بررسی نقش بانکداری الکترونیک در راستای توسعه جهاد اقتصادی

واژه گان کلیدی: بانکداری الکترونیک، جهاد اقتصادی، توسعه اقتصادی، نظام مالی
چکیده :
جهاد اقتصادی جهد و کوششی در اصلاح جهادگونه ساختار اقتصادی است. از طرفی با توجه به مفهوم تحقیق حاضرکه بررسی نقش بانکداری الکترونیک در جهت توسعه جهاد اقتصادی است ارتباط تنگانگ اقتصاد و بانکداری که یکی از پارامترهای تعیین کننده در جهت رسیدن به توسعه اقتصادی می باشد برای سامان بخشیدن به نظام مالی کشور که درحال حاضر دچار چالشهای فراوانی شده است لزوم پرداختن به بانکداری الکترونیک از الزامات انکار ناپذیر محسوب می شود لذا پرداختن به این مسئله که به صورت سلول وار در تمام بدنه اقتصادی رسوخ کرده است نیاز به جهاد سراسری در حوزه الکترونیک که یکی از شاخص های مهم اقتصادی محسوب می شود از اهم واجبات است. در این تحقیق سعی بر آن است تا با شناسایی نقاط قوت و ضعف نظام بانکداری کشور به ارائه راهبردهایی در راستای توسعه جهاد اقتصادی که علم بانکداری یکی از شاخه های آن است بپردازیم.
مقدمه:
در جهان امروز مبارزه اصلی در سازندگی و پیشرفت کشورهاست و تلاش برای پیش افتادن کشور در این مسابقه نابرابر جهانی که نهایتا به قدرت و تعیین کنندگی نظام در جامعه بین المللی می انجامد آن چیزی است که شایسته جهاد نامیده شدن را دارد. سرعت روز‌افزون قطار سریع‌السیر فناوری اطلاعات و ارتباطات در دنیا، اشاره به این دارد که چگونگی جهاد اقتصادی را می‏توان در ابعاد مهم اقتصادی هم‌چون بانکداری بررسی کرد. تجارت الکترونیکی از بهترین نمونه‌های بکارگیری فناوری ارتباطات و اطلاعات (ICT) برای مقاصد اقتصادی است. استفاده از این فناوری موجب رشد و توسعه اقتصادی، بهبود کارایی تجاری و تسهیل همگرایی کشورها و به ویژه کشورهای در حال توسعه در اقتصاد جهانی گردیده است. فناوری ارتباطات و اطلاعات امکان افزایش قابلیت رقابت‌پذیری بنگاهها را فراهم ساخته و همچنین به ایجاد مشاغل جدید می‌انجامد. طی چند دهه اخیر حجم تجارت الکترونیکی جهانی در اثر تحولات گسترده فناوری ارتباطات و اطلاعات، رشد قابل توجهی را تجربه نموده است. با توجه به اینکه مبادلات پولی و مالی جزء لاینفک مبادلات تجاری است، از اینرو همگام با گسترش حجم تجارت الکترونیکی جهانی، نهادهای پولی و مالی نیز به منظور پشتیبانی و تسهیل تجارت الکترونیکی به طور گسترده‌ای به استفاده از فناوری ارتباطات و اطلاعات روی آورده‌اند. در نتیجه طی چند دهه اخیر سیستم‌های پرداخت الکترونیکی به تدریج در حال جایگزینی با سیستم‌های پرداخت سنتی می‌باشند. در این میان بانکها نیز با حرکت به سوی بانکداری الکترونیکی و عرضه خدمات مالی جدید، نقش شایان توجهی در افزایش حجم تجارت الکترونیکی در عرصه اقتصاد داخلی و خارجی و ارتقا و سامان بخشیدن به نظام مالی کشور داشته‌اند.
