عمومی و فرهنگ یک ملت است، برخاسته از همان عقاید است. در واقع، عقاید یا اخلاقیات، رفتارهای انسان را شکل می‏دهند و به وجود می‏آورند. خلقیات اجتماعی، رفتارهای اجتماعی را به وجود می‏آورند. بنابراین، درست است که مقوله فرهنگ در موارد زیادی شامل رفتارها هم می‏شود، اما اساس و ریشه فرهنگ، عبارت است از عقیده، برداشت و تلقی هر انسانی از واقعیات و حقایق عالم و نیز خلقیات فردی و خلقیات اجتماعی و ملی. بنده چند نمونه از خلقیات اجتماعی و ملی را که برای یک ملت تعیین کننده است، در اینجا عرض می‏کنم. مثلاً عزم و اراده، غرور ملی، احساس توانایی، احساس قدرت بر اقدام و عمل و سازندگی، انضباط، نشاط، همکاری و مشارکت. اگر فرض کنیم ملتی همراه با ایمان و عقیده‏ای که دارد، این اخلاقیات را هم دارا باشد، خواهیم دید که چقدر در رسیدن به اهداف و آرمان‏هایش، به او کمک خواهد کرد. بنابراین، به نظر ما، مقوله فرهنگ از نظر تأثیرش در آینده یک ملت و یک کشور، با هیچ چیز دیگری قابل مقایسه نیست. اهمیت مقوله فرهنگ از این جاست( بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، 19/9/1379.)
من فرهنگ کشور را در سه عرصه مهم و عام مشاهده می‏کنم؛ اول در عرصه تصمیم‏های کلان کشور است، یعنی فرهنگ به عنوان جهت ‏دهنده به تصمیم‏های کلان کشور، حتی تصمیم‏های اقتصادی، سیاسی، مدیریتی و یا در تولید، نقش دارد. وقتی ما می‏خواهیم ساختمان بسازیم و شهرسازی کنیم، در واقع، با این کار، داریم فرهنگی را ترویج یا تولید می‏کنیم یا اشاعه می‏دهیم. وقتی تولید اقتصادی هم می‏کنیم، در واقع، داریم از این طریق، فرهنگی را تولید می‏کنیم؛ اشاعه می‏دهیم یا اجرا می‏کنیم. اگر در سیاست خارجی، مذاکره‏ای می‏کنیم و تصمیمی می‏گیریم، عیناً همین معنا وجود دارد. بنابراین، فرهنگ، مثل روحی است که در کالبد همه فعالیت‏های گوناگون کلان کشوری، حضور و جریان دارد. فرهنگی که باید در تولید، خدمات، ساختمان‏سازی، کشاورزی، صنعت، سیاست خارجی و تصمیمات امنیتی، رعایت شود و حدود را معین و جهت را مشخص کند، چیست؟ این باید در اینجا معین شود. دوم به عنوان شکل‏دهنده به ذهن و رفتار عمومی جامعه است. حرکت جامعه، بر اساس فرهنگ آن جامعه است. اندیشیدن و تصمیم‏گیری جامعه، بر اساس فرهنگی است که بر ذهن آن، حاکم است. دولت و دستگاه حکومت، نمی‏تواند از این واقعیتِ مهم، خود را کنار نگه دارد. وقتی مردم در خانواده، ازدواج، کسب، لباس پوشیدن، حرف زدن و تعامل اجتماعی‏شان، در واقع دارند با یک فرهنگ حرکت می‏کنند- بنده پیش از انقلاب در سخنرانی‏هایم مثال می‏زدم و می‏گفتم فرهنگ مثل توری است که ماهی‏ها بدون این که خودشان بدانند، در داخل این تور، دارند حرکت می‏کنند و به سمتی هدایت می‏شوند- دولت و مجموعه حکومت، نمی‏تواند خود را از این موضوع برکنار بدارد و بگوید بالاخره فرهنگی وجود دارد و مردم به چیزی فکر می‏کنند. نه، ما مسؤولیت داریم این فرهنگ را بشناسیم. اگر ناصواب است، آن را تصحیح کنیم. اگر ضعیف است، آن را تقویت کنیم و اگر در آن نفوذی است، دست نفوذی را قطع کنیم. چیزهایی که در فرهنگ عمومی ما ضعیف است، یا جایش کم است، یا به قول آقایان، احتیاج به دُز بالاتری دارد، کدام است؟ یکی از آنها انضباط است. جامعه ما، به انضباط، نهایت نیاز را دارد. دیگری اعتماد به نفس ملی و اعتزاز ملی است، یعنی احساس عزت کردن از این که من اهل ایرانم. به قول سهراب سپهری، « اهل کاشانم، روزگارم بد نیست». این، افتخار است. یا در جای دیگر می‏گوید: « من مسلمانم». اعتزاز به ایرانی بودن ما، به این نیاز داریم. البته این با ملی‏گرایی ناقص- همان ناسیونالیسم منفی مطرودی که ما همیشه آن را رد می‏کردیم- نباید اشتباه شود. این، ناسیونالیسم مثبت است. این، ملی‏گرایی، به معنای خوب قضیه است. ما به این احتیاج داریم. مورد بعدی، قانون‏پذیری است. به هم تنه نزدن، از هم جلو نیفتادن، حق همدیگر را برنداشتن، توی جیب همدیگر دست نکردن. اینها قانون است و ما در جامعه، اینها را لازم داریم. موضوع دیگر، غیرت ملی است. اگر ببینیم کسی دارد به نحوی از انحا، به مرزهای فرهنگی یا دینی یا جغرافیایی یا ملی ما تعرض می‏کند یا فکر تعرض دارد، باید خون ما به جوش بیاید و غیرت ما تحریک شود. مقوله بعدی، تدین و دین‏باوری است. دین‏باوری با همان معنای عام خودش. من به دانشجویان هم این نکته را گفتم که هر کس شب بیست و یکم، قرآن سرش گرفت و "بک یا الله" گفت، از نظر من، او همان دانشجویی است که من می‏گویم متدین و خدایی و مسلمان و حزب‏اللهی است. کاری ندارم از کدام حزب و جناح و تشکیلات است. ما باید همه را به این طرف بکشانیم که شب بیست و یکم ماه رمضان، احساس کنند دلشان به سمت مسجد و قرآن می‏کشد. این حالت، برای کشور ما، خیلی لازم است. موارد دیگر؛ فرهنگ ازدواج، فرهنگ رانندگی، فرهنگ خانواده، فرهنگ اداره و فرهنگ لباس است. بنده با مُد، خیلی موافقم و جزء آدم‏هایی هستم که به مُد گرایش دارم؛ اما مُدی که از داخل جوشیده باشد، چون مُد یعنی ابتکار و نوآوری. نه چیزی که از بیرون بیاید. مُد آرایش مو و لباس و حرف زدن ما، همه‏اش دارد از بیرون می‏آید. الگوی مصرف وسایل زندگی، مهم است اینکه فرش و پرده و چراغمان چه‏طوری باشد؟ اینها را نمی‏شود ندیده گرفت. اگر کسی در بحر این کارها برود، می‏بیند چقدر سرمایه و فکر و همت و هنر، صرف اینها می‏شود که گاهی بسیاری از آنها بیهوده است. بالاخره جایی باید موضع خود را درباره اینها معین کند. حتّی اگر بگوید من الان وقت ندارم و اولویتم تعیین لباس ملی نیست. خیلی خوب، معلوم بشود که ما تا پنج سال یا ده سال، این اولویت را نداریم و می‏خواهیم آن را کنار بگذاریم. اما بالاخره این انبار مجموعه فرهنگی، [باید] صاحبی داشته باشد. این هم فرهنگ در عرصه دوم است( بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، 26/9/1381).
