الگوهای کاربردی فراموش شده در توسعه صنایع دستی

بازاریابی تولیدات و خدمات فرهنگی و هنری موجب بازگشت و افزایش سرمایه و سود اقتصادی می شود و از عوامل کلیدی در توسعه اشتغال به حساب می آید. از جمله عوامل موثر در گسترش بازار فرهنگ و هنر، که تاثیر مستقیم بر توسعه اشتغال در این حوزه دارد، تقویت و افزایش ارتباطات فرهنگی و هنری است.
منشاء و رکن اساسی نظام بازاریابی، نیازها و خواسته های انسان است. شناخت متغیرهای اجتماعی، محیطی و فرهنگی در جذب مخاطب موثر است. استفاده از ابزارهای هنری دیگر مانند برگزاری کنسرت موسیقی و جشنواره های سینمایی در شناساندن محصول موثر است؛ و حتی به صنایع دیگر مانند صنعت تبلیغات که نزدیکی بسیاری با هنر دارد کمک می کند.
مقاله حاضر تلاش دارد با طرح این سوال که نقش هنر صنایع دستی در جهاد اقتصادی چگونه است به این فرضیه پاسخ دهد که دارا بودن ابعاد جهانی صنایع دستی ایرانی مهمترین راهکار کاربردی در صدور محصولات و تحقق جهاد اقتصادی است. بنابراین مقاله با هدف معرفی برخی الگوهای فرش ایرانی که دارای ابعاد جهانی بوده اند و امروزه فراموش شده اند به رشته تحریر درآمده است.
تقویت مناسبات فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و انتقال فرهنگ از جمله نتایج بهره گیری از ابعاد جهانی صنایع دستی ایرانی است.
واژگان کلیدی: بعد جهانی، صادرات، صنایع دستی
وسعت جغرافیایی ایران قدیم و آمیختگی اقوام مختلف در سرزمین ایران سبب گسترش حوزه تمدن و فرهنگ ایران شده است. بهره گیری از ظرایفی که از فرهنگ های مختلف در ایران بجا مانده است، یک اساس و ضرورت در تولیدات میراث فرهنگی است. مقاله حاضر به معرفی برخی از این نمادها می پردازد که موجب نزدیکی کشورها و مردمان آنها می شود.
نگاهی به برخی از نقوش فرش ایرانی نشان دهنده توجه طراحان ایرانی به عناصر هویت و فرهنگ جوامع بیگانه و نیز تاثیر هنر
ایرانی در عمق بخشی به آن مفاهیم است.
به نظر می رسد با توجه به موضوع مقاله، در بخش فرهنگ می توان بر اساس سه محور زیر برای کمک به ایجاد اشتغال برنامه ریزی کرد:
1- تشکیل تشکلهای فرهنگی در مناطق مختلف کشور برای شناسایی و مطالعه فعالیتهای هنری
2- تلاش برای جهانی نمودن ویژگیهای بومی هنر از طریق شناسایی تشابه ها در کشورهای مختلف و با حضور کالاهای فرهنگی در بازارهای جهانی
3- عقد قرارداد خواهرخواندگی میان شهرهایی که دارای مشترکات فرهنگی در محصولات هنری هستند می تواند به گسترش حضور گردشگران در شهرها کمک کند.
نمادهای چینی در قالی های ایرانی
نگارگری از چین وارد ایران شد. بازنمایی پیکره در قالی ایرانی عصر صفویه نشان دهنده تاثیر پذیری از نقاشی نگارگری است. نقش مایه رمزدار و نمادین اژدها و ققنوس، درنا، چئی لینف نوارهای قندیلی و گروه پرندگان همه دارای خاستگاه و منشاء چینی هستند. اینها قبلا از عناصر رایج کتاب آرایی دوره تیموری بودند که از طریق نگاره های تیموری و صفوی در قالی ها و پارچه ها راه پیدا کردند .