1- مبانی نظری جهاد اقتصادی و بانکداری الکترونیک
انتخاب واژه جهاد اقتصادی به جای واژه های دیگر همچون تلاش، جهش، حرکت و... خود دارای پیام و معنای خاصی است، اگر به لغت و معنای لغوی و مفهومی کلمه جهاد در لغتنامه های معتبر مراجعه کنیم موارد زیر مؤید این نگاه اندیشمندانه و خردگرا خواهد بود. کلمه جهاد به معنی بسیار جهد و تلاش کردن و کوشش کردن و کوشیدن به اندازه طاقت است. دراین تعریف تلاش و سعی تا اندازه ای است که انسان می تواند انجام دهد و در توان و طاقت اوست تعریف شده است و اگر کار و تلاشی کمتر از توان و طاقت خویش و به مقداری که می توانیم انجام دهیم، نداشته باشیم در واقع سعی و جهد ما دچار نقصان شده و به اکمال و اتمام نخواهد رسید. و اصل حرکت ما به کاستی و کژی منجر خواهد شد. جهاد، یک کلمه ای است که در فرهنگ اصیل ما مسلمانان بسیار مقدس بوده و از جایگاه والایی برخوردار می باشد. جهاد از فروعات دین بوده و عندالزوم و در زمان نیاز و مواقع تعیین شده از سوی بزرگان دینی برای انجام آن، اگر نسبت به آن بی تفاوتی صورت گیرد، در حقیقت به نوعی کوتاهی و عمل نکردن به انجام وظایف دچار خواهیم شد. با بهره گیری از این عنوان معنوی ضمن تقدس بخشی به اصل حرکت تبیین شده در سال جاری، انتظار می رود که رفتارها و حرکتهای اقتصادی ما نیز بامعنویت در هم آمیخته شود و این رفتارهای پسندیده و جمعی کشور چه از سوی دولتمردان و چه از سوی آحاد جامعه و با استفاده از تمام پتانسیل و ظرفیت موجود هم در ابعاد اعتقادی و هم در ابعاد اقتصادی به نحو صحیح و مطلوب در سرلوحه کار قرار گیرد. http://www.tebyan-zn.ir/economy.html
2- تعریف بانکداری الکترونیکی
برای شناخت هر پدیده ای لازم است تا ابتدا تعریف مشخصی از آن پدیده و عوامل و متغیرهای مرتبط با آن ارائه کرد. برای بانکداری الکترونیک تعاریف گوناگونی ارائه شده که از آن جمله می‌توان به تعاریف زیر اشاره کرد.
* فراهم آوردن امکان دسترسی مشتریان به خدمات بانکی با استفاده از واسطه‌های ایمن و بدون حضور فیزیکی.
* استفاده مشتریان از اینترنت برای سازماندهی، آزمایش و یا انجام تغییرات در حسابهای بانکی خود و یا سرمایه‌گذاری و بانکها برای ارائه عملیات و سرویسهای بانکی
* ارایه مستقیم خدمات و عملیات بانکی جدید و سنتی به مشتریان از طریق کانالهای ارتباطی متقابل الکترونیک. (کهزادی، اولین همایش تجارت الکترونیک،1382)
3- تاریخچه بانکداری الکترونیکی
در سال 1970 متخصصان دانشگاهی به منظوراشتراک اطلاعات، اینترنت را توسعه دادند و تا سال 1993 عموم مردم، به ویژه مردم تجاری که امید به گسترش دامنه تعداد مشتریانشان داشتند از آن استقبال کردند و بدین ترتیب اینترنت در راستای اهداف بازاریابی مبادلات وجوه کالا وخدمات مورد توجه واقع شد. با گسترش روزافزون اینترنت و به کارگیری آن در شیوه های مختلف مبادله عواملی ازجمله مبالغی هنگفت هزینه ای که بانکها با آن مواجه شدند به گرایش اساسی صنعت بانکداری به استفاده از اینترنت درعرضه خدمات و محصولات خود منجر شد. درسال 1994 سعی کردند از اینترنت به عنوان یک نظام تحویلداری پیشنهادی برای محصولات و خدمات استفاده کنند. به کارگیری اینترنت در عرضه خدمات و محصولات بانکی برای بانکهای شعبه دار هزینه کمتری داشت. و تضمین امکان دسترسی به ابزارهای جهانی و تامین رفاه بیشتر برای به همراه داشت. (کتاب بانکداری الکترونیکی، دکترحسین عباسی نژاد، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران )
4- ضرورت توسعه بانکداری الکترونیک در ایران
پس از پایان جنگ تحمیلی 8 ساله مشکلات و معضلات اقتصادی که گریبانگیر نظام اقتصادی کشور به خصوص نظام سنتی بانکداری ایران بود، نمایان گردید.