هنر از دیدگاه مقام معظم رهبری
ابزارهای هنرى، بى شک، رساترین ، بلیغ ترین و کارى ترین ابزار ابلاغ و تبلیغ پیام است سخنرانى در مراسم « سالگرد تاسیس سازمان تبلیغات اسلامى »، 1/4/1366
هنر یک شیوه ى بیان است، یک شیوه ى ادا کردن است. منتها این شیوه ى بیان از هر تبیین دیگر رساتر، دقیق تر، نافذتر و ماندگارتر است. دقت در هر یک از این چند تعبیرى که عرض کردم: رساتر بودن، دقیق تر بودن، نافذتر و ماندگارتر بودن، در فهم معناى هنر کمک کند. اى بسا که یک گزارش غیر هنرى، گر چه علمى و تحقیقى و دقیق، خاصیت ارائه ى هنرى را نداشته باشد. بارها گفته ام که هر پیامى، هر دعوتى، هر انقلابى، هر تمدنى و هر فرهنگى تا در قالب هنر ریخته نشود، شانس نفوذ و گسترش ندارد و ماندگار نخواهد بود و فرقى هم بین پیام هاى حق و باطل نیست.
- (گفتگو با اعضاى « سومین کنگره ى شعر و ادب دانشجویان سراسر کشور - جهاددانشگاهى »، 27/9/1365
شک نباید کرد که انقلاب، به هنر نیازمند است، و هنر انقلاب از آنجا که باید حامل مفاهیمى نو و قهرا ناآشنا باشد، و از آنجا که باید با همه ى معارضه ها و خصومتهایى که هیچ انقلابى از آن مصون نیست، درگیر شود و از آنجا که باید معارف نوین را در ذهن ها راسخ و ماندگار سازد، ناگزیر باید هنرى ممتاز و فاخر و پیشرو باشد(. پیام به « دومین جشنواره ى تئآتر دانشجویان کشور »، 14/8/1365
شعر و هنر، زیباترین قالب براى همه ى پیام هاى نوین و مایه ى گسترش و نفوذ این پیام ها تا هر سوى خطه ى وسیع دلها و جانهاى انسانى است و شاعران و سخنسرایان آگاه همیشه توانسته اند والاترین معارف انسانى را در کتیبه ى روزگار با نقشى جاودانه، به نسل هاى بعد از خود بنمایانند( پیام به « نخستین کنگره ى دانشجویى شعر و ادب »، 27/9/1363
امروز حرکتى جدى و مستمر براى تعالى هنر در جامعه ضرورت دارد، این حرکت را آغاز کنید. دست خدا با شما و حمایت مردم و امکانات کشوردر اختیار شماست( پیام به « چهارمین کنگره ى شعر و ادب و هنر »، 26/2/1363
شاعر و هنرمند متعهد، حله فاخر خلاقیت خود را جز بر اندام ارزش ها و اصالت ها نمى پوشاند. و این همان معرفت درست از لطیف ترین نمودهاى روح آدمى است( پیام به « کنگره ى شعر و ادب نهضت سواد آموزى خراسان »، 9/7/1364
زبانى که مى تواند پیام انقلاب را به اعماق جامعه رسوخ دهد، زبان شعر و ادبیات است، زبان هنر است ... شعر انقلاب باید بتواند لب لباب انقلاب و مضمون حقیقى انقلاب را در بهترین قالبها منعکس کند ... شعر امروز آئینه ى آینده است، انسانهاى قرنهاى بعد چطور بفهمند در جامعه ى امروز ما چه مى گذشته است ... واقعا پنجاه سال دیگر خیلى مشکل است به آیندگان این جامعه و فرزندان ما که این روزگار را ندیده اند فهماند که در روزگار انقلاب، در روزگار جنگ تحمیلى، ... هنگام پیروزى انقلاب، هنگام ورود امام، در این سالهاى عجیبى که هر لحظه اش یک حادثه است، در این مملکت و در این جامعه چه گذشته است ... تنها چیزى که مى تواند این پیام را به نسلهاى بعد منتقل کند، همین شعر و هنر و ادبیات است- سخنرانى در کنگره شعر شاهد ( در حسینیه ى ارشاد )، 14/11/1365 .باید هنرمند به عنوان رساترین زبان براى انتقال ایده هاى شریف مورد توجه باشد و تشویق هنرمندان متعهد جامعه و نیز پرورش هنرمند یک اقدام اساسى تلقى گردد( پیام به مناسبت « آغاز چهارمین سال فعالیت حزب »، 29/11/1360
مى دانید هنر این خصوصیت را دارد که به خاطر ملایمت با طبع آدمى، بى شک در طبع او اثر مى کند. هر هنرى در طبع آدمى اثر مى گذارد، اگر چه آن کسى که مورد اثر قرار گرفته، نتواند آن هنر را تحلیل کند. هنر اثر خود را مى گذارد، یعنى دل را منقلب مى کند و... اثرى در روح باقى مى گذارد، هر چه مایه ى هنرى کم تر باشد، این اثر هم کم تر مى شود. سخنرانى در « جمع شعراى مشهد »، 4/1/1365
پیام انقلاب باید به زبان شعر و هنر که اصیل ترین و خالص ترین و گیراترین زبانهاست، منتقل شود. انقلاب در قالب هنر و ادبیات آسانتر و صادقانه تر از هر قالب دیگرى قابل صدور است.( پیام به « پنجمین کنگره ى شعر و ادب »، 15/2/1364
نوآوری از دیدگاه مقام معظم رهبری
تولید علم، فقط انتقال علم نیست؛ نوآوری علمی در درجه اوّلِ اهمیت است. این را من از این جهت می‏گویم که باید یک فرهنگ بشود. این نو اندیشی، فقط مخصوص اساتید نیست؛ مخاطب آن، دانشجویان و کلّ محیط علمی هم است. البته برای نوآوری علمی- که در فرهنگ معارف اسلامی از آن به اجتهاد تعبیر می‏شود- دو چیز لازم است: یکی قدرت علمی و دیگری جرأت علمی. البته قدرت علمی چیز مهمی است. هوش وافر، ذخیره علمی لازم و مجاهدت فراوان برای فراگیری، از عواملی است که برای به دست آمدن قدرت علمی، لازم است؛ اما این کافی نیست. ای بسا کسانی که از قدرت علمی هم برخوردارند، اما ذخیره انباشته علمی آنها هیچ جا کاربُرد ندارد؛ کاروان علم را جلو نمی‏برد و یک ملت را از لحاظ علمی به اعتلاء نمی‏رساند. بنابراین جرأت علمی لازم است... اگر بخواهید از لحاظ علمی پیش بروید، باید جرأت نوآوری داشته باشید. استاد و دانشجو باید از قید و زنجیره جزمیگری تعریفهای علمی القاء شده و دائمی دانستن آنها خلاص شوند.