قالی های سانگوشکو
تاثیر نقاشی نگارگری در قالی های پشمی کما بیش در دوازده قالی از نوع قالی های به اصطلاح سانگوشکو هویداست. این اطلاق از زمانی شروع شد که یکی از قالی ها را در سال 1931 میلادی در نمایشگاه هنر ایران در لندن به نمایش گذاشتند و این موجب شد تا این گروه از قالی ها را که متعلق به شاهزاده رومی سانگوشکو بود، با این نام طبقه بندی کنند. این قالی ها همه دارای طرح ترنج هستند .
پیروی از شیوه طراحی فرش های شمال غرب از خصوصیات فرش های سانگوشکو می باشد. در عناصر و اجزاء طراحی از نقش مایه های نباتی و حیوانی در متن و حاشیه به کثرت استفاده شده است. از مهم ترین نقش مایه های حیوانی این گروه فرش ها می توان از سیمرغ چینی، طاووس های جفت و ماهی های جفت نام برد . زیباترین نمونه این گروه از قالی ها که به طرح شکارگاه شهرت دارد، دارای 12000 گره در هر دسی متر مربع است و در دوره شاه طهماسب صفوی بافته شده است که متعلق به خاندان هابسبورگ است. این قالی در موزه وین نگهداری می شود .
قالی های گلدانی
این طرح از ظروف پر از گل در قالب گلدان های چینی کشور چین الهام گرفته است .
قالی های باغی
خاستگاه این قالی شمال غربی ایران و قفقاز است. این قالی که در گروه قالی های گلدانی قرار می گیرد، باز نمودی از باغات ایران عصر صفوی است .
قالی های پرتغالی
قالی های پرتغالی همه دارای طرحی مشترک هستند. نمونه های اولیه این قالی به علت ترسیم مسیر مارپیچ سفر سفیر پرتغال به خلیج فارس و ایران به این نام شهرت یافته است. نمونه های بعدی قالی پرتغالی آمیزه ای از نقش مایه های ایرانی و اروپایی است. سطح قالی نوارهایی دارد و در مارپیچ های آن در هر کدام دو کشتی دریائی با مسافران آنها که در تلاطم است و نیز سر یک هیولای دریایی و چند ماهی دیده می شود. این صحنه از یک طرح اروپایی اقتباس شده است؛ اما حاشیه قالی به یک طرح ترنج متصل می شود و از قالی های اسلیمی تاثیر پذیرفته است .
اهمیت قالی هرات
قالی های هرات از جمله کالاهایی بود که با مذاق و سلیقه اروپائیان سازگاری داشت و مورد عنایت آنها بود؛ چون نقاشی هایی از تصاویر زندگی روزمره در قرن هفدهم میلادی هلند را نشان می داد .
قالی های لهستانی(پولونز)
بافت این نوع قالی به دوره حکومت شاه عباس اول صفوی باز می گردد. درباره علت نام گذاری این نوع قالی دلیل موجهی وجود ندارد. از ویژگیهای قالی لهستانی تحول از طرح خطی به طرح نقشه ای است. بهترین قالی لهستانی گبه ای ابریشمی است که به جهت شکل، ترکیب بندی و مضامین یک کار سفارشی محسوب می شود. طراحی ظریف فوق العاده و پیچک های خطی بر روی زمینه تک رنگ و جزئیات زربفت و شگردهای منحصر به فرد با برگ های ریزشمار پره شکل، بته جقه ها، اسلیمی ها و برگ های نوک تیز و حواشی زربفت از ویژگیهای سبک قالیهای لهستانی است. پیچکها به یک محور طولی سوار شده و مریم و سن جان بر پیکره مسیح بر صلیب اشراف پیدا کرده اند. مریم در دست چپ لبه فوقانی و فرشتگان در سمت راست قرار گرفته اند.