‌ به همین جهت سیاستگذاران اقتصادی و بانکی کشورمان مصمم شدند با اصلاح ساختار سیستم بانکی کشور، زمینه شکوفایی و رشد و بالندگی اقتصاد ملی را فراهم کنند. از این رو بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با هدف بهبود سرویس‌دهی بانکها به مشتریان و استفاده بهینه از بودجه‌های تخصیص یافته به پروژه‌های انفورماتیک بانکها، طرح اتوماسیون بانکی یا همان بانکداری الکترونیکی را به طور جدی در اولویت فعالیتهای خود قرار داد که شامل بهینه‌سازی روشهای بانکداری، اتوماسیون شعب، سرپرستی‌ها و تهیه یک الگوی نرم‌افزاری، سخت‌افزاری و مخابراتی برای استفاده بانکهای کشور بود. ناگفته نماند سابقه بانکداری الکترونیکی در ایران به سالهای دهه پنجاه شمسی باز می‌گردد که در آن دوران بانک موسوم به «تهران» با نصب دو تا هفت دستگاه خودپرداز در شعب خود نخستین پرداخت اتوماتیک پول را (البته در شعب خود) رقم زد. بنابراین می‌بینیم که بانکداری الکترونیک در ایران در ابتدا بر پایه دستگاههای خودپرداز بنیان نهاده شد و به عنوان ابزار پرداخت پول در ساعات مختلف شبانه‌روز تعریف گردید که این نوع نگاه و تعریف از بانکداری الکترونیک مربوط به دیدگاه پنج دهه پیش محورهای توسعه یافته بود که امروزه توجه به محورهایی چون تکریم و رضایت ارباب رجوع، لزوم کاهش هزینه نگهداری و استفاده از پول نقد، افزایش اعتبارات در چرخه نظام اقتصادی کشور و کاهش تورم و نقدینگی تعریف جدیدی از بانکداری الکترونیکی را به ذهنها متبادر ساخته است. (ضرورت توسعه بانکداری الکترونیک 1 و 2 مسعود فاتح، اردیبهشت سال 1387، پایگاه خبری الف نیوز)
5- محاسن و مزایای بانکداری الکترونیکی در ایران
امروزه استفاده از بانکداری الکترونیکی بویژه انجام امور از طریق شبکه شتاب- چه از بعد فردی و چه از بعد اجتماع- موجب ایجاد تسهیلات و صرفه های اقتصادی گردیده است که در زیر به نمونه هائی ازآن اشاره می کنیم: . * مراجعه مشتریان به بانکها کاهش یافته و آنان می توانند از خدمات بانکی را بعد از وقت اداری و در تمامی ساعات شبانه روز استفاده کنند.
* استفاده از کارتهای هوشمند در بانکداری الکترونیکی از حیث محاسبه هزینة زمانهای از دست رفته مشتریان در پشت باجه های بانکی، دستاورد پولی بزرگی محسوب می شود.
* یک مشتری بانک می تواند علاوه بر خدمات شعبه مبدأ از خدمات هزاران شعبه و تجهیزات بانکداری الکترونیک و سیستم شتاب در نقاط مختلف کشور بهره مند شود.
* با استفاده از امکانات این شبکه کلیه دارندگان کارتهای بانکی می توانند از هر یک از دستگاههای خودپرداز متصل به سیستم شتاب موجودی خود را دریافت کرده و یا با استفاده از پایانه های فروش (pos) متصل به آن اقدام به خرید هر نوع کالایا خدماتی نمایند.
* حذف رفت و آمدهای غیر ضروری و زائد در شهر و به تبع آن کاهش ترافیک ازیک طرف و حذف پول نقد از مبادلات تجاری روزمره بعنوان یکی از اهداف اتوماسیون عملیات بانکی ازطرف دیگر، از دستاوردهای بزرگ بانکداری الکترونیکی درسالهای اخیر بوده که اثرات آن کاملاً محسوس است. .
* تکریم و جلب رضایت ارباب رجوع و مشتری،کاهش هزینه نگهداری و استفاده از پول نقد، افزایش اعتبارات در چرخه نظام اقتصادی کشور و کاهش تورم و نقدینگی از جمله منافع بانکداری الکترونیکی است.
* کاهش هزینه های بانکداری با استفاده از بانکداری الکترونیکی موجب کاهش کارمزد بانکها می شود.
* افزایش توان اجرایی سیستم بانکی، تسریع اجرای عملیات بانکی، یکپارچگی و تمرکز اطلاعات بانکی، صرفه جویی در وقت و هزینه مشتریان، رفع وابستگی های مکانی و زمانی مشتریان، بالا رفتن امنیت مبادلات و تراکنشها، بالا رفتن همگام کیفیت و کمیت خدمات بانکی و ... از دیگر مزایا و محاسن و دستاوردهای ناشی از بکارگیری شبکه شتاب و نظام بانکداری الکترونیکی بوده است. (رمز موفقیت در تجارت الکترونیک، محمدرضا گرامی)
6- نقایص وموانع بانکداری الکترونیکی در ایران
علیرغم تمامی دستاوردهای ذکرشده بابت ایجاد بانکداری الکترونیکی درکشور، ما با یک واقعیت تلخ روبرو هستیم و آن اینست که هنوز نتوانسته ایم همگام با رشد و گسترش این صنعت (بانکداری الکترونیکی) در دنیا و حتی کشورهای منطقه، گام برداریم که این امر ناشی از نقصانها وکاستی هایی است که برخی از آنها ناشی از بی توجهی و کوتاهی خودمان و برخی دیگر خارج از اراده و ماحصل جبر زمانه بوده است که در زیر به طور گذرا به تعدادی از آنها اشاره می کنیم:
1- بی توجهی و فقدان زیرساختهای قوی، عدم دسترسی به ابزار پیشرفته و به روز دنیا و کم توجهی به توان داخلی درحوزهIT. 2- عدم سرمایه گذاری صحیح در زمینه بانکداری الکترونیکی و استفاده ازسخت افزارها و نرم افزارهای فرسوده و از رده خارج اروپایی و آمریکایی که خرابی های پی در پی این سخت افزارهای فرسوده موجب دلزدگی مردم و مشتریان و نارضایتی آنان شده است.