البته اشتباه نشود؛ من کسی را به آنارشیزم علمی و به مهمل‏گویی علمی توصیه نمی‏کنم. در هر زمینه‏ای، کسانی که از دانشی برخوردار نیستند، اگر بخواهند به خیال خودشان نوآوری کنند، به مهمل‏گویی می‏افتند. ما در زمینه برخی از علوم انسانی و معارف دینی این را می‏بینیم. آدمهای ناوارد بدون این‏که از ذخیره و سواد کافی برخوردار باشند، وارد میدان می‏شوند و حرف می‏زنند و به خیال خودشان نوآوری می‏کنند؛ که در واقع نوآوری نیست، مهمل‏گویی است. بنابراین در زمینه مسائل علمی، من این را توصیه نمی‏کنم. باید فراگرفت؛ اما نباید صرفاً مصرف کننده فرآورده‏های علمی دیگران بود. باید علم را به معنای حقیقی کلمه تولید کرد. البته
این کار، روشمندی و ضابطه لازم دارد. مهم این است که روح نوآوری علمی در محیط دانشگاه زنده شود و زنده بماند. خوشبختانه من این شوق و میل را در دانشجویان احساس کرده بودم و در اساتید هم آن را می‏بینم. اینها باید دست به دست هم بدهد و سطح علمی کشور را بالا ببرد. آن وقتی که علم با هدایت ایمان، عواطف صحیح و معرفت روشن‏بینانه و آگاهانه همراه شود، معجزه‏های بزرگی می‏کند و کشور ما می‏تواند در انتظار این معجزه‏ها بماند. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏در جمع دانشجویان و اساتید دانشگاه صنعتى امیر کبیر (۱۳۷۹/۱۲/۰۹ )
2- شجاعت علمی، نوآوری، پرهیز از نگاه تقلیدی به پیشرفتهای علمی غرب، « اعتماد به نفس شخصی و ملی» و پرکاری را ویژگیهای لازم استادان دانشگاهها برای ایفای وظایف سنگین خود خواندند و افزودند: علاج دردها و مشکلات کشور در پیشرفت علمی است. رهبر معظم انقلاب: علاج دردها و مشکلات کشور در پیشرفت علمی است (۱۳۸۵/۰۷/۱۳ - ۲۱:۰۰ )
3- استعداد ایرانى و توانائیهاى ملى ایرانیان اقتضاء میکند که نوآوریها در بخش نیروهاى مسلح ما از جمله در ارتش جمهورى اسلامى ایران و نیروهاى سه‏گانه‏ى آن، روزبه‏روز بیشتر شود. پژوهش، نوآورى، کارآزمودگى، انضباط کامل، چیزهائى است که بایست در اولین قلمهاى فهرست وظائف شما وجود داشته باشد. ‏بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در مراسم مشترک دانش ‏آموختگى دانشگاههاى افسرى ارتش (۱۳۸۶/۰۸/۰۲ - ۱۱:۵۱)
4- مقام معظم رهبری در پایان سخنانشان رشد و پیشرفت همخوانی قرآن کریم در ایران را بسیار خوب و کم نظیر خواندند و بر لزوم نوآوری دراین زمینه تأکید کردند. مراسم تلاوت قرآن کریم توسط قاریان برجسته (۱۳۷۰/۱۲/۲۸ - ۰۰:۰۰)
5- باید به گونه ای علوم پایه را در کشور توسعه بدهیم که دانستن علومی مانند فیزیک ، شیمی،ریاضی و دیگر علوم پایه به یک عرف و مسئله ای همگانی تبدیل شود تا بتوانیم با تکیه بر نوآوری و ابتکار ،سرعت دستیابی به قله های علمی را افزایش دهیم. دیدار رئیس و جمعی از همکاران دفتر همکاریهای فناوری ریاست جمهوری (۱۳۸۴/۱۱/۲۵ - ۱۹:۴۰)
6- حضرت آیت الله خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی و فرمانده کل قوا در دیدار فرمانده کل و جمعی از فرماندهان ارتش جمهوری اسلامی ایران، انگیزه و امید به آینده را شرط پیشرفت و موفقیت دانستند و تأکید کردند: این روحیه موجب نوآوری و ابتکار می‌شود دیدار جمعی از فرماندهان ارتش- انگیزه و امید به آینده، شرط پیشرفت و موفقیت (۱۳۸۵/۰۱/۳۰ - ۱۳:۵۵)
7- در شعر امروز نوآورى و پرورش ذهنى مشاهده مى‏شود اظهار داشتند: یکى از ظریف‏ترین، فاخرترین و ارزنده‏ترین گوهرهاى آفرینش یعنى گوهر شعر و سخنورى نزد شعرا مى‏باشد که در مقابل این نعمت نیز تکلیفى بر دوش شاعران گذاشته شده است. مراسم افطاری با حضور جمعى از شعراى کشور (۱۳۷۸/۱۰/۰۲ - ۰۰:۰۰)
8- ما که مسلمان و انقلابى هستیم، ما که پیشاهنگ حرکت نوین عالم هستیم، باید بهتر از دیگران این دانش را بلد باشیم. دیگران مرتجعند، دیگران عقب افتاده‌اند، دیگران رو به گذشته دارند؛ به ظاهر و به زرق‌وبرقشان نگاه نکنید. دیگران اسیر شهوتند، اسیر کوچکترین انگیزهاى بشریند؛ پیشرو شمایید، پیشقراول شمایید، نوآور شمایید، پیام جدید را شما براى دنیا دارید، در عرصه‌ى هر دانشى که بشود و بتوان- از جمله، دانش نظامى و فنون نظامیگرى و روشهاى نوین سازماندهى نظامى- شما باید بهترین را داشته باشید. سخنرانی‌ در پایان‌ چهارمین‌ مجمع‌ بزرگ‌ فرماندهان‌ و مسؤولان‌ دفاتر نمایندگی‌ ولی‌فقیه‌ در سپاه‌ (۱۳۷۰/۰۶/۲۷ - ۰۰:۰۰)
9- فرهنگ مایه‏ی اصلی هویت ملتهاست. فرهنگ یک ملت است که می‏تواند آن ملت را پیشرفته، عزیز، توانا، عالم، فناور، نوآور و دارای آبروی جهانی کند. اگر فرهنگ در کشوری دچار انحطاط شد و یک کشور هویت فرهنگی خودش را از دست داد، حتی پیشرفتهایی که دیگران به آن کشور تزریق کنند، نخواهد توانست آن کشور را از جایگاه شایسته‏یی در مجموعه‏ی بشریت برخوردار کند و منافع آن ملت را حفظ کند. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامىدر جمع کارکنان سازمان صدا و سیما (۱۳۸۳/۰۲/۲۸ - ۰۰:۰۰)
10- امروز جوانان ایران، رزمندگان ایران، شخصیتهای برجسته ایران، انسانهای والای ایران، جوانان با استعداد و نوآور ایران، ساخته‏های دست جوانان ایران، چشم ملتها و دوستان ایران را خیره می‏کند. موفّقیتهای شما، در اعماق دنیای اسلام، دلها را شاد می‏کند. بیانات معظم له در دیدار گروه کثیرى از دانشجویان و دانش‏آموزان به مناسبت سیزدهم آبان ماه‏ (۱۳۷۷/۰۸/۱۲ - ۰۰:۰۰)
11- پیشرفت کشور تنها بر اساس الگوی اسلامی- ایرانی امکان پذیر است و مهمترین وظیفه نخبگان اعم از دانشگاهی و حوزوی تنظیم نقشه جامع پیشرفت کشور براساس مبانی اسلام است.
حضرت آیت الله خامنه ای با اشاره به دو دیدگاه و گرایش غلط نسبت به تحول و پیشرفت افزودند: یک دیدگاه مربوط به جریانی است که از نام توسعه و پیشرفت سوءاستفاده و تحت این شعار زیبا، خیانتها و ظلم های فراوانی را در حق بشریت روا کرده است.