بازفرآوری صحنه های انجیلی کاری بدیع در هنر ایران نبود چون اکثر این وقایع در قرآن مورد تائید قرار گرفته است، اما به دلیل این که تصلیب مسیح در قرآن نیامده است، به نظر می رسد که برگرفته از هنر سبک گوتیک بوده است. به نظر می رسد این گبه تشریفاتی را یکی از حامیان مسیحی سفارش داده است .
رنگ مشخصه بارز تشخیص این گونه قالی ها است. با اینکه قالی های ایرانی فام های متنوع و متفاوتی دارند ولی فرش های لهستانی با رنگ خاصی نظیر قرمز سیر، آبی، سبز و سایه هایی از زرد بافته می شوند که به دلیل همخوانی با سلیقه اروپایی بوده است .
قالی بافی ارمنی
هنر قالی بافی ارمنی در عصر شاه عباس اول به همراه مهاجرت اجباری ارامنه به ایران راه پیدا کرد. ارامنه روستانشین، پشم گوسفند را که ماده اساسی قالیبافی است، به صورت سنتی ریسیده و با مواد گیاهی رنگزا که در طبیعت اطراف یافت می شد، رنگ کرده و قالی دستباف تولید می کردند .
این قالیها، کالاهای نفیس بازارهای جهانی را تشکیل می دادند. بارها سیاحان و محققان انگلیسی و آمریکایی در روستاهای ارمنی نشین ایران تفحص کرده و قالی ارمنی باف ایران را از نظر نقش، رنگ آمیزی، همتهنگی نقش و رنگ و مرغوبیت جنس الیاف و مواد رنگزا تمجید کرده اند .
در دوران شاه عباس، هنر قالی ایران به اوج خود رسید. در این زمان به سفارش دولت لهستان، قالیهای پولونز طراحی و بافته می شد که به گفته مانیا قازاریان توسط طراحان فرش ارمنی با سبک باروکو طراحی می شده است. یکی از تاجران معروف ارمنی که به صنعت بافت پارچه های ابریشمی و نخی می پرداخت، ژان لازاریان بود که موسسه آموزشی لازارف مسکو، توسط این شخص ایرانی تاسیس شد .
در شهرستان فریدن قالی با نقش گل رز بافته می شده است. طرحهای خشتی و مدالیون قالیهای ارمنی باف در چهارمحال و بختیاری هستند. در منطقه کمره گل پنبه ای، ماهی، گلدانی و گل افشان طرحهای اصلی قالی بوده است. طرح لچک، ترنج در همه این مناطق بافت می شده است.
نتیجه گیری: تقویت همبستگی فرهنگی و ایجاد وفاق میان ملل از مهمترین نتایج تکیه اقتصاد بر فرهنگ و هنر است. تقویت روابط اقتصادی و فرهنگی، به همبستگی سیاسی می انجامد که سبب تقویت صلح جهانی می شود. تولید، مصرف و صدور آثار فرهنگی موجب اشاعه فرهنگ بومی و سدی در برابر تهاجم فرهنگ بیگانه است. صدور اقلام هنری موجب احیاء هنرهای فراموش شده می شود؛ و این یکی از اساسی ترین روشهای انتقال فرهنگ ایرانی به دیگر نقاط جهان است. غیرسیاسی شدن حوزه فرهنگ و هنر از دیگر نتایج صدورکالاهای فرهنگی است.
فهرست منابع و ماخذ
1- پژوهش دانشگاه کمبریج، تاریخ ایران دوره صفویان، ترجمه یعقوب آژند، چاپ اول، جامی، تهران، 1380
2- پوپ، آرتر، سیری در هنر ایران، ترجمه سیروس پرهام، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
3- دریایی، زیبا، قالی ایرانی و اسامی غیر ایرانی، نشریه هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، شماره 45، بهار 1390.
4- هواساپیان، مایرنی، زیراندازهای ارمنی باف ایران، چاپ اول، نشر تاریخ ایران، تهران، 1386.