3- عدم رشد و توسعه کمی و کیفی دستگاههای خودپرداز و سایر تجهیزات بانکداری الکترونیکی درکشورکه تناسبی با تعداد مشتریان بانکها نداشته و با استانداردهای جهانی فاصله زیادی دارد.
4- واردات سیستم ها وتجهیزات بانکداری الکترونیکی موجب وابستگی سیستم بانکی به سایرکشورها شده است، البته در سالهای اخیر شرکتهای ایرانی نیز به تولید و عرضه این محصولات پرداخته اند که هر چند به لحاظ کیفیت و تنوع خدمات در سطح بالاتری نسبت به دستگاههای فرسوده خارجی قرار دارند اما هنوز از لحاظ کارائی درمقایسه با دستگاههای جدید خارجی در مرتبه پائین تری قرارگرفته اند.
5- درسالهای نه چندان دور اغلب شعب بانکها فاقد سیستم های بانکداری الکترونیکی از قبیل خودپرداز و ... بوده اند که اخیراً این نقص تا حدودی رفع شده است و انتظار می رود در آینده ای نزدیک برنامه ریزی ها به نحوی صورت گیرد که هریک از شعب بانکها دسته کم دارای یک دستگاه خودپردازباشند. .
6- هنوز اطلاع رسانی و فرهنگ سازی برای استفاده از خدمات بانکداری الکترونیکی به طور صحیح و اصولی انجام نشده است و بانکها بیشتر به تبلیغ برای جذب سپرده می پردازند تا تبلیغ برای ارائه خدمات نوین، لذا لازم است در این زمینه در بودجه های سنواتی، مبالغی برای تبلیغ، توسعه و گسترش فرهنگ استفاده از بانکداری الکترونیکی گنجانده شود.
7- تحریمهای پی درپی و خصمانه نظام بانکی ایران توسط قدرتهای استکباری یکی دیگر از موانع اساسی در راه گسترش بانکداری الکترونیکی است که اثرات خود را به جا گذاشته است. (رمز موفقیت در تجارت الکترونیک، محمدرضا گرامی)
7- پیشنهادات
* استفاده از رسانه های گروهی برای آگاهی مردم از مزایای سیستم ها
* هدایت فعالیتها از طرف دول
* بالابردن سطح امنیت در شبکه ها
* استفاده از کارشناسان و افراد متخصص
* ایجاد ارتباط مناسب با مشتریان
حاصل آنکه، با گسترش نفوذ اینترنت، مرزها از میان خواهند رفت و بانکهای کشورهای دیگر وارد صحنه رقابت خواهند شد و در این زمان است که مشتریان به سوی بانکها یی که خدمات مناسب تری را به آنها ارائه دهند، حرکت خواهند نمود و دیگر، ‌بانکهای سنتی قادر به مقاومت در برابر بانکهای نوین نخواهند بود.
8- نتیجه گیری
درپایان به ذکر یک نکته ضروری می پردازیم و آن اینکه صنعت بانکداری الکترونیکی در دنیا در مدار رشد و پیشرفت و تغییرات تکنولوژیکی قرارگرفته و همچنان با سرعت از سیستم بانکی ایران فاصله می گیردکه متولیان و مسئولان نظام بانکی کشور فارغ از بحث موانع غیرارادی (همچون تحریمها) حداقل می توانند با رفع نقایص و موانعی که درکنترل و اراده آنها قراردارند، از تشدید این فاصله ها جلوگیری کنند. امروز دنیای غرب قصد جلوگیری از پیشرفت ما را کرده است. آنها می خواهند با تحمیل تحریم و جلوگیری از پیشرفت ملت ایران، استقلال و عزت ما را هدف قرار دهند. حال که رهبر انقلاب با ایستادگی های خود فضای جهادی جدیدی را برای جوانان و ملت ایران آماده کرده است باید قدر آن را دانسته و تمام همت و نیروهای خود را برای شکست طرح های ظالمانه غرب علیه کشور عزیزمان بسیج کنیم.