... و خاطرنشان کردند: دیدگاه غلط دوم نسبت به پیشرفت، جریانی است که با هرگونه تحول و نوآوری مخالفت می کند.
ایشان با تأکید بر اینکه بحث درخصوص الگوی پیشرفت به معنای تصمیم برای شروع پیشرفت در ایران نیست افزودند: ملت ایران از سالها قبل و با آغاز نهضت اسلامی مسیر پیشرفت خود را آغاز کرده است و تشکیل نظام اسلامی در ایران بزرگترین و شگفت آورترین تحول و پیشرفت در ایران بود زیرا یک حکومت کودتایی، مستبد و موروثی به یک حکومت مردمی واقعی تبدیل شد.
حضرت آیت الله خامنه ای با اشاره به پیشرفتهای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و علمی بهت آور ملت ایران در 27 سال گذشته و قرار گرفتن ایران از لحاظ رشد علمی در درجات اول دنیا تأکید کردند: البته این به معنای نادیده گرفتن عقب ماندگی های تاریخی نیست ولی سرعت حرکت علمی در ایران شتاب زیادی گرفته به گونه ای که امروز پیچیده ترین فناوریها به دست توانای دانشمند جوان ایرانی طراحی و ساخته می شود.
رهبر انقلاب اسلامی در بیان علت طرح لزوم بازشناسی الگوی پیشرفت کشور خاطرنشان کردند: هدف از تعریف شفاف و ضابطه مند از مدل پیشرفت، ایجاد یک باور همگانی در میان نخبگان و عامه مردم درخصوص ضرورت تعیین الگوی صحیح توسعه است.
ایشان در همین زمینه افزودند: غربیها در تبلیغات خود، اینگونه القاء کرده اند که توسعه و پیشرفت مساوی با غربی شدن است و متأسفانه برخی از کارگزاران و نخبگان کشور نیز مدل پیشرفت را صرفاً یک مدل غربی می دانند که این مسئله ای غلط و خطرناک است.
ایشان شکستن این طلسم را یک وظیفه مهم برشمردند و تصریح کردند: به طور قاطع می گویم الگوی غرب برای توسعه یک الگوی ناموفق است زیرا با وجود دستیابی کشورهای غربی به ثروت و قدرت، ارزشهای انسانی و معنویت در این جوامع از بین رفته اند. حضرت آیت الله خامنه ای با تأکید بر اینکه تنظیم الگوی پیشرفت کشور براساس الگوی اسلامی- ایرانی یک مسئله حیاتی است خاطرنشان کردند: اگر این الگوی اسلامی- ایرانی در مرحله عمل به اجرا گذاشته شود، قطعاً به الگوی مورد استفاده کشورهای دیگر تبدیل خواهد شد همانگونه که بسیاری از کارها و موفقیت های ملت و کشور ایران برای دیگر کشورها و ملتها الگو شده است.
رهبر انقلاب اسلامی، دلیل به نتیجه نرسیدن مدل توسعه غربی در نظام اسلامی را ماهیت متفاوت مبانی دیدگاه اسلام و غرب نسبت به پیشرفت و جایگاه انسان در این پیشرفت دانستند و افزودند: در دیدگاه غرب، پیشرفت مادی، و محور آن سود مادی است بنابراین در چنین دیدگاهی اخلاق و معنویت می تواند قربانی پیشرفت شود.
ایشان با تأکید بر اینکه در دیدگاه اسلام پیشرفت مادی هدف نیست بلکه وسیله ای برای رشد و تعالی انسان است، خاطرنشان کردند: در جهان بینی اسلام، ثروت، قدرت و علم، وسیله رشد انسان و زمینه ساز برقراری عدالت، حکومت حق، روابط انسانی در جامعه و دنیای آباد هستند.
حضرت آیت الله خامنه ای، با اشاره به اختیار انسان برای پیمودن مسیر خودپرستی تا خداپرستی به منظور رسیدن به رستگاری در دیدگاه اسلام و مذموم بودن دلبستگی به دنیا در این مسیر تأکید کردند: در عین حال اسلام از زوایه اجتماعی، وظیفه انسان را مدیریت دنیا و استفاده از استعدادهای فراوان طبیعی برای آبادانی دنیا می داند.
رهبر انقلاب اسلامی الگوی پیشرفت مبتنی بر معنویت، را مدل مطلوب توسعه دانستند و خاطرنشان کردند: افرادی که در مراکز برنامه ریزی و علمی کشور درخصوص مسائل اصلی همچون مسائل اقتصادی و سیاسی متمرکز هستند باید از الگوها و دستورالعمل های غربی پرهیز کنند.
ایشان، استقلال ملت ایران را مثال زدنی خواندند و تأکید کردند: باید با پرهیز از انفعال دربرابر حرکت قدرتمندان عالم، این استقلال در همه عرصه ها نشان داده شود. دیدار دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد: الگوی اسلامی-ایرانی تنها راه پیشرفت کشور (۱۳۸۶/۰۲/۲۵ - ۱۶:۵۴)
12- حضرت آیت‏الله خامنه‏اى تولید علم و نوآوریهاى علمى را هدف اصلى ایجاد جنبش نرم‏افزارى خواندند و افزودند: در علم و تحقیق به ترجمه و فراگیرى اکتفا نکنید و در مراکز علمى، تولید دانش را هدف اساسى خود قرار دهید.
ایشان تلاش دارندگان دانش جهانى را براى انحصارى کردن علوم و فنون پیشرفته، یادآورى کردند و افزودند: باید ایران را از محاصره‏اى که کشورهاى جهان سوم در آن گرفتار آمده‏اند خارج کنیم و خود را به کاروان پیشرفت علم و دانش برسانیم.
رهبر معظم انقلاب اسلامى با ابراز خرسندى از تأکید استادان و دانشجویان بر لزوم ایجاد جنبش نرم‏افزارى افزودند: این جلوه‏هاى امیدوار کننده نشان مى‏دهد که برخلاف تلاشهاى بیگانگان براى القاء حس ناتوانى در ملت ایران، احساس "توانایى، اعتماد به نفس و اتکاى به خود" در ملت ایران در حال شکل‏گیرى و تعمیق است.
ایشان نقش مدیریت را در تحقق اهداف علمى کشور، بسیار تعیین کننده خواندند و افزودند: زمینه‏سازى و اداره شایسته روند شکوفایى علمى کشور، وظیفه مهمى است که بر عهده شورایعالى انقلاب فرهنگى وزارتخانه‏هاى »علوم تحقیقات و فناورى، بهداشت درمان و آموزش پزشکى، آموزش و پرورش« و مدیران دانشگاهها و مراکز تحقیقاتى قرار دارد.
رهبر معظم انقلاب اسلامى مسئله تولید علم را شامل همه علوم از جمله علوم انسانى دانستند و افزودند: برخلاف انتظار، در مورد تولید نظریه و نوآورى علمى در علوم انسانى، حرکت مناسبى در کشور صورت نگرفته است.
ایشان با انتقاد از برخورد منفعل با نظریه‏هاى غربى در مورد اقتصاد، جامعه‏شناسى، روانشناسى وعلوم سیاسى خاطرنشان کردند: مفاهیم و مبانى اساسى حقوق، سیاست، اقتصاد و سایر علوم انسانى در اسلام وجود دارد و استادان متعهد دانشگاهها و علماى حوزه‏ها مى‏توانند با نظریه‏پردازى و نوآورى علمى در این عرصه‏ها، به حرکت عمومى کشور کمک کنند. دیدار استادان و فرزانگان علمى و دانشگاهى (۱۳۸۲/۰۸/۰۸ - ۰۰:۰۰)
13- حضرت آیت الله خامنه ای با ابراز خرسندی از اهتمام اساتید، پژوهشگران و دانش آموزان به تولید علم و نوآوری در عرصه های علمی افزودند: باید زمینه ای فراهم کنیم که استعدادهای جوانان کشور شکوفا شود و شعار جذاب تولید فکر و علم به حرکتی جدی و پایدار تبدیل گردد ... رهبر معظم انقلاب اسلامی توجه به استعدادهای برجسته را کاملا ضروری خواندند و افزودند: می توان دستگاه ویژه ای را موظف به رسیدگی به مسائل و مشکلات استعدادهای درخشان کرد تا جوانان مستعد- فارغ از هرگونه دغه دغه ای حرکت سازنده ای را برای پیشرفت کشور و تولید و نوآوری درعلم آغاز کنند و ادامه دهند.
ایشان در همین زمینه برنامه ریزی برای تولید علم و نظریه درعلوم مختلف بخصوص علوم انسانی را از وظایف جدی شورایعالی انقلاب فرهنگی برشمردند. دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی (۱۳۸۲/۱۰/۲۳ - ۰۰:۰۰)
14- گاهی احساس می‏کنیم در مواردی که امکان مانور بیشتر و بُروز خلّاقیتها و نوآوریها و نگاههای جدید به موضوع را داریم، آن‏جاها باید کشف گردد و اعمال نظر شود. مثلاً حضرت امام در مورد موسیقی و شطرنج، نظرهای متفاوتی دارند که اصلاً انقلابی در این دو موضوع جدّی پیش آورد و در مورد جوانان هم یک گشایش خیلی بزرگی بود. ... نوآوری اصلاً چیزی نیست که اجازه لازم داشته باشد و کسی که می‏خواهد نوآوری کند، نباید از کسی اجازه بگیرد. اگر میدانی وجود داشت، این نوآوری و خلاقیّت به‏وجود خواهد آمد. من معتقدم نوآوری باید در همه زمینه‏ها انجام گیرد. معنای نوآوری این نیست که ما اصول پذیرفته شده منطقی و عقلانی خودمان را زیر سؤال ببریم. معنای نوآوری، پیشرفت و تکامل در اموری است که رو به تکامل هستند. مثلاً عدالت چیز خوبی است. کسی که بخواهد نوآوری کند، شیوه خوبی را برای تأمین عدالت پیدا می‏کند؛ اما در خوبی عدالت شک نمی‏کند. محبّت به پدر و مادر و محبّت به فرزند، یک امر طبیعی است؛ ممکن است کسی برای آن شیوه‏ای پیدا کند که تاکنون وجود نداشته است؛ اما در اصل این اصول کسی شک نمی‏کند. بنابراین، وقتی شما به نوآوری اشاره می‏کنید و می‏گویید جوان می‏خواهد نوآوری کند، لزوماً به آن معنی نیست که نوآوری شامل نوآوریهای غیرمنطقی و نامعقول هم می‏شود. بنابراین، نوآوری درست مورد نظر است. بنده کاملاً موافق هستم که باید نوآوری شود؛ لیکن این که می‏گویید جامعه ما نمی‏پسندد، من این را نمی‏توانم خیلی از شما قبول کنم. حالا یا شما چون جوان هستید و داخل خانواده خودتان یا جای دیگر قرار دارید، خبری دارید که من ندارم؛ یا من چون تجربه بیشتر و اطّلاعات زیادتری دارم، چیزی می‏دانم که شما نمی‏دانید؛ به هر حال یکی از این دوتاست. من گمان می‏کنم که جامعه ما، جامعه‏ای است که نوآوری را اصلاً تربیت و استقبال می‏کند. یک نمونه‏اش همین است که شما در مورد حضرت امام اشاره کردید. امام بزرگوار یک مرد کهنسال هشتاد ساله بودند که در اواخر عمرشان این دو فتوایی را که شما می‏گویید، صادر کردند. اینها نشان‏دهنده آن است که جامعه ما اصلاً جامعه‏ای است که با پدیده‏های نو و معقول و منطقی، کاملاً همساز و همخوان است. بیانات معظم له در جلسه پرسش و پاسخ با جوانان‏ در دومین روز از دهه فجر (روز انقلاب اسلامى و جوانان) (۱۳۷۷/۱۱/۱۳ - ۰۰:۰۰)
15- ایشان، نوآوری و نگاه باز و آزاد را جوهره روشنفکری دانستند و افزودند: قوام روشنفکری به نگاه باز است و دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم باید این جوهره راهگشا را، مورد توجه کامل قرار دهد چرا که بدون نگاه باز، پیشرفت فکری و درنتیجه پیشرفت علمی و عملی امکان پذیر نیست. دیدار مسؤولان دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (۱۳۸۴/۰۶/۲۸ – ۰)
16- من به همه‏ى جوانان و همه‏ى کسانى که در راه علم حرکت مى‏کنند، مؤکداً توصیه مى‏کنم که رشته‏ى علم و تحقیق و نوآورى در دانش و زنده کردن روح ابتکار و خلاقیت و آفرینش درونى و حقیقى خود را رها نکنند. فعالیت و ابتکار و نوآورى و خلاقیت، اساس پیشرفت انسان و زندگى انسانى است. دست‏ نشانده‏هاى دستگاه‏هاى قدرت در گذشته در کشور ما و امروز در بسیارى از کشورهاى وابسته‏ى این منطقه سعى مى‏کنند تقلید را جایگزین فعالیت و ابتکار کنند. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در دیدار کارکنان مجتمع مس سرچشمه (۱۳۸۴/۰۲/۱۸ - ۰۰:۰۰)
17- ایشان تلاش و نوآوری را اساس پیشرفت انسان برشمردند و با تاکید به همه جوانان، دانشمندان و محققان کشور مبنی بر افزایش روح خلاقیت و ابتکار افزودند: هر ملتی که با جدیت کار کند و در روند پیشرفت مادی، معنویت را فراموش نکند براساس وعده تخلف ناپذیر الهی از نعمات پروردگار بطور کامل برخوردار خواهد شد.
ایشان فراگرفتن دانش از هر نقطه جهان را دستور اسلام خواندند و افزودند: ما علم را از دیگران فرا می گیریم اما به شاگردی بسنده نمی کنیم بلکه بر سطح کنونی علم و دانش جهانی می افزاییم و این افق کار علمی در کشور ماست.
رهبر معظم انقلاب معنای حقیقی شعار مرگ بر امریکا را کار و تلاش بیوقفه برای پیشرفت و توسعه حقیقی کشور خواندند و خاطرنشان کردند: ملت ما با هیچ ملتی دشمنی ندارد و هنگامی که فریاد مرگ بر امریکا سر می دهد عزم راسخ و ایمان عمیق خود را برای محو هرگونه عقب ماندگی از کشور، مورد تاکید قرار می دهد. در جمع هزاران نفر از کارکنان مجتمع مس سرچشمه(۱۳۸۴/۰۲/۱۸ - ۰۰:۰۰)
18- مقام معظم رهبری همچنین فهم حقیقت دین و شریعت و بیان آن برای مردم را اصل و اساس فقاهت خواندند و توجه حوزه های علمیه را به ضرورت آشنائی با سبک های نوین تحقیق عمقی و عرضی، برنامه ریزی برای تبلیغ، ریشه کن کردن آفت فکر جدائی دین از سیاست،‌پرهیز از مسائل جناحی و خط بازیهای سیاسی و نیز تشویق طلاب به آزاد اندیشی، نوآوری و تفحص جلب کردند. ... مقام معظم رهبری همچنین اهمیت تهذیب اخلاق و اعراض از زخارف دنیا در حوزه های علمیه را یادآور شدند و ضمن تأکید بر ضرورت برخورداری طلاب از خدمات مناسب جهت تحصیل در حوزه های علمیه افزودند: برگزار کنندگان امتحانات در حوزه هاباید طلاب را از تلاش بی حاصل در پرداختن به حواشی بر حذر دارند و آنان را بیشتر به سوی تحقیق، تفحص و آزاد اندیشی و نوآوری سوق دهند.
رهبر انقلاب اسلامی در پایان سخنانشان لزوم بکار گرفتن روشهای نو در کتابهای درسی حوزه های علمیه را متذکر شدند و تعیین هیأتهائی برای نوشتن کتابها و مطالب جدید و نیز پرداختن به فقه مقارن در حوزه های علمیه را مفید و با اهمیت دانستند. بیانات مقام معظم رهبری در آغاز درس خارج (۱۳۷۰/۰۶/۳۱ - ۰۰:۰۰)
19- حضرت آیت‏الله خامنه‏اى، با ابراز خرسندى از استقبال جامعه علمى کشور از مقوله جنبش نرم‏افزارى و تولید علم، افزودند: عده‏اى با یأس پراکنى در محیطهاى علمى، توانایى عظیم این ملت را زیر سؤال مى‏برند اما تاریخ و تمدن این سرزمین و پیشرفتهاى 25 سال اخیر ثابت مى‏کند که ملت بزرگ ایران، قادر است در تولید و نوآورى علمى نیز، به مرزهاى تازه‏اى دست یابد. رهبر معظم انقلاب عشق به اسلام و انقلاب، برخوردارى کامل از غرور ملى و غیرت دینى، داشتن روحیه خدمت و تلاش، دفاع از خلاقیت و نوآورى، آگاهى از مسائل و واقعیتهاى عرصه جهانى و پرهیز از سیاست‏زدگى را از جمله ویژگى‏هاى ضرورى یک استاد دانشگاه برشمردند دیدار رؤساى دانشگاه ها و مراکز علمى تحقیقاتى (۱۳۸۳/۱۰/۱۷ - ۰۰:۰۰)
20- به جوانها توصیه میکنم شیوه‏هاى پیشکسوتها را بکلى کنار نگذارند؛ دست نکشند. من با نوآورى موافقم؛ نوآورى هیچ اشکالى ندارد؛ اما اگر بخواهید در این نوآورى کمال پیدا کنید، بایستى این نوآورى در امتداد شیوه‏ى گذشتگان باشد.... اما حالا مثلاً مداح یا خواننده‏ى ما بیاید در رادیو و تلویزیون به تقلید - آن هم غلط - آهنگ غربى یا آهنگ مجالس لهو را در مجلس ایمان و در مجلس معنویت تکرار کند، این درست نیست؛ این غلط است. نوآورى، درست؛ اما نه این‏جور. بیانات معظم له در دیدار مداحان و ذاکران اهل بیت(ع) به مناسبت میلاد حضرت فاطمه‏ى زهرا(س) (۱۳۸۶/۰۴/۱۴ - ۱۶:۴۲)
21- جنبش دانشجویى در پرتو بصیرت و احساس مسؤولیت و با نشاط و شادابى و نوآورى، پیشتازى حرکت عمومى ملت را براى تحقق اهداف ملى بر عهده دارد .... مجموعه‏هاى دانشجویى نیز همین هدف را دنبال مى‏کنند و با توجه به خصوصیات حرکت دانشجویى نظیر آگاهى، نشاط و شادابى، ابتکار و نوآورى و جرأت خطر کردن، جنبش دانشجویى، مى‏تواند در روند تحقق این اهداف والا پیشتاز و پیشاهنگ حرکت عمومى ملت باشد .ایشان در همین زمینه یادآورى کردند: البته این هدف ملى باید در پرتو معنویت دنبال شود وگرنه بطور صحیح محقق نخواهد شد و نتایجى منفى ببارخواهد آورد. دیدار اعضاى مجمع عمومى اتحادیه انجمن‏هاى اسلامى دانشجویان دانشگاههاى کشور (۱۳۸۴/۰۱/۲۵ – ۰۰)
22- آینده ملت ایران در پرتو اتکاء به هویت حقیقی حرکت امام راحل عظیم الشأن یعنی اسلامی بودن، مردمی بودن، و نوآوریهای متکی بر اسلام بسیار درخشانتر از گذشته است... اسلامی بودند، مردمی بودن و برخورداری از ابتکار و نوآوری اسلامی، سه نقطه اصلی حرکت مبارک امام است که نباید هیچگاه فراموش شود. مراسم سالگرد ارتحال بنیانگذار انقلاب(ره): مجاهدت همیشگی در راه خدا، راز قدرت معنوی امام (۱۳۸۶/۰۳/۱۴ - ۱۵:۲۱)
23- اکنون با پیشرفت کشور در کار سازندگى و گسترش دامنه‏ى نیاز به دانش و تخصص و لزوم فراگیرى علوم و فنون و پرورش محققان و نوآوران و استادان و متخصصان کارامد، اهمیت این بخش از مسائل فرهنگى تأکد مضاعف یافته است. انتصاب اعضای جدید شوراى عالى انقلاب فرهنگى (۱۳۷۵/۰۹/۱۴ - ۰۰:۰۰)
24- آنچه لازم است، کار و ابتکار است؛ کار خستگی‏ناپذیر و ابتکار و نوآوری برای نجات کشور. بیانات مقام معظم رهبرى‏در دیدار جمعى از جهادگران جهاد سازندگى‏ (۱۳۷۷/۰۷/۱۵ - ۰۰:۰۰)
25- ابتکار و نوآوری- پرهیز از تقلید- شکستن مرزهای فعلی علم و فتح مناطق ناگشوده دانش از جمله روشها و راههایی بود که حضرت آیت الله خامنه ای برای پیشرفت بیشتر کشور به نخبگان و فرزانگان دانشگاهی توصیه کردند. دیدار استادان و اعضای هیاتهای علمی دانشگاهها (۱۳۸۴/۰۷/۲۱ - ۰۰:۰۰)
26- رهبر انقلاب اسلامی، با اشاره به لزوم جهت‌گیری صحیح تحولات، بحث جدید « مدیریت تحولات در کشور» را مطرح کردند و افزودند: با توقف در گذشته و نفی نوآوری نمی‌توان به جایی رسید همچنان‌که با هرج و مرج " فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و عقیدتی" نیز، پیشرفتی حاصل نمی‌شود، بنابراین تنها راه صحیح، باز گذاشتن راه « نوآوری، آزاد فکری و آزاداندیشی» و مدیرت این راه تحول آفرین است رهبر معظم انقلاب در جمع دانشگاهیان سمنان (۱۳۸۵/۰۸/۱۸ - ۱۶:۱۴)
27- اصلاح واقعی« یعنی ایجاد تغییرات اساسی و ساختاری در جهت صلاح» دیدار رییس جمهور و هیات دولت با رهبر معظم انقلاب (۱۳۸۶/۰۶/۰۴ - ۲۰:۱۶)
28- باید دقّت کنیم، فکر کنیم و به دنبال کشف ناشناخته‌ها باشیم. باید همان استعدادى را که گفته شد و بنده هم مى‌دانم مغز و فکر ایرانى آن را دارد، به‌کار بیندازیم. راههاى میانبُر را پیدا کنیم و از بدعت و نوآورى در وادى علم، بیمناک نباشیم. این حرکت باید در دانشگاهها و مراکز علمى و تحقیقاتى ما به صورت انگیزه‌اى عام، امرى مقدّس و یک عبادت تلقّى شود. همه‌ى رشته‌هاى علوم باید به این صورت درآید. ما باید این جرأت را داشته باشیم که فکر کنیم مى‌توانیم نوآورى کنیم. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در دیدار با اساتید دانشگاه شهید بهشتى‏ (۱۳۸۲/۰۲/۲۲ - ۰۰:۰۰)
نهضت نرم‏افزاری از دیدگاه مقام معظم رهبری
بایسته‏های نهضت نرم‏افزاری در نامه‏ی مقام معظم رهبری:
1- ایجاد نشاط اجتهادی;
2- تولید فکر علمی و دینی;
3- شجاعت نظریه‏پردازی و مناظره‏ی روشمند;
4- وفاداری به اصول، اخلاق و منطق;
5- آزادی، مناظره، نقد و انتقاد;
6- تعیین حد و حدود آزادی، اخلاق و منطق;
7- ادب استفاده از آزادی;
8- آزادی بیان، مقید به منطق و اخلاق;
9- رواج حریت، تعادل، عقلانیت و انصاف، در مباحث علمی;
10- تضارب آرا و عقول;
11- شناخت ‏شبهات و پاسخگویی به شبهات و پرسش‏های نظری;
12- حمایت‏حکومت اسلامی از نهضت نرم‏افزاری;
13- تولید نظریه در چار چوب اسلام;
14- تبدیل « تولید نظریه و فکر» به ارزش عمومی در حوزه و دانشگاه;
15- تقدیر از نظریه‏پردازی و نظریه‏پردازان;
16- اعاده‏ی هویت و عزت جهان اسلام;
17- بهره‏گیری از مساعدت مراجع عظام;
18- همکاری و مشارکت « اساتید و محققان برجسته‏ی حوزه‏» ;
19- نقد متون ترجمه‏ای;
20- دوران خلاقیت و تولید در عرصه‏ی علم;
21- نهادینه شدن « جنبش پاسخ به سؤالات‏»،« مناظرات علمی‏» و «نظریه‏پردازی‏» .
آفات و آسیب‏های نهضت نرم‏افزاری
1- پیدایش روحیه‏ی یاس و ناامیدی;
2- جمود و تحجر;
3- خودباختگی علمی و فرهنگی;
4- هتاکی و مسئولیت گریزی;
5- فروغلطیدن در مرداب « سکوت و جمود» ;
6- شتابزدگی;
7- هرج و مرج فکری و علمی;
8- دیکتاتوری;
9- جدال و مراء;
10- افتادن در گرداب « هرزه‏گویی و کفرگویی‏» ;
11- سیاست‏زدگی و سیاست‏زدایی;
12- نفوذ صاحبان قدرت، ثروت و تریبون;
13- گسترش فرهنگ فاسد بیگانه;
14- منزوی شدن صاحبان خرد و اندیشه;
15- انفعال و عقب‏گرد جامعه و حکومت;
16- تکرار خود;
17- ترجمه غرب;
نتیجه گیری:
یکی از موانع موجود در نوآوری فرهنگ ها، توجه متولیان فرهنگ به روساخت های فرهنگی و غفلت از زیرساخت های فرهنگی است. به گمان آنها، پردازش به مسائل فرهنگی، هرگز به نگرش های عمیق علمی و اندوخته های تجربی جهت ارزیابی و حل مشکلات فرهنگی نیازمند نیست. آنها به ظواهر و پدیده های روساخت فرهنگی اهتمام جدی می ورزند و تمام برنامه های آنها بخاطر عدم ارتباط با زیرساخت های فرهنگی موفقیتی بدست نمی آورند، حتی باعث چالش های جدیدی در فرهنگ می شوند که در نهایت، فرهنگشان در فرهنگ هی غالب مستحیل می شوند. چالش مهم دیگر در روند نواندیشی فرهنگی، مواجه با فرهنگ های غالب وارداتی یا به عبارت دیگر، با هجوم های فرهنگی می باشد. اگر کارگزاران فرهنگی فاقد نگرش منطقی نسبت به فرهنگ خودی و بیگانه باشند، مسلما در مقابله با این تهاجمات فرهنگی نتیجه سودمندی بدست نمی آوردند. زیرا، بدون توجه به زیرساخت های فرهنگی، افراد جامعه به پذیرش ابداعات جدید فرهنگ های غالب و پیشرفته که مغایر با ارزش های انسانی است، روی می آورند و در نتیجه بر پایه نظام علیت، باورها و ارزش های دینی آنها دچار تزلزل می شوند. از طرف دیگر، اگر افراد جامعه بیشترین وابستگی را به افکار منحط و کهنه از خود بروز دهند و متعصبانه از آن ها جانبداری کنند یا از عناصر پویا در فرهنگ یعنی ایدئولوژی اسلامی که از بطن اندیشه بشر و نیازهای انسان سرچشمه می گیرد، غفلت کنند، مسلما د این مواجهه، پذیشر فرهنگ بگانه در آنها به سرعت شکل می گیرد و از میان اقشار جامعه، نسل جوان در این روند جز پیشگامان جامعه خواهند بود. نواندیشی فرهنگی در چند دهه اخیر خودش یکی از چالش ها در عرصه فرهنگ جامعه ایرانی بوده است. بسیاری از اقشار تحصیل کرده در غرب براین باور بوده اند که باید خودشان را با تحولات اجتماعی، فکری و فرهنگی جهان بخصوص غرب هماهنگ سازند و تنها روشی که در هماهنگ سازی با دگرگونی های جهانی اتخاذ کرده اند، پذیرش و ترویج آثار و محصولات فرهنگی آنها در جامعه ایرانی بوده است. در نتیجه بسیاری از زیرساخت های فرهنگی همچون باورهای دینی و ارزش های اجتماعی را طرد و زمینه تسلط و فرهنگ بیگانه را در جامعه فراهم ساختند. همانطوری که اشاره شد نواندیشی فرهنگی در هماهنگی با دگرگونی های فرهنگی، زمان و مکان را در می نوردد و رشد و بالندگی را برای جامعه به ارمغان می آورد اما در این فرایند زیرساخت های فرهنگی که از فطرت بشری و نیازهای اساسی اسنان سرچشمه می گیرند محفوظ می مانند.نوآوری یکی از مولفه های قدرت در عصر حاضر و شرط لازم شکوفایی است.توجه جدی به زمان خود یک نوآوری است. وقت کشی به بهانه نوآوری و تشکیل جلسات متعددو طولانی و تنظیم صورت جلسات مفصل که اغلب زینت بخش زونکن ها و بایگانی ها و دبیرخانه ها می شود یک انحراف در مسیر است. بیاییم از جمله سازی ها و شعار های صرف بپرهیزیم و نوآوری را به یک عنصر فرلاگیر در تمام سطوح جامعه تبدیل نماییم. نوآوری باید تبدیل به یک مطالعه و فرهنگ عمومی شود. نوآوری میتوتند و باید به یک باور عمومی تبدیل شود. پیوند میمون نوآوری و ما میتواند اهداف سند چشم انداز را آسان تر محقق نماید و ایرران را به کشوری توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی علمی و فناوری در سطح منطقه با هویت اسلامی و انقلابی الهام بخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بین الملل تبدیل کند. نوآوری از نیاز سرچشمه میگیرد و این نیاز در آستانه ورود به دهه چهارم انقلاب بیش از هر زمان دیگر احساس میشود. نباید فرصت ها را از دست داد چرا که خیلی زود دیر میشود و این دغدغه ی دیر شدن را میتوان در بیانات نوروزی سکاندار نظام اسلامی احساس کرد.باید شتاب و نوع حرکتمان را طوری تنظیم کنیم که بتوتنیم به صفوف مقدم برسیم و اگر بخواهیم با همان سرعت و با همان شتابی که به طور متعارف ملتها پیش می روند حرکت کنیم باز عقب می مانیم ..نظام جمهوری اسلامی ایران در آستانه ورود به دهه چهارم حیاط پر برکت خود است که لازمه ورود به دهه چهارم برطرف کردن کمبودها و حرکت با شتابی بیشتر از حد متعارف برای جبران عقب ماندگی های تاریخی و رسیدن به اهداف و آرمان های تعیین شده است.
راهکار ها:
اولا:
نواندیشی فرهنگی مستلزم تغییر نگرش افراد جامعه در جهت هماهنگی کردن خود با تحولات فرهنگی، غور در لایه های عمیق فرهنگ و درک ارتباط حقیقی آنها با یکدیگر می باشد. مسلما در این روند، باید از افراد متخصص و فرهیخته در امور فرهنگی بهره برد تا آنها بتوانند با تمام استعدادها و توانمندی های خویش، ضعف های فرهنگی را اصلاح و به فرهنگ غنی ببخشند و راهبردهایی جهت مقابله با فرهنگ های دیگر ارائه دهند.
ثانیا:
از آنجایی که نواندیشی علت حقیقی نوآوری فرهنگی است و زیرساخت ها عامل تمام پویایی و تحولات روساخت های فرهنگی است، در تحقق نواندیشی به پرورش انسان های نواندیش د جامعه باید اهتمام جدی نمود به همین جهت، دست اندرکاران فرهنگی و دولتی برای تقویت روحیه حقیقت جویی، تحقیق و پژوهش در افراد جامعه و علی الخصوص در اقشار تحصیل کرده دانشگاهی برنامه ریزی دقیقی اعمال کنند. بدیهی است باروری نواندیشی های فرهنگی به محیط آرام و شرایطی مناسب و دور از هرگونه دغدغه ای نیازمند است. براین اساس می توان از راهکارهای ذیل بهره برد:
1- به کارگیری نیروهای خلاق و صاحب اندیشه در امور فرهنگی
2- زدودن گرد و غبار حاشیه های سیاسی و سیاست زدگی از امور فرهنگی
3- بسیج عمومی کلیه سازمان ها و ادارات دولتی جهت تقویت نواندیشی های فرهنگی
4- احیا و بازنگری پدیده ها و محصولات فرهنگ خودی
5- گسترش حوزه های فرهنگی و هنری در کلیه شهرها و روستاها و احیا و تقویت ارزش های فرهنگی
6- تدوین اطلس های فرهنگی به صورت های متنوع و نشرشان در کشور
7- تقویت عناصر انگیزشی نواندیشیدن در امور فرهنگی
8- تقویت و تشویق افراد نواندیش
9- تقویت روحیه تحقیق و پژوهش در قشر تحصیل کرده
10- فراهم سازی زمینه های تقویت انگیزش نواندیشی
11- ایجاد جوی سالم و آزاد و مبرا از هرگونه خودسانسوری
12- استفاده از دستاوردهای محققین و پژوهشگران امور فرهنگی و تشویش آنها.
13- ایجاد ساختار انعطاف پذیر در امور فرهنگی و پذیرش ایده های جوانان در امور فرهنگی.
منابع:
بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، (19/9/1379)
بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، (26/9/1381)
بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى‏ در دیدار با اساتید دانشگاه شهید بهشتى‏ (۱۳۸۲/۰۲/۲۲ )
بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار عالمان و روحانیون تبریز، 5/5/1372.
بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، (19/9/1379 )
بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، (26/9/1381)
بیانات رهبر معظم انقلاب سخنرانى در مراسم « سالگرد تاسیس سازمان تبلیغات اسلامى»، (1/4/1366 )
بیانات رهبر معظم انقلاب گفتگو با اعضاى « سومین کنگره ى شعر و ادب دانشجویان سراسر کشور- جهاد دانشگاهى »، 27/9/1365 این گفتگو به علت اهمیت آن به عنوان ضمیمه ى بخش « شعر » تماما نقل شده است.
بیانات رهبر معظم انقلاب پیام به « دومین جشنواره ى تئآتر دانشجویان کشور »، 14/8/1365.
بیانات رهبر معظم انقلاب پیام به « نخستین کنگره ى دانشجویى شعر و ادب »، 27/9/1363.
بیانات رهبر معظم انقلاب پیام به « چهارمین کنگره ى شعر و ادب و هنر »، 26/2/1363.
پیام به « کنگره ى شعر و ادب نهضت سواد آموزى خراسان »، 9/7/1364.
بیانات مقام معظم رهبرى‏در دیدار جمعى از جهادگران جهاد سازندگى‏ (۱۳۷۷/۰۷/۱۵ - ۰۰:۰۰)
سخنرانى در کنگره شعر شاهد ( در حسینیه ى ارشاد )، 14/11/1365.
بیانات رهبر معظم انقلاب پیام به مناسبت « آغاز چهارمین سال فعالیت حزب »، 29/11/1360.
سخنرانى در « جمع شعراى مشهد »، 4/1/1365. بیانات رهبر معظم انقلاب
بیانات رهبر معظم انقلاب پیام به « پنجمین کنگره ى شعر و ادب »، 15/2/1364.
ریویر، کلود؛ درآمدی بر انسان‌شناسی، ناصر فکوهی، تهران، نی، 1384، چاپ پنجم، ص256-257)
روح‌الامینی،محمود،زمینه فرهنگ شناسی،انتشارات دانشگاه پیام نور، چ هشتم؛ قم؛ س1383، ص9)
کوئن، بروس؛ درآمدی بر جامعه ‌شناسی، محسن ثلاثی، تهران، توتیا، 1383، چاپ بیستم، ص37)
گولد، جولیوس و کولب، ویلیام؛ فرهنگ علوم اجتماعی، باقر پرهام، تهران، مازیار، 1384، چاپ دوم، ص630-629)
ریویر، کلود؛ درآمدی بر انسان‌شناسی، ناصر فکوهی، تهران، نی، 1384، چاپ پنجم، ص256-257)
روح‌الامینی، محمود، زمینه فرهنگ شناسی، انتشارات دانشگاه پیام نور، چ هشتم؛ قم؛ س1383، ص9)
روزنامه همشهری، پنج شنبه 2 تیر 1384، سال 13، شماره، 3730
جولیوس گولد، ویلیام ل. کولب؛ فرهنگ علوم اجتماعی؛ ترجمه جمعی؛ چ دوم، تهران، انتشارات مازیار، س 1384، ص629630).
http://www.kanoonandisheh.com/articles/farhang/002229.php
http://hamandishi.net/2010/index.php?option=com_content&view=article&id=50:2&catid=65:1388-09-16-12-01-09&Itemid=487
http://www.hawzah.net/Hawzah/Magazines/MagArt.aspx?MagazineNumberID=6268&id=68428
http://rahe-noor.blogsky.com/
http://articles.oxinads.com/articles.php?id=392378&title=%0A%D9%86%D9%87%D8%B6%D5
http://hamandishi.net/2010/index.php?